Ár adamnyń júrek kartasynda ómir-baqı umytpaıtyn, árdaıym aıalap, qasterlep júretin ystyq núkteleri bolady. Jetisýdyń qııan teriskeıindegi Qaratal boıynda, kógildir Balqashtyń jaǵasyndaǵy balyqshy aýyldary – Frýnze, Kópbirlik men úshin, mine, sondaı qasıetti eldi mekenderdiń qatarynda.
Baldáýren shaǵymnyń, alańsyz alaý kezimniń izi qalǵan qarasha aýyldaǵy orta mektep kózge asa ystyq. Kóńil kógershini qalyqtaǵan saǵynyshty sátterde janymyzǵa bilim dánin sepken, boıymyzǵa izgilik nárin darytqan, úlken ómirge qanattandyryp, bıikke ushyrǵan jyly uıamyz eske jıi oralady. Jan-júregińdi ezile eljiretip, naǵyz nostalgııa sazyna bólenip, aıryqsha serpilip shyǵa kelesiń-aý. Tula boıyńa bólekshe qýat bergen týǵan jerdiń tósinde asqaqtaǵan bilim shańyraǵynyń ár kezdegi keskin-kelbeti kólbeńdep, janaryńa súıikti ustazdaryń men partalastaryńnyń máńgi óshpes asyl beıneleri jetip keleri sózsiz. Bilte shamnyń jaryǵymen bilim alǵan túkpirdegi aýyldyń túlekteri bul kúnde táýelsiz Qazaq eliniń ár qıyrynda júr. Olardyń árqaısysy haqynda tolǵana, aqtaryla syr órbitip, uzaq sonar áńgime shertýge ábden bolady. Solardyń biri búgingi tańda aty-jóni aýyl, aýdan aımaǵynan asyp, ulan-baıtaq elimizge tanymal bolǵan ǵalym Ǵalıolla Tólendiulyn birqatar sheteldik áriptesteri de óte qadirlep, qurmetteıdi. Esimi halyqaralyq deńgeıde atalatyn jerlesimizdiń ǵylymdaǵy úlken izdenis jolyn birden sóz etpeı, ol ósken, oqyǵan ordaly ortaǵa zer salýymyzdyń máni zor. Dana halqymyzda «Jalǵyz aǵash orman emes» degen dara támsil bar. Balalyqtyń káýsar bulaǵyna oı júgirtip jatqanymyz da sondyqtan...
Reti kelgesin, esimderin búkil respýblıka biletin, dúıim jurt jaqsy tanıtyn bir uıanyń túlekteri – Kópbirlik aýylyndaǵy Ahmet Baıtursynov atyndaǵy orta mekteptiń keshegi shákirtterin, topjarǵan sańlaqtaryn atap ótkendi durys kórdim. Toqsannyń tórine kóterilgen belgili memleket, qoǵam qaıratkeri, qos maıdannyń ardageri Álı Izotov aǵa bastaǵan, Muǵalimbaı Jylqaıdarov, Turash Muqanov, Kóbes Aqylbaev, Tóken Omarov, Maman Sheshenhanov, Ǵalıolla Meıirmanov, Kenjemurat Dúkenbaev, Nesip Júnisbaıuly, Serikjan Isaev, Tileý Shaımuhanov, Ámire Árin tárizdi tegeýrindi tulǵalardy barsha qaýym tanıdy. Árıne árqaısysy óz salasynyń sardary, óz kásibiniń qaharmany, óz isiniń úzdigi.
Al bizdiń áńgimemizge arqaý bolyp otyrǵan Ǵalıolla Meıirmanov (klastastary men jerlesteri ony únemi Qabda dep ekinshi esimimen ataıdy) – Qazaqstan Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, professor. Son-aý-ýbir jyldary ǵylymnyń qadiri qa-shyńqyrap, bedeli men abyroıynan aıyrylyńqyraǵan tusta Alashtyń birtýar ardaǵy, ózimizdiń Sheraǵań – Sherhan Murtaza: «Qazir taıaq laqtyrsań akademıkke tıedi» dep jazǵanyndaı, kezinde ekiniń biri akademık atanǵany aqıqı shyndyq bolatyn. Jaýynnan keıin sańyraýqulaqtaı qaýlaǵan «akademıkterdiń» aty-jónderinen shatasqanymyz da ras. Mınıstr de depýtat ta, dırektor da, bıznesmen de qonyshynan basty... Ǵylymǵa óńmeńdep umtylyp qana qoımaı, tipti «modaǵa» aınaldyrdy emes pe?! Keýde soqqan sol shirkinderdiń ǵylymǵa qosqan mysqaldaı bolsyn jańalyǵyn esimizge túsire almaı qınalatynbyz. Ony kúlbiltelep jasyrýdyń esh syltaýy joq. Naǵyz ǵalymdy, naǵyz akademıkti dáýirdiń ózi, ýaqyttyń qatal tezi eksheıdi.
