О́zimizge tán demokratııalyq ustanymdy bildireıik

Tek maǵan aýdandyq mańyzy bar qalalardyń, aýyldardyń, kentterdiń, aýyldyq okrýgterdiń ákimderin saılaý máselesi koronavırýs pandemııasymen kúrestiń kóleńkesinde qalyp qoıǵandaı kórinedi.

Saılaý týraly alǵash ret 2000 jyl­dardyń ortasynda aıtyldy, tipti keıbir aımaqtarda qanatqaqty joba retinde saılaý ótkizildi. Biraq ol joba birneshe sebeppen jumys istemedi. Birinshiden, buǵan eshkim daıyn bolmady, Úkimet te, máslıhat depýtattary da, halyq ta. Ekinshiden, ol kezde álemde ekonomıkalyq, qarjylyq daǵdarys bastalyp ketti. Odan da basqa problemalar jetkilikti boldy. Meniń oıymsha, Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy Nursultan Nazarbaev sol kezde osy másele boıynsha baıyppen oılanyp, onyń oń jáne teris jaqtaryn tarazylaǵan. Biraq el damydy, onymen birge azamattyq qoǵam da ilgeriledi. Mine, endi bul másele pisip-jetilgen kezde, ony 2020 jyly Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev óziniń Qazaqstan halqyna Joldaýynda bastama etip kóterdi. Másele Ulttyq qoǵam­dyq senim keńesiniń otyrysynda da talqylandy. Depýtattar óz kezeginde quqyq­tyq bazany daıyndap, saılaý týraly zańnamaǵa tıisti ózgerister en­gizdi.

Qazir jurtshylyq osy taqyrypqa qatysty oı-pikirlerin bildirip jatyr. Keıbir saıasattanýshylar, sarap­shylar, oppozısııa ókilderi buǵan shúbálana qaraıdy. Alaıda, meniń oıymsha, saılaý ótkizý qajet jáne bul – qazaqstandyqtardyń demokratııalyq tańdaýy ekeni sózsiz. Saılaý árqashan órkenıetti saıası básekelestik pen memlekettik basqarýdyń tıimdi ınstıtýty bolyp qala bermek.

Aýyl ákimine 25 jasqa tolǵan, memlekettik qyzmet týraly zańnamaǵa sáıkes biliktilik talaptaryna saı kele­tin Qazaqstan azamattary úmitker bola alatynyn eske salǵan jón. Saı­laýǵa kelesi úmitkerler qatysa alady:

- óz múshelerin usynǵan saıası partııa atynan;

- daýys berý quqyǵy bar saılaý­shylardyń jalpy sanynyń keminde 1%-ynyń qolyn jınaý arqyly ózin ózi usynǵandar.

Bir adam aýdandyq mańyzy bar qalanyń, aýyldyń, kenttiń, aýyldyq okrýgtiń ákimi bolyp eki retten artyq saılana almaıtynyn atap ótken jón.

Saılaý 40 kún buryn jarııalanady, al saılaý qazirgi ákimniń tolyq merzimi aıaqtalǵanǵa deıin 10 kún buryn ótedi. Saılaý ótkizilgennen keıin úsh kún ishin­de qorytyndy shyǵarylady.

Saılaý ótkizilgennen keıin jeti kún ishinde aýmaqtyq saılaý komıssııasy saılanǵan ákimdi tirkeıdi, sodan keıin ol óz jumysyna kirisedi. Munyń bári – tolyqtaı demokratııalyq ádister.

Biraq, árıne, saılaý rásimin ótki­zýge, onyń ashyqtyǵyna, ádildigine baı­lanysty kúmán týyndaıtyny anyq. Mysaly, aýyl turǵyndary ózderiniń týystaryn qoldaýy, joǵary turǵan ákimder saılaýǵa áser etýi múmkin, qosymsha bıýlletenderdi tastaý da bolýy ǵajap emes. Bizdiń mentalıtetimizdi eskersek, mundaı kúmándi bekerge shy­ǵarý qıyn.

