Qazaqstannyń damýyndaǵy jańa kezeń

Túrkııa men túrki álemi arasyn­daǵy qatynasta Qazaqstan erekshe mańyzǵa ıe. Qazaqstan qabyldaǵan sheshimder men usynystar osy sala­daǵy turaqtylyqty qamtamasyz etý úshin de, ınstıtýttandyrýdy jedeldetý úshin de mańyzdy bol­dy. Bul rette Qazaqstannyń Tuń­ǵysh Pre­zıdenti Nursultan Nazar­baev­tyń úlken ról atqaratyny sóz­siz. Osy sebeppen Qazaqstandaǵy oqı­ǵalar men transformasııa prosesi Túrkııa úshin de mańyzdy.

Qazaqstanyń ekinshi Prezıdenti retinde saılanǵanyna ekinshi jyl tolyp otyrǵan Toqaevtyń túr-tul­ǵasyn, sheshimderi men saıasatyn zer­deleý Túrkııanyń ony áli de ja­qynyraq tanı túsýi úshin qajet.

Kásibı dıplomat jáne tájirıbeli memleket qaıratkeri

Toqaevtyń aıryqsha erekshelik­teriniń biri – onyń zııatkerligi dep aıtýǵa bolady. Bilimi, ol ósken orta jáne eldegi synı kezeńderde at­qar­ǵan jaýapty mindetteri tulǵa retinde qa­lyp­tasýynda yqpaldy faktorlar boldy. Onyń ákesi – Kemel To­qaev bel­gili jýrnalıst jáne jazý­shy bol­ǵanyn atap ótken jón. Onyń ús­tine Kemel Toqaev – qazaq áde­bıe­tin­degi detektıv janrynyń negi­zin qalaýshy. Anasy – Turar Shabarbaeva Almaty shet tilder pedagogıkalyq ınstıtýtynda qyzmet etken. Ol ósken kóptildi orta onyń ártúrli mádenıetpen alǵashqy kezdesýi dep aıtsaq, qatelespeımiz. Atap aıtqanda, anasynyń shet tilderiniń oqytýshysy bolýy onyń til úırený qabiletin erte jasynda-aq damytýǵa jol ashty. Prezıdent Toqaev qazaq, orys, aǵylshyn, qytaı jáne fransýz tilderin meńgergen.

Toqaev – kezinde dıplomattardy daıarlaǵan Máskeý memlekettik Halyq­aralyq qatynastar ınstı­týty­nyń túlegi. 1975-1991 jyldary Keńes dáýirinde Sıngapýr men Qytaı Halyq Respýblıkasynda qyz­met etti. Odaq ydyrar tusta Toqaev bas­shylyq qyzmetterde boldy.

Qazaqstan táýelsizdik alǵannan keıin elge oralǵan Q.Toqaev 1992 jyly Qazaqstannyń Syrtqy ister mı­nıstriniń orynbasary qyz­meti­ne kirisip, qazaqstandyq dıploma­tııany damytý jolynda úlken eń­bek etti. Osy turǵyda ol eldiń aı­­ryq­­sha aspektileriniń biri sanala­tyn kóp­qyrly syrtqy saıasatty qalyp­tas­tyrýda eleýli orynǵa ıe. Kóp jyl boıy Qazaqstannyń Syrt­qy ister mınıstri bolyp ju­mys is­te­gen Toqaev bir kezde Premer-Mı­nıstr bolyp ta taǵa­ıyn­daldy. Pre­zıdent bolyp saı­lan­­ǵanǵa deıin Senat Tóraǵasy qyz­­metin atqardy. 2011 jyly Bi­rik­­ken Ulttar Uıymy (BUU) Bas hat­­shysynyń orynbasary bolyp taǵaıyndalǵan alǵash­qy qazaq dıplomaty retinde este qaldy. Toqaev­tyń qyzmet joly onyń el ishin­degi jáne halyqaralyq saıasattaǵy be­deli­niń nyǵaıýynyń aıqyn kóri­nisi syńaıly.

