Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «Táýelsizdik bárinen qymbat» atty maqalasynda táýelsizdigimizdiń mereıtoıy birtýar tulǵalardy eske alyp, olardyń murasyn jastarymyzǵa jáne búkil álemge pash etýimiz kerek ekenin jetkizdi. Táýelsizdikke umtylys jan alyp, jan beretin kúrespen qatar rýhanı ómirine zor yqpal etken aǵartýshylardyń otarlaý saıasatyna qarsy ıdeıalyq kúresimen erekshelenedi. Solardyń eń iri ókilderiniń biri – Ybyraı Altynsarın (1841-1889). Onyń pedagogıka salasyndaǵy mol murasyn taldaý áli de bir erekshe dúnıe.
Y.Altynsarınnyń qyzmeti týraly, kózqarastary jaıly M.Áýezov, S.Muqanovtan bastap muqııat zerttegen maqalalar, qundy monografııalar bar. Degenmen ár zamannyń óz Abaıy, óz Shoqany bolǵany sııaqty, ár zamannyń óz Y.Altynsarıny bar. Patsha ókimetiniń chınovnıkteri, orys mıssıonerleri, qazaqty orystandyrýshylar, hrıstıan dinine shoqyndyrýshylar úshin Y.Altynsarınnyń ózindik beınesi boldy. Keńes zamanynyń alǵashqy jyldarynda oǵan qazaqqa jat, ulttyq, dinı tárbıeden aýlaq, orys, Batys mádenıetin taratýshy degen pikir qalyptassa, keıingi jyldary onyń murasy taptyq ıdeologııa turǵysynan saralanyp, baılarǵa qarsy kúresken qaıratker, tipti ateıst degen minezdeme berildi.
Altynsarın orysshyl boldy ma?
Y.Altynsarın 1889 jyly dúnıe salǵanda, onyń orys joldastary: «Ybyraı Altynsarın qazaq arasynan shyqqan tuńǵysh kemeńger adam edi, ol qarańǵy kóshpeli óz halqynyń ishine eýropalyq órkenıettiń jaryǵyn taratty jáne olardy Reseıdi súıýge shaqyrdy», dedi.
1926 jyly 29 qazanda Tashkentte tunǵysh joǵary qazaq pedagogıka ınstıtýtynyń saltanatty ashylýynda sóılegen sózinde kórnekti ult qaıratkeri, ádebıetshi, jazýshy, kósemsózshi Smaǵul Sádýaqasuly Y.Altynsarın týraly pikirin bildirdi. Ony sol qalpynda bergendi jón kórdik: «Vo-vtoroı polovıne proshlogo stoletııa jıl kazak, (ol kezde qazaqty oryssha kazak degen) nekto Altynsarın. On pervyı ız kazakov prıobshılsıa k rýsskoı kýltýre ı ne na strah, a na sovest slýjıl pomoshnıkom pravoslavnyh mıssıonerov. On pervyı byl organızatorom, tak nazyvaemyh, rýssko-kırgızskıh shkol, pobornıkom rýsskogo shrıfta dlıa kazakskoı pısmennostı. On byl drýgom ı pravoı rýkoı ýchenogo mıssıonera Ilmınskogo.
I vot etot Altynsarın pered smertıý rasporıadılsıa ne propýskat k sebe nı odnogo rýsskogo, daje svoıh drýzeı. Etot ateıst v jıznı ostavıl zaveshanıe, chtoby na ego pohorony bylı prıglasheny 99 mýll. Da, eta byla tragedııa prosveshennogo kazaka, mojet byt, teper dlıa nas sovsem neponıatnaıa tragedııa, zaklıýchavshaıasıa v tom, chto v rezýltate mnogoletneı sovmestnoı raboty s rýsskımı, on vse-takı, v konse konsov, prıshel k zaklıýchenııý, chto mıssıonery nıchego horoshego ne jelaıýt dlıa kazakskogo naroda. Mojet byt, ego ýgnetennoe kazakskoe serdse v poslednıýıý mınýtý ne vyderjalo sobstvennogo prestýplenııa, ı on otkazalsıa ot tovarısheı, s kotorymı mnogo let rabotal vmeste». Smaǵul Sádýaqasuly osyndaı minezdemeni Shokan Ýálıhanovqa da beredi.