Qudaıǵa shúkir, Ǵalıolla álgi belgisiz áljýazdardyń sanatynan emes, kerisinshe áıdik oıly oǵlandardyń soıynan. Onyń ashqan ǵylymı jańalyqtary ýaqytynda Odaqtyq, sheteldik ǵalymdardyń nazaryn ózderine aýdarǵany málim. Uzaq jyldarǵy mańdaı teriniń naqty tájirıbesimen dúnıege kelgen, talaı márte súzgiden ótkizilip baryp kúndelikti ómirimiz ben tirshiligimizge engizilgen jańalyqtar. Sony da, tyń izdenister jemisi. Aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtynyń agronomııa fakýltetiniń túlegi búkil ǵumyryn ózi qulaı qalaǵan mamandyǵyna arnaǵan. Mal azyǵy daqyldarynyń genetıkasy men seleksııasy týraly 140-tan astam ǵylymı eńbektiń avtory. Jońyshqanyń, túıe jońyshqanyń jáne kúrishtiń 22 jańa sortyn shyǵarǵan. Ǵylym men óndiristi úılestire ushtastyra bilgen daryndy ǵalym. Aral óńiri agroekologııasy jáne aýyl sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda, Qazaq eginshilik ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda laýazymdy jaýapty qyzmetter atqardy.
Aıtqanda, mektepti kúmis medalmen bitirgen Ǵalıolla Qazaq aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtyndaǵy agronomııa fakýltetinde úzdik oqyǵany úshin Lenındik shákirtaqy taǵaıyndalyp, oqý ornynyń maqtanyshyna aınaldy. Aýyzdyǵymen alysyp, órge shaýyp turǵan bula talantty tanyp, qabilet jolyn ashyp berý – úlken kisilik. Shákirtin ǵylymı jumysqa beıimdep, kandıdattyq dıssertasııasyna tikeleı basshylyq jasaǵan ulaǵatty ustaz, úlken ǵalym Aǵybaı Almanııazov bolatyn.
– Bizdiń oqyǵan shaǵymyz genetıka ǵylymynyń qaıta jandanýymen tyǵyz baılanysty ótti, – deıdi qazir akademık, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, professor Ǵalıolla Meıirmanov.
– Osy pándi asa qyzyǵýshylyqpen oqydyq. Genetıkany óz máninde túsinýimizge Aǵybaı Almasuly zor yqpal etti. Sondaı-aq stýdent kezimizde dáris bergen ataqty professorlar: H.Arystanbekov, S.Harın, O.Troıskaıa, B.Qalymbetov, I.Súleımenov, A.Dorofeev, T.Tazabekov bizdiń kóńilimizde umytylmastaı bolyp qaldy.
Instıtýtty bitirgen soń Ǵalıolla aspırantýrada oqı júrip, Almaty mańyndaǵy «Jańashar» oqý-tájirıbe sharýashylyǵyn basqardy. 1974 jyly ol «Jońyshqa sorttarynyń ártúrli býdandastyrý kombınasııalaryndaǵy býdandardyń geterozıstik áseri» atty taqyrypta ǵylym kandıdaty dárejesin alý úshin dıssertasııasyn sátti qorǵady. Odan keıin de jas ǵalymnyń qol qýsyryp otyrǵan mezetteri kezdespese kerek. Ǵ.Meıirmanov osy jyldar aralyǵynda júrgizgen tájirıbe jumystarynyń negizinde 1990 jyly Novosibir aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtynda «Seleksııa jáne tuqym sharýashylyǵy» mamandyǵy boıynsha «Jońyshqa seleksııasyn ınbredti lınııalardy qoldaný arqyly júrgizý» atty taqyrypta ǵylym doktory dárejesi úshin dıssertasııa qorǵady. Onyń ǵylymı eńbegin talqylaýǵa KSRO Ǵylym akademııasynyń akademıgi, Sıtologııa men genetıka ınstıtýtynyń dırektory V.Shýmnyı, VASHNIL-diń akademıgi, VASHNIL Sibir bólimshesiniń prezıdenti P.Goncharov, Ýkraına eginshilik ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń bólim meńgerýshisi, professor A.Boberdiń qatysýy, pikir bólisýi, oı talastary, qarama-qaıshy uıǵarymdar men kelisimge kelý bul eńbektiń ǵylym men dáýir talaptary úshin asa qajettiligin kórsetedi. Sonymen qatar osy dıssertasııada jońyshqa seleksııasymen birge naqty nátıje retinde «Qapshaǵaı-80» jáne «Darhan-90» atty jańa sorttar suryptalyp usynylǵany kóp jaıdy ańǵartsa kerek.
