Premer-Mınıstr Asqar Mamınniń tóraǵalyǵymen ótken Úkimet otyrysynda sý resýrstaryn paıdalaný máseleleri qaraldy. Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Maǵzum Myrzaǵalıev baıandama jasady, dep habarlaıdy Egemen.kz.
Sońǵy jyldary ózen aǵynynyń naqty resýrstary jylyna 90-100 km3 qurady. Onyń 51 km3 jýyǵy – jergilikti aǵyn, al qalǵany Qytaıdan, Ortalyq Azııa elderinen jáne Reseıden transshekaralyq ózender arqyly kelip túsedi. Halyqtyń jáne ekonomıka salalarynyń qajettilikteri úshin paıdalanylatyn sýdyń jalpy kólemi shamamen 25 km3 quraıdy.
Onyń ishinde aýyl sharýashylyǵyna 15 km3, ónerkásipke 6 km3 jáne kommýnaldyq sharýashylyqqa 1 km3 tıesili. Al tasymaldaý kezindegi shyǵyndar 3 km3 quraıdy. Sonymen qatar ekologııalyq júıelerdi qoldaý úshin shamamen 50 km3 qajet.
«Sońǵy úsh jylda Qazaqstan sý az sıkline kirdi. 2019 jyly ózen aǵysynyń jalpy kólemi 83 km3 qurady. Bul ortasha kóp jyldyq kórsetkishten 20%-ǵa az. Aıta ketý kerek, respýblıka boıynsha paıdalanylatyn sýdyń 97% ońtústiktegi tórt oblysqa tıesili. Respýblıka boıynsha paıdalanylǵan sýdyń naqty kólemi 13,3 km3 qurady. Bul 2019 jylmen salystyrǵanda 1 km3 artyq», — dedi M. Myrzaǵalıev.
Bıylǵy vegetasııalyq kezeń turaqty ótti. Degenmen de óte shıelenisti boldy. Almaty oblysynda qar jamylǵysy ótken jyldarmen salystyrǵanda 35%-ǵa az boldy. Ile ózeniniń aǵyndylyǵy eki-úsh esege azaıdy. Al sýarmaly jerlerdiń aýdany 2019 jylmen salystyrǵanda 11%-ǵa ulǵaıdy. Joǵaryda atalǵan faktorlarǵa qaramastan, jalpy vegetasııa sátti ótti dep aıtýǵa bolady.
«Oblysta kúrish egý alańy 10 myń ga nemese jalpy sýarmaly alańnyń 2% quraıdy. Bul rette kúrish alqaptaryna oblys boıynsha paıdalanylatyn sýdyń 10% nemese jylyna 350 mln m3 sý jumsalady. Osyǵan baılanysty kúrish egisin qysqartý qajet dep sanaımyz. Al, únemdelgen sýdyń esebinen ylǵaldy az qajet etetin daqyldardyń 40 myń gektar egistikterin sýarýǵa múmkindik paıda bolady», — dedi mınıstr.
Jambyl oblysynda 2020 jyly sý kólemi ortasha kóp jyldyq derekterden 15-20%-ǵa tómen boldy. Transshekaralyq ózenderde sý bólý boıynsha týyndaǵan qıyndyqtarǵa qaramastan, oblysta vegetasııalyq kezeń turaqty ótti. Boljanǵandaı sý az sıkldy eskere otyryp, birtindep ylǵaldy az qajet etetin daqyldarǵa kóshý jáne sý únemdeý tehnologııalaryn belsendi engizý kerek. Túrkistan oblysynda Syrdarııa ózeniniń aǵyny 2020 jyly 15%-ǵa jáne onyń negizgi resýrsy bolyp tabylatyn Toqtoǵul sý qoımasynyń (Qyrǵyzstan) kólemi 2019 jylǵa qaraǵanda 2 mlrd m3 az boldy. Osyǵan qaramastan, sýarmaly sýdy jetkiliksiz berý faktileri tirkelgen joq. Maqtaaral aýdanynda 4 myń ga jerde kúrish ósirilgen. Eger de osyny qysqartqan jaǵdaıda, 158 mln m3 sý únemdeledi. Tıisinshe, osy únemdelgen sýdyń esebinen 13 myń gektar ylǵaldy az qajet etetin daqyldardy sýarýǵa bolady.
Qyzylorda oblysy boıynsha sýarmaly jerlerdiń aýdany 251 myń ga quraıdy. Bul eldiń jalpy sýarmaly alańynyń 16% bolady. Osylaı bola tura, oblys jalpy respýblıka boıynsha paıdalanylǵan aǵyn sýdyń 43% nemese 4 km3 sýdy qoldandy. Jalpy oblys boıynsha aǵyn sýǵa qatysty óte kúrdeli jaǵdaı baıqaldy.