Basqarýdy túsiný

Aıta ketý kerek, Prezıdent Toqaev­ty erekshelendiretin qasıet­teriniń ishinde onyń qarapaıymdyǵy jáne adaldyǵy ekenin de aıta ketý kerek. Rasymen, ýaqytsha Prezıdent retinde usynylǵan kúnderde buǵan halyqtyń kóp bóliginiń kózi jetken edi. Saılaý kezinde jáne odan keıin munyń erekshe atap ótilýi durys nárse.

Ekinshi jaǵynan, onyń qyzmet­ke kirisken bette áleýmettik jeli­ler­degi belsendiligi – ashyq qarym-qatynas onyń maqsatynyń biri ekenin aıqyndaı tústi.

Toqaevtyń basqarý túsiniginiń negizgi kodtary – ótkenniń myqty bastamalaryn jalǵastyryp, reformalar, ınnovasııalar arqyly jańa prosesterdi qurý. «Nursultan Nazarbaev – memleketimizdiń negizin qalaýshysy. Sondyqtan men onyń saıasatyn jalǵastyratynymdy eń basynan beri aıtyp kelemin. Eń aldymen, bul baǵyt Qazaqstan úshin mańyzdy», degen bolatyn Q.Toqaev.

Reformalarǵa qatysty kelesi sózderdi eske salýǵa bolady: «Qazaq­stan – reformıstik memleket. Qala­saq, ekonomıkalyq, ne saıası salada da qoǵamnyń alǵa jyljýyn toqtatpaýymyz kerektigine senemiz. Qazaqstannyń damyǵan 30 eldiń qataryna qosylýy úshin barlyq sala boıynsha qurylymdy reformalardy jalǵastyrýymyz qajet».

Q.Toqaev sonymen qatar talant­ty jastardyń jolyn ashyp, memleket isine aralastyrý úshin de bir­qatar bastamany qolǵa aldy. Osy rett­e ótken jyly 300 talantty jas irik­telip, Prezıdenttiń jastar kadr­lyq rezervi quryldy.

Halyq únine qulaq asqan memleket

Prezıdent Toqaevtyń halyqpen dıa­log, demokratııa jáne ádilet ta­lap­taryna saı bolýǵa tyrysýy baı­qalady. Bul rette «Halyq úni­ne qulaq asatyn memleket» tujy­rym­­­damasy memlekettik organdarda azamat­tardyń talaptaryna tez arada jaýap berip, sheshimin tabýdy mindet etedi. Memlekettik qyzmetshilerdiń bul jańa túsinikke umtylýy da – aı­­qyn­­dalǵan maqsattyń biri. Qazaq­­stan­­da sheteldikterge jerdiń saty­lýyna tyıym salynǵanyn onyń jar­qyn mysaly retinde keltire alamyz.

Halyq pen úkimet arasyndaǵy dıa­logty tereńdetý maqsatynda Ult­t­yq qoǵamdyq senim keńesiniń qu­rylýy – birlik pen áleýmettik tu­raq­tylyqqa jasalǵan úlken qadam. Keńestiń negizgi mindetteri – ulttyq strategııa men baǵdarlamalardy, zań jobalaryn halyqtyń atynan baqylap, mańyzdy strategııalyq qadamdar týraly azamattyq qoǵam­nyń oıyn tyńdap, syndarly dıalogy qamtamasyz etý.

Jańa quqyqtyq normalar

Keıingi eki jyl ishinde Parla­mentte Ulttyq qoǵamdyq senim ke­ńesi­niń usynysymen ázirlengen ma­ńyzdy zańdar qabyldandy.

Máselen, «Beıbit jıyndar týraly» zań halyqtyń beıbit nara­zy­lyqqa shyǵýy quqyǵyn qam­tama­syz etedi. Burynyraqta beıbit jıyn uıymdastyrý úshin alatyn ruqsattardyń ornyna zań qabyl­dan­ǵannan keıin tek jıyn týraly eskertý jetkilikti boldy. Nara­zy­lyqtar men basqa da beıbit jıyn­dardy endi úlken qalalarda da ót­kizýge ruqsat bar. Demokratııa tur­ǵy­synan qarasaq, bul – memleket úshin úlken qadam.