Ustamdylyǵy men iskerligin, biliktiligin baǵalaǵan áriptesteriniń usynysymen Ǵalıolla Meıirmanov 1991-1993 jyldary Qazaq aýylsharýashylyq ǵylym akademııasy prezıdıýmynda bas ǵylymı hatshynyń orynbasary, bólimsheniń akademık-hatshysy qyzmetterin atqardy. 1993 jyly ol Qyzylorda aýylsharýashylyq ǵylymı-zertteý ınstıtýtyna dırektor bolyp aýysty. Ataqty ǵalym, tájirıbeli basshy, tyndyrymdy uıymdastyrýshy tulǵa, azamat retinde qalyptasýyna Syr óńirindegi jyldary erekshe áser etkeni anyq. Sol ýaqyttaǵy jappaı jekeshelendirý tusynda ilkimdi basshy bolashaqty oılap, talan-tarajǵa túskeli turǵan tájirıbe sharýashylyǵyn saqtap qalyp, 2000 bas qarakól qoıdy tuqymdyq qor esebinde ustaýǵa sheshim qabyldady. Ol Aral óńiri aımaǵyn ekologııalyq daǵdarystan shyǵaryp, aýyl sharýashylyǵyn damytýdyń uzaq merzimdi baǵdarlamasyn jasap, jergilikti halyqtyń turmystyq-áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartýǵa, oblys ekonomıkasynyń damýyna jańa tynys berýge atsalysqanyn jurtshylyq biledi. О́ıtkeni tyndyrylǵan ıgilikti istiń izderi saırap jatyr.
Jasóspirim kezinen janyna jaqyn Almatyǵa Ǵalıolla 2000 jyly qaıtyp oraldy. Sodan beri Qazaq egin sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty, qazirgi Eginshilik jáne ósimdik sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ortalyǵynda jemisti qyzmet atqaryp keledi.
Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi Ǵalıolla Meıirmanovtyń júz qyryqtan asa ǵylymı eńbekteri jarııalanypty. «Jońyshqa» atalatyn irgeli monografııasy bar. «Qapshaǵaı-80», «Qapshaǵaı-84», «Darhan», «Semeı», «Janaq», «Kókoraı», «О́simtal» sekildi jońyshqa túrleri, «Saraıshyq», «Arkas» ispetti túıejońyshqa túrleri, «Aral-2000», «Arýjan» tárizdi kúrish túrleri respýblıka egin alqaptarynda ónim beredi. Bul jańalyqtarǵa Ǵalıolla ǵalymnyń qosqan ózindik úlesi aıtarlyqtaı.
– Jer betinde ártúrli mamandyqtar ıesi az emes, – deıdi professor Ǵalıolla Meıirmanov. – Ǵylym men óndiristiń damýyna qaraı olar kóbeıe beretini belgili. Al aýyl sharýashylyǵy máńgi mamandyqqa jatady. Ol adamnyń ómir súrýine qajetti tamaq jáne shıkizat óndirýmen tyǵyz baılanysty.
Aýyl sharýashylyǵy ǵylymyna eleýli úles qosqan bedeldi ǵalymnyń ǵıbratty ustazdyq joly haqynda da aıta ketken oryndy. Halyq aldynda esep berer mereıli sátte Ǵalekeńniń bilikti maman kadrlar men ókshesinen ergen izbasarlar daıyndaýdaǵy ustazdyq eńbegi jemisti de, qomaqty. Onyń ǵylymı jetekshiligimen 7 aspıranty kandıdattyq jáne 4 tálimgeri doktorlyq ǵylymı dárejesin aldy. Olarmen birge seleksıonerler, genetıkter, bıologter mektebin ashýǵa birden-bir uıytqy boldy. Tájirıbeli ǵalymnyń osyndaı ıgilikti isteri óz respýblıkamyzdyń sheńberinde qalyp qoımaı, biraz shetelderde de jalǵasyn tabýda. Qazaqstandyq ǵalymnyń uzaq jyldarǵy tynymsyz eńbeginiń nátıjesinde dúnıege kelgen jońyshqa sorttarymen irgeli elderdiń ǵylymı mekemeleri arnaıy tanysyp, erekshe qyzyǵýshylyq bildirýi beker emes. Akademık Ǵalıolla Reseı, Aýstralııa, Qytaı, Argentına, t.b. memleketterinde bolyp, talaı ret dárister oqydy.
Búkil tirshilik-tynysy, kerek deseńiz búkil bolmys-bitimi men taǵdyr-talaıy týǵan eliniń qasıetti topyraǵyna baılanǵan jankeshti ǵalymnyń ǵıbratty da, ónegeli joly, ózine ǵana tán sara súrleýi tek ilgeri tarta beretinine kúmánsiz senemin. Qarshadaıynan ǵylymnyń qııa jolyna túsken ol talaı bel-belesterden ótip, ózi maqsat-múddesi sanaǵan bıikterge bettep barady.
Janat ELShIBEK,
Halyqaralyq «Alash» ádebı
syılyǵynyń laýreaty