«Byl ý nas ı drýgoı kazak, ne menee sposobnyı ı ne menee ızvestnyı v svoe vremıa – eto Chokan Valıhanov. On byl ıskrennım provodnıkom rýsskoı kolonıalnoı polıtıkı na Vostoke». Ol da ómiriniń sońǵy kezinde dostarynan bas tartyp, ádemi orys áskeriniń ofıser kıimin tastap, keń qazaq kıimin, aıaǵyna aýyr dala etigin kıip, qashyqtaǵy qazaq aýylynda dúnıeden ozdy. Ybyraı men Shoqan taǵdyrynan búginde ońdy qorytyndy jasaýymyz kerek, orystandyrý saıasaty túbinde orny tolmas zaqymǵa, jaraqatqa ákeledi dep saqtandyrady Smaǵul Sádýaqasuly. Degenmen orystandyrý dertine keıin qazaq halqy tereń shaldyqty. Búgin de bul dertten arylý ońaı bolmaı otyr. Bul, árıne, bólek másele.
Degenmen jıyrmasynshy jyldary qazaq qaýymy áli de Y.Altynsarın shyǵarmalarymen, onyń tálim-tárbıe jumystarymen jete tanys emes edi. Al ol tusta orys tilindegi ádebıette, ásirese revolıýsııaǵa deıingi maqalalarda Y.Altynsarın tulǵasy bir jaqty, Reseıdiń otarshylyq saıasatyn júrgizýshi, qoldaýshy retinde baıandalǵany belgili. S.Sádýaqasovtyń Ybyraı Altynsarın men Shoqan Ýálıhanov týraly oı-pikiri olar qazaqtardy tek orys rýhyna tárbıeleýshi degen birjaqty aqparatqa negizdelgen.
Y.Altynsarınnyń qazaq ulty úshin orny bólek: qazaq pedagogıkasynyń negizin qalaýshy, uly aǵartýshy, bilim isiniń úıymdastyrýshysy, folklorıst, aqyn-jazýshy, jýrnalıst. Y.Altynsarınnyń pedagogıkalyq murasyn, metodologııasyn saralaý ony basqa etnopedagogıkalyq júıelermen salystyrýdy qajet etedi.
Ulttyq psıhologııa jáne ulttyq tárbıe
Áleýmettik antropologııa iliminiń ókili brıtandyq ǵalym Dj.Gorer «pelenochnyı», qazaqshalasaq «qundaqtaý» tujyrymyn usynady. Onyń aıtýynsha, orystarǵa sábılerdi jórgekte qatty, qol aıaǵyn tyrp etkizbeıtin etip bóleý tán. Bul balalardyń qaıratty, ustamdy bolyp ósýine ákeledi, al erkindikte olar tipti jaraqat alyp qalýy múmkin. Sondyqtan orystar balalaryn shamaly ýaqyt qana erkin ustap, sýǵa shomyldyryp, olarmen oınaıdy. Osydan kelip Dj.Gorer orys minezin eki balamaly kezeńmen baılanystyrady: uzaq ýaqyt qımylsyzdyq, sylbyrlyq jáne oǵan qarama-qarsy silkinis, belsendilik. Orystyń ulttyq minezi orys halqynyń tarıhynan, búgingi Reseıdiń ishki jáne syrtqy saıasatynan kórinis alyp otyr, deıdi ol. Kóptegen orystyń jan dúnıesi, onyń oıynsha, depressııa, jabyǵý, jabyrqaýlar arasyndaǵy qarqyndy, ekpindi qyzý men belsendilikten týrady. Bul ásirese Reseıdiń saıası ómirine tán: uzaq ýaqyt kónip, boısunyp keledi de kenet kúshti, qarqyndy revolıýsııalyq qozǵalysqa aýysady.
Áleýmettanýshylar men pedagogter bul teorııany synaýmen keledi. Biraq «orystyń jany – qundaqtalǵan jan» degen tujyrymdamany qoldaýshylar da bar. Balany bóleý álemdik bala tárbıesinde keń taraǵan salt, biraq orys mádenıetinde bul úlken kúsh alǵan degen oı basym. Kerenaý, enjarlyq pen ekpindi, qyzýly áreketter orys tarıhynda almasyp jatady. Sonymen «jórgek kompleksine» baılanysty búgingi álemdik pedagogıkada mynandaı pikir aıtylýda: eger ulttardyń psıhologııasy daralanyp, ózgeshelenip tursa, olardy tárbıeleýde de ózgeshe tásilder bolmaq. Orystar úshin onyń joldary ártúrli: búgin gýmanıstik tárbıeden fashıstik tárbıege deıin pikirler aıtylýda. Bul endi Reseıdiń bas aýrýy.