Parlament quramy men depýtat­tar­dyń jumysyna qatysty ózgeris­ter­di de atap ótken jón. Bul rette Parlament joǵary zań shyǵarý­shy organda oppozısııanyń bolýy máselesin qarastyryp, sheshim qabyldady. «Saılaý týraly» jáne «Saıası partııalar týraly» zańdarǵa ózgeris engizý arqyly alǵashqy ret endigi kezekte Parlament quramynyń 30 paıyzy áıelder men jastardan turatynyn aıqyndap aldy. Bul ózgeristerdi áıelder men jastardy qajet bolsa Parlamentke, ne jergilikti saıasatqa aralastyrýdyń joly retinde qabyldasaq bolady. О́zgerister 2021 jyly 10 qańtarda ótken Parlament jáne aımaqtyq máslıhattar saılaýynda belgili bir jańa ózgeristerge qol jetkizýge múmkindik berdi.

2021 jyly 25 mamyrda qabyl­danǵan ózgerister aýyl ákim­derin halyqtyń ózi saılaýyna múm­kindik beredi. Saıası partııanyń Par­la­mentke ótý mejesi 7 paıyzdan 5 pa­ıyzǵa deıin tómendetildi.

Bul zańdarǵa qosymsha retinde Qazaqstan adam quqyqtary sala­syn­daǵy halyqaralyq mindet­teri aıasyn keńeıtpek. Qazaqstannyń BUU-daǵy Turaqty ókili ólim jazasyn joıýdy maqsat etetin Azamattyq jáne saıa­sı quqyqtar týraly halyqaralyq pak­tiniń ekinshi fakýltatıvtik hat­tamasyna qol qoıdy. Mańyzdy sheshim 9 maýsymda qabyldanyp, eldegi adam quqyǵy máselesin ilgeri­letý úshin Úkimetke «Adam quqyǵy boıynsha jumys josparyn» ázirleý tapsyrmasy berildi.

Ulttyq qundylyqtar men latyn alfavıti

Qasym-Jomart Toqaevtyń bas­qarý kezeńinde mańyz bergen rýhanı qundylyqtar júıesi – Elbasy Nursultan Nazarbaev negizin qalaǵan jol. Qazirgi Prezıdent te qazaq tili máselesine beıjaı qaramaıdy. Latyn álipbıine kóshýdi Memleket basshysy túrki álemimen ıntegrasııa joly retinde de qarastyrady.

Prezıdent bolyp saılanǵannan keıin birqatar daǵdaryspen betpe-bet kelgeni jasyryn emes. Bul onyń kóshbasshylyǵy úshin de syn bol­ǵany anyq. Artta qalǵan eki jylda memlekette birqatar tabı­ǵı-teh­nologııalyq apat, etnos­ara­lyq qaqtyǵys boldy. Toqaevtyń oqı­ǵa ornyna baryp, jaǵdaılardy baqy­laýda ustaýy halyqtyń kóńilinen shyqty. Onyń basqarý kezeńindegi eń úlken daǵdarys retinde qazirgi pandemııany aıta alamyz. Belgili bir ýaqytta qıyndyqtar bolsa da, qazir­gi kezde Qazaqstan jaǵdaıdy qol­ǵa aldy. Tipti óz vaksınasyn da­ıyn­­da­ǵan sanaýly memelketterdiń qataryna endi.

Qoryta kele, Q.Toqaevtyń eki jyldyq qyzmeti týraly aıtqanda óz­gerister týraly da aıtamyz. Qa­zir­gi Prezıdent bir jaǵynan El­ba­­sy N.Nazarbaevtyń saıasatyn jal­­ǵastyryp keledi, al bir jaǵy­nan saıası reformalardy da esten shy­ǵar­maıdy. Qabyldanǵan jańa zań men ózgerister nátıjesinde mem­le­ket­tiń demokratııalanýy jedel­deıti­nin boljaı alamyz. Eki jyl­da áli de ret­telýdi qajet etetin má­sele­ler týyndasa da halyq pen bılik aras­yndaǵy dıalogtiń nyǵaıýymen qatar, Prezıdent Toqaevqa degen senim nyǵaıa túskenin aıta alamyz.

Kúrshad ZORLÝ,

Eýrazııa aımaǵy men túrki álemi boıynsha professor,

Bozok ýnıversıtetiniń Ekonomıka jáne ákimshilik bilim fakýltetiniń dekany

«Anadoly» agenttigi