Biraq kez kelgen jaǵdaıdy bas­tan ótkerýimiz qajet. Budan  Eýropa elderi men Amerıka da, basqalary da ótti. Bizge quqyq qoldaný tájirıbesin, saılaý úrdisiniń barlyq tetikterin pysyqtaý qajet. Eń bastysy, osynyń bárinen keıin taldaý jáne durys qorytyndy jasaý mańyzdy. Halyqty da, saılanǵan ákimderdi de uzaq ta shydamdylyqpen oqytý qajet.

Meniń oıymsha, saılanǵan ákimder­ge saılaýaldy baǵdarlamasyn oryndaýy turǵysynan aıtarlyqtaı qolaı­ly jaǵdaılar jasalǵan. Qazirdiń ózinde qabyldanǵan memlekettik baǵdar­lamalar kásip bastaýǵa da, áleýmettik mindet­terdi sheshýge de múmkindik beredi. Árıne, qordalanǵan máseleler bar, jańa­lary da týyndaıdy. Biraq bul rette alǵa qoıylǵan mindetterdi ákimdi saılaǵan jergilikti turǵyndardyń ózde­rine súıene otyryp, sheshý mańyzdy. Osy oraıda kelesi óte mańyzdy máse­lege nazar aýdarǵym keledi. Ol – bıýdjet. Men aýylda turatyn halyq­tyń, onda tirkelgen bıznes sýbek­tile­riniń barlyq salyqtyq jáne salyq­tyq emes tólemi osy aýyldyq okrýgter men qa­lalardyń bıýdjetine túsýin qol­­daı­myn. Budan basqa, joǵary tur­ǵan bıýdjetten mindetti transfert­t­er men bıýdjettik kredıtter bolýy tıis. Mine, ákim qarjy resýrstaryna ıe bolǵan kezde ǵana tıimdilik, damý jáne máselelerdi sheshý jolǵa qoıylady. Sonymen qatar ákimderdiń de, olardy saılaǵan turǵyndardyń da jaýapkershiligi paıda bolady.

Kelesi másele – saılanǵan ákim esepti qalaı júrgizý kerektigin, olar­dy kimge jáne qashan usyný kerek­tigin naqty túsinýi kerek. Ony búkil bıýrokratııadan, kereksiz qaǵaz­bas­tylyqtan aryltý qajet. Osynyń saldarynan kóptegen mańyzdy máseleni sheshýge qol tımeı jatady. Men endi jaǵdaı ózgeredi dep senemin.

О́zin ózi usyný ınstıtýty týraly pikirimdi ortaǵa salǵym keledi, óıtkeni ol basqa saılaýda joq. Meniń oıymsha, adamnyń óz aýyly, kenti úshin paıdaly bolamyn degen nıeti bolsa, bul tamasha múmkindik dep bilemin. Eń bastysy, bul mansapqorlyqqa aınalmaýy tıis. О́zin ózi usynýshyǵa saıası partııalarmen básekeles bolý qıyn bolady, biraq eger naqty is-qımyl jospary, máseleni sheshý joly jáne saılaýshylardyń qoldaýy (qol jınaý) bolsa, ózin ózi usynýshylardyń aıy ońynan týmaq.

Árıne, aýdandyq mańyzy bar qala­lardyń, aýyldardyń, kentterdiń, aýyl­dyq okrýgterdiń ákimderin saılaý týraly kóp sóılesýge bolady. Árkimniń aıtatyny bar, bireý synap, bireý óz kúdigin bildiredi. Biraq biz úshin eń bastysy – osy mańyzdy saıası is-sharany oıdaǵydaı ótkizý.

«Birlik bar jerde tirlik bar» dep qazaq beker aıtpaǵan. Endeshe, bárimiz osy saılaýǵa qoldaý kór­se­te otyryp, kóregendigimizdi, uıym­shyl­dyǵymyzdy, elimizge degen súıis­penshiligimizdi, tek ózimizge tán demo­kratııalyq ustanymy­myzdy bil­di­reıik, aǵaıyn. Bul is-shara el Táýel­siz­diginiń 30 jyldyǵy qar­sańyndaǵy úl­ken jetistigimiz bolady dep oılaımyn.

Serik SANAÝBAEV,

«Qaraǵandy oblysy kásipkerleri assosıasııasy» qoǵamdyq birlestiginiń atqarýshy dırektory