Qazaq halqynyń psıhologııasynda da qarama-qarsy balamaly qundylyqtar almasyp jatyr. Ulan-baıtaq keń dalada soǵystar men jaýgershilik rýhy halyqty beıbitshilik ómirge erterek beıimdedi. Jaýlap alýshylyq, joryqtar etnomádenı sheńberinde qorǵaý jáne ózin ózi nyǵaıtý ıdeıalaryna ulasty. Qazaq dalasynda bytyrańqylyq, ózara arazdyq pen birigýshilik ıdeıalary almasyp otyrdy. Eldiń birligi tek halyq basyna aýyr kún týǵanda, qıyn qystaý jyldarda ǵana boı kórsetip, basqa kezeńderde rýlyq, taıpalyq qaıshylyqtar beleń alyp, birlik ýaqytsha sıpatta bolǵany belgili. Birlik – búgin de qazaq úshin kúrdeli másele, rýhanı kapıtal.
Altynsarın el basyn biriktirý, halyqtyń keleshegi úshin eki iri máseleni aldyna maqsat etip qoıdy: birinshisi – mektep ashý, bala oqytý, jalpy halyqty aǵartý jumysy, ekinshisi – halyqtyń oı-sanasyn jańalyqqa qaraı beıimdeý jolyndaǵy tárbıelik isteri. Oǵan onyń barlyq is-amaly men bizge qaldyrǵan muralary kýá.
Pedagog úshin qazaq ulty qarama-qarsylyqtardyń ajyramas birligi. Sondyqtan onyń shyǵarmalary «jamandyq pen jaqsylyq», «dostyq pen alaýyzdyq», «sarańdyq pen jınaqtylyq», «tákapparlyq pen qarapaıymdylyq», «óner, bilim men nadandyq», «ádildik pen ádiletsizdik» sııaqty qarama-qarsylyq negizinde, jamandyqqa jaqsylyqty, adamgershilikti qarsy qoıý arqyly qazaqty birlikke tárbıeleıdi.
Deni saýdyń jany saý ma?
Altynsarınnyń «Baı men kedeı balasy» áńgimesi el kóship ketip, jurtta umytylyp qalǵan eki balanyń bastan keshken bir táýliktegi oqıǵany sýretteýge arnalsa da, tereńirek qaraǵan adamǵa avtordyń oı túıininde kóptegen syr jatqanyn ańǵarýǵa bolady. Ol «deni saýdyń – jany saý» degen qaǵıdany joqqa shyǵarady. Jastary qatar, denderi saý balalardyń biri aqyldyraq, ekinshisi aqylsyzdaý bolýyn olardyń eki taptan shyǵýymen túsindirý eń ońaı joly. Asannyń da, Úsenniń de esteri dup-durys, denderi sap-saý, bıologııalyq, psıhologııalyq aýytqýshylyq joq, biraq jan-dúnıeleri ártúrli. О́mir qundylyqtarymen betpe-bet kelgende, Asannyń álsiz, rýhanı múgedektigine kim kináli? Úsenniń óz qurdasynan asyp túsip, betpe-bet kelgen ómir qıynshylyǵymen alysa ketýiniń sebebi nede? Negizinen turmys, áleýmettik jaǵdaıǵa baılanysty. О́z betimen jerden eńkeıip shóp almaı ósken Asandy ósken ortasymen aqysyz-pulsyz asyraǵan turmys óz betimen kún kórýge kelgende álsizdikke, beısharalyqqa ushyratsa, ákesin de, ózin de óz kúshi, óz eńbegimen kún kórýge daǵdylandyrǵan qıynshylyq turmys Úsendi kúresker etti. «V zdorovom tele – zdorovyı dýh» degen sózdi kóne rımdik satırık Iývenıl tilek retinde aıtqan eken: «Daı bog, chtoby v zdorovom tele byl «zdorovyı dýh» dep, qudaı qalap, «deni saýdyń jany da saý bolsyn!» degen tilek.
Pedagogıka ǵylymy osy sózdi keıin bultartpaıtyn qaǵıdaǵa aınaldyryp, deni saý adamnyń jan-dúnıesi, rýhy da bıik bolady, jan saýlyǵy den saýlyǵynan týatyndaı sebep-saldar baılanysyna negizdedi. Bul qaǵıdany teriske shyǵarǵan nemis pedagogteri boldy, sebebi nemis fashısteri negizinen denderi saý adamdar edi. Búgin eldi úreılendirgen terrorıster de qol-aıaǵy balǵadaı jigitter men qyzdar emes pe? Al Y.Altynsarın bul tujyrymǵa qazaqy turmys negizinde XIX ǵ. ekinshi jartysynda keldi.