«Sonymen qatar kúrish egistiginiń aýdany 90 myń ga quraǵanyn atap ótkim keledi. Al agroónerkásip keshenin damytý baǵdarlamasyna sáıkes egis alańy 75 myń ga aspaýy tıis. Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev 2025 jylǵa qaraı sýarmaly jer kólemin 2,2 mln gektarǵa deıin jetkizý mindetin qoıǵany belgili. Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev 2030 jylǵa deıin sýarmaly jer kólemin 3 mln ga deıin jetkizýdi tapsyrdy», — dedi ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri.
Bizdiń esebimizge sáıkes, sý tutynýdyń aǵymdaǵy úrdisi saqtalsa, boljamdy tapshylyq 2030 jylǵa qaraı 11,7 km3 quraýy múmkin. Osyǵan baılanysty, qazirdiń ózinde sý tutynýdy qysqartý boıynsha sharalardy júzege asyrý qajet.
Birinshiden, sý tapshylyǵyn boldyrmaý maqsatynda kúrish egisin 29 myń ga, atap aıtqanda Qyzylorda, Almaty jáne Túrkistan oblystarynda azaıtý qajet. Bul 1 km3 sýdy únemdeýge múmkindik beredi.
Ekinshi: keminde 750 myń ga alańda sýarýdyń sý únemdeýshi tehnologııalaryn engizýdi jalǵastyrý kerek. Bul ortasha alǵanda 30%-ǵa deıin nemese 2,2 km3 sýdy únemdeýge múmkindik beredi.
Úshinshi: uzyndyǵy 6 myń km sýarý jelilerin qaıta jańartý jáne 119 negizgi magıstraldyq kanaldarda sıfrlandyrýdy jappaı engizý esebinen jylyna 2 km3 sý únemdeledi. Osy qajettilikterge aldaǵy 5 jylda respýblıkalyq bıýdjetten jáne halyqaralyq qarjy uıymdarynan 192 mlrd teńge jumsalatyn bolady.
Tórtinshi: 10 jyl ishinde 3,6 km3 kóleminde sý jınaqtaý úshin 39 jańa sý qoımasy salynady. Ol 70 eldi meken jáne 137 myń adam úshin sý tasqyny qubylystarynyń qaýpin azaıtýǵa múmkindik beredi. 394 myń ga jańa sýarmaly jer sý kózimen qamtamasyz etiledi. Bul aýyl sharýashylyǵynda 129 myńnan astam jumys ornyn qurýǵa múmkindik beredi.
«Búginde Túrkistan oblysynda Keńsaı-Qosqorǵan-2 sý qoımasynyń qurylysy júrgizilýde. 28 sý qoımalary boıynsha tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdeme, jáne 3 sý qoımalary boıynsha jobalyq-smetalyq qujattama ázirlenýde. Joǵaryda atalǵan is-sharalardy sátti iske asyrǵan jaǵdaıda shamamen 8,8 km3 sýdy qosymsha shoǵyrlandyrýǵa múmkindik paıda bolady. Aǵymdaǵy lımıti 15 km3 bolatyn paıdalanylatyn sýdy eskersek, qorytyndy balans 23,8 km3 teń bolady. Osylaısha, 3 mln gektar sýarmaly jerdi 19,8 km3 kólemdegi sýmen qamtamasyz ete alamyz», — dedi mınıstr.
Túrkistan oblysy Maqtaaral aýdanynda bıyl «K-19» magıstraldy kanaly sıfrlandyryldy. Bul alǵashqy pılottyq joba sátti júzege asty. Kanaldy sıfrlandyrýdyń arqasynda sýdyń 45%-na deıin artyq shyǵyndalatyny anyqtaldy. Alynǵan tájirıbeni eskere otyryp, taıaýdaǵy 5 jyl ishinde eldiń barlyq negizgi kanaldary sıfrlandyrylatyn bolady.
Birinshiden: ylǵal súıgish daqyldardyń egistik alqaptaryn kezeń-kezeńimen azaıtý qajet (kúrish pen maqta).
Ekinshiden: jańa sý qoımalaryn salý jáne kanaldardyń tehnıkalyq jaı-kúıin jaqsartý jónindegi jobalar jalǵastyrylatyn bolady.
Úshinshi: sýarýdyń sý únemdeý tehnologııalaryn engizbesten sýarmaly jerlerdiń aýdanyn ulǵaıtý múmkin emes.
Tórtinshi: sýarmaly sýdy utymdy jáne únemdi paıdalaný maqsatynda 2025 jylǵa deıin 119 negizgi kanaldarda jappaı sıfrlandyrýdy júrgizý qajet.
Besinshi: ońtústik óńirlerdegi transshekaralyq kózderge táýeldilikti nazarǵa ala otyryp, jańa sýarmaly jerler sýmen qamtamasyz etilgen shyǵys jáne soltústik óńirlerde engizilýge tıis.