Orys otarshyldyǵy bılep-tóstep turǵan zamanda orys mádenıetine kózqaras Ybyraı men Abaı úshin eń bir kókeıkesti másele edi. Abaı Jıyrma besinshi qara sózinde, «Orysty oqý kerek, hıkmet te, mal da, óner de, ǵylym da – bári orysta tur». Bul orystan basqa halyqtarda óner, ǵylym, bilim joq degendi bildirmeıdi. Qazaq orysqa táýeldi bolǵandyqtan, orystyń zorlyq-zombylyǵynan, qysymynan aman qalý, oryspen tepe-teń, básekeleste bolý úshin orystyń tilin, mádenıetin meńgerý qajet. Abaı bylaı deıdi: «Zararynan qashyq bolý, paıdasyna ortaq bolýǵa tilin, oqýyn, ǵylymyn bilmek kerek». Aıta keteıik, Abaıdyń osy sózderin orys tiline aýdarýshylar «zararynan qashyq bolý» degendi orysqa emes, qazaqtyń «zararynan qashyq bol» dep aýdarady.
Ustaz Altynsarın Orynbor basshylaryna bir jazýynda qazaq halqynyń arasynda óziniń kórshi halyqtarynyń tilin bilýge, olardyń jazýyn úırenýge umtylýshylyq kúsheıip kele jatqandyǵyn, qazirgi ekonomıkalyq jáne saıası jaǵdaıynyń ózi aıaqtaryn attap basqan saıyn orys tilin, orys jazýyn bilýdi qajet etip otyrǵanyn baıandaıdy. Sondyqtan qazaq múddesi jáne úkimet múddesi jaǵynan qaraǵanda da qazaq dalasynda orys-qazaq mektepterin tez taratý qajet-aq bolar edi, dep túıedi. Degenmen patsha ókimetiniń orystandyrýshy saıasatyna Ybyraı qarsy boldy. Onyń «Qazaq hrestomatııasy» qazaq balalaryna beıimdelgenin, laıyqtalǵannyn kóremiz. Oǵan engizilgen ártúrli áńgimeler Paýlson, Ýshınskıı, Tolstoı, taǵy basqalardan alynǵan. Ol áńgimeler orys tilinen aýdarma emes, ony erekshe qazaqshalap, qazaqtyń qazanynda qaınatyp, qazaq ómirine jaqyndatyp, qazaq balalaryna túsinikti baıandaýdy maqsat etkendigine ǵalymdar nazar aýdarady. Sondyqtan ol shyǵarma «Altynsarın áńgimeleri» dep oryndy atal-ǵan, ol ulttyq tárbıege negiz boldy.
Y.Altynsarındy orystandyrýshy etip kórsetý mıssıoner N.I.Ilmınskıılerdiń nıeti bolsa kerek. Mıssıonerler buryn da, búgin de, ásirese dinı mıssıonerler pıǵylyn jasyryp, jergilikti halyqtyń qolymen ot kóseý arqyly maqsattaryna jetýdi kózdeıdi. Sondyqtan orys alfavıtin orys-qazaq mektepterinde engizýde onyń esimin betke ustap nasıhattaǵan. Ybyraıdyń tárbıesin alǵan ult jastary mıssıonerler oılaǵandaı patsha ókimetiniń yqpalyn qazaqqa taratýǵa kúsh salady, olar alǵan bilimderin qazaqtyń mádenıetin órkendetýge, bilimin ósirýge jumsady.
S.Sádýaqasuly mıssıonerlerdiń áreketteri sátsiz aıaqtalǵanyn aıtady. «Orys-qyrǵyz (qazaq) mektepteri ony qurýshylardyń nıetine qaramastan negizinen tutastaı basqasha damydy, ókimet oılaǵandaı bolmady. Ol mektepter bıliktiń úmitin aqtamaǵany óz aldyna, kerisinshe, odan alǵashqy ulttyq patrıot-revolıýsıonerler shyqty», deıdi.
Imandylyq tárbıe
Ybyraı Altynsarın týraly Keńes tusyndaǵy pedagogıkalyq ádebıette ony ıslam dinine qarsy, ateıst degen pikirler aıtylyp qalyp júrdi. Ol ateıstik ıdeologııanyń saldarynan da bolar. N.I.Ilmınskııge jazǵan bir hatynda «Kúlseńiz, kúle berińiz, men keıbir oqytýdan bos ýaqyttarda olarǵa resmı túrde molda bolyp ta qoıamyn, sóıtip, olarǵa din tarıhynan bilgenimdi aıtyp, oǵan basqa da paıdaly jáne túsinikti áńgimelerdi de qosyp aıtamyn», dep jazǵan ol.
Y.Altynsarın ýkaznoı tatar moldalarynyń dindi ozbyr, fanatızm, dogmaǵa aınaldyrýyna, dinı mektepter de zaıyrly pánderden oqytýǵa qarsylyǵyn únemi synaǵan. Bul musylman dinine qarsylyq, hrıstıan dinin tipti de qoldaý emes edi. Ol dúnıeni jaratýshy qudaı dep bilgen. «Jaratty neshe alýan jurt bir qudaıym, Teń etti bárimizge kún men aıyn», deıdi bir ósıet óleńinde. «Jaz» atty óleńinde «qudaıǵa shúkir eter jas pen kári, Berdiń dep jańǵa rahat mundaı dári» degen. «Musylmandyqtyń tutqasynda» búkil dúnıeni, jan-janýarlardy ataı kelip, «munyń bárinde jalǵyz teńdesi, uqsasy joq bir qudaıdyń barlyǵyna, birligine hám kámil jaratýshy halyq-qadir ekendigine dáleli bolsa kerek», dep tujyrymdaıdy. Onyń kózqarasyn ǵalymdar deızmge jaqyn deıdi.
Altynsarın orys-qazaq mektepterinde din sabaǵy oqylatyn kezde qazaq balalaryna jeke dinı tárbıe berilsin dep talap qoıdy. V.V.Katarınskııge hatynda bylaı deıdi: «Sizge óte bir qaıǵyly habar bildirýime týra kelip otyr. Bizdiń Bessonov Aleksandr Grıgorevıch, sirá esinen aırylǵan bolar deımin. О́ıtpese, onyń óz oqýshylaryna istegen soraqylyqtaryn basqasha túsine alatyn emespin. «...Baqsam, ol oqytýshylar mektebiniń 3 jáne 4-klastarynda, oqytýshylardyń qarsy bolýyna qaramastan, bir aı boıy Injil men onyń paryzdaryn ýaǵyzdaı bastapty. Osynyń nátıjesinde, bir jaǵynan, ol oqýshylarǵa óshigip, qatal qaraı bastaıdy da, ekinshi jaǵynan, oqýshylar oqýdan bas tarta bastapty. Tipti ol shákirtterin zalym deý sııaqty sózderge deıin jáne olardy klastan jelkelep shyǵarýǵa deıin barypty. Bul qylyǵyn qazaqtar estip qoımasyn, naǵyz bálege sonda qalamyz», dep jazady Y.Altynsarın. Endi bir hatynda Krasnoýfımsk qalasyndaǵy aýylsharýashylyq mektebinde oqyp jatqan qazaq shákirtteriniń narazylyǵyn estip yzalanǵan ol óziniń dosy V.V.Katarıınskııge 1889 j. mamyrdyń 10-da jazǵan hatynda: «taǵy bir narazylyq, ıaǵnı qazaq oqýshylarynyń narazylyǵy Krasnoýfımskide aýylsharýashylyq mektebinde týyp otyr. Munyń sebebi: musylman dástúrin múlde elemeý, ıaǵnı shoshqa etin asyp berý, oqýshylarǵa shoshqa baqtyrý, orys balalarmen birge ǵıbadat etkizý desedi. Bul bárine unamsyz nárse ǵoı... Sondyqtan ázirshe is nasyrǵa shappaı turǵanda sonda baryp, oqýshylarǵa túsindirip, narazylyqty joıǵym keledi. Al eger qajet bolǵan jaǵdaıda dırektordyń ózimen de sóıleskim keledi» dep habarlaıdy.
Mektepterde din sabaǵynyń múmkindigin paıdalanyp, qazaq balalary úshin «Sharııatýl-ıslam» atty oqýlyqty jazǵan. Bul kitap balalardyń musylman dininiń qaǵıdalaryn ıgerýine aıtarlyqtaı úles qosty. Y.Altynsarın patsha ákimderiniń otarlaý, qazaqtardy orystandyrý, shoqyndyrý saıasatyna barynsha qarsylyq bildirip, ulttyq jáne dinı nanym-senim tárbıesiniń de irgesin qalady.
Amangeldi AITALY,
fılosofııa ǵylymdarynyń
doktory, Q.Jubanov atyndaǵy
Aqtóbe memlekettik
ýnıversıtetiniń professory
AQTО́BE