1949 jyldyń 29 tamyzyn qazaq halqynyń basyndaǵy eń qaıǵyly kúnniń biri dep aıtýǵa bolady. Osy kúnnen 1989 jyldyń 19 qazanyna deıingi 40 jyl aralyǵynda sol kezdegi bodandyqtyń saldarynan qazaq eliniń, jeriniń, halqynyń, jan-janýar, tabıǵatynyń Semeı ıadrolyq polıgonynyń zardabyn tartyp kelgeni aqıqat. Bul týraly Muhtar Áýezov, Qanysh Sátbaev, Bahııa Atshabarov, Meńdiǵalı Sýjıkov, Keshirim Boztaev, Medeý Sárseke jáne basqa da kóptegen belgili tulǵalar aıtyp, jazǵan. Máselen, Medeý Sársekeniń «Semeıdiń qasireti» degen úsh tilde jaryq kórgen kitabynda tolyq uǵynyqty jazyldy.
Semeı qasiretiniń Japonııaǵa tastalǵan atom bombasynyń zardaby jáne Chernobyl apatynyń saldarynan 2500 ese asyp túsetini ǵylymı-tarıhı túrde dáleldengen shyndyq.
1989 jyldyń 19 qazanynda eń aqyrǵy atom bombasynyń synaǵy Semeı ıadrolyq polıgony (SIаP) tarıhyndaǵy eń sońǵy synaq bolyp tarıhta máńgi qaldy. Ǵalymdardyń aıtýynsha, onyń zardaby 24 myń jyldan 100 myń jylǵa deıingi urpaqtarǵa jalǵacýy ǵajap emes.
«Nevada-Semeı» antııadrolyq halyqaralyq qoǵamdyq qozǵalysy 1989 aqpanda bastalǵanymen, 2007 jylǵa deıin SIаP zardabyn tartqandardyń áleýmettik máselelerin sheshýge áreket jasalmady. Mine, osyndaı jaǵdaı sebep bolyp, 2007 jyly «Semeı-IаP» (ıadrolyq polıgony) qoǵamdyq qoryn ashýǵa týra keldi. Bul bizdiń áleýmettik máselelerimizdiń tolyq sheshilmeýiniń saldarynan týyndady. Búgingi tańǵa deıin biz el, jer, Otan úshin qyzmet etip júrmiz, júgimiz aýyr, jolymyz uzaq.
Semeı polıgonynyń áli de «jyry» kóp, sheshilýge tıisti máselesi jeterlik. Polıgon zardabyn talaı qazaq áli tartyp keledi. Osyndaı jaǵdaıdyń bar ekeni búkil álemge belgili. Polıgonnan zardap shekken balalar balalyqtyń tátti kezeńin sezine almaı, tósekke tańylyp, ishteı qor bolyp jatyr. О́kinishke qaraı, Semeıde, polıgonǵa jaqyn aýyldarda radıasııadan zardap shekken balalarǵa, halyqqa kómek qolyn sozýǵa nıetti azamattar az.
Polıgon aımaǵynda týyp, jaryq dúnıeniń esigin múgedek bolyp ashqan balalarymyzdyń ne kinási bar? Eshqandaı kinási joq. Olardyń osyndaı jaǵdaıǵa dýshar bolýyna, eń aldymen, biz, eresekter kinálimiz. Olardy múgedek etken – bizdiń kez kelgen nársege úndemeı keliskenimiz, qorqaqtyǵymyz, jaltaqtyǵymyz. Bul – ashy shyndyq.
Semeıge bara qalsańyz, ásirese, polıgonǵa jaqyn aýyldarǵa jolyńyz tússe, soqyr, aýrý, múgedek bolyp qalǵan talaı adamdy kezdestiresiz. Olardy kórýge dátiń shydamaıdy. Biz shuraıly jerimizden ǵana emes, tutas bir urpaqtan aıyryldyq deýge bolady. Mine, osyndaı zardaptardy sál de bolsa jeńildetip, kómek qolyn sozý maqsatymen qurylǵan «Semeı-IаP» qoǵamdyq qory qazirgi tańda jumysyn jalǵastyryp jatyr.
Búgingideı álemdi ábigerge salǵan pandemııaǵa baılanysty karantın ýaqytynda elimizde jumyssyzdyqty joıý maqsatynda kóptegen ıgi sharalar qolǵa alyndy. Osy oraıda Nur-Sultan qalasynyń úkimettik emes uıymdarynyń biri retinde «Semeı – IаP» qoǵamdyq qory men «Astana qalasy múgedekter qoǵamy» qoǵamdyq birlestigi óz tarapynan múmkindigi shekteýli azamattardy, aýǵan soǵysyna qatysýshylardy, Chernobyl apaty men Semeı ıadrolyq polıgonyndaǵy synaqtardan zardap shekken azamattardy jumysqa ornalastyrý isine belsene qatysýda. «Astana qalasy múgedekter qoǵamy» qoǵamdyq birlestigi men «Semeı-IаP» qoǵamdyq qory qazirgi tańda Nur-Sultan qalasy ákimdigi jáne Jumyspen qamtý ortalyǵynyń qoldaýymen jumysshylar qabyldaýdamyz. Arnaıy sheberhana ashyp jatyrmyz, óz kúshimizben jóndeý jumystaryn júrgizýdemiz.
Sondaı-aq karantın sharalary kezinde qalamyzdaǵy múgedek azamattarǵa qoldaý kórsetý maqsatynda olardyń úılerine azyq-túlik, dári-dármek jetkizip berý, emhanalarǵa, basqa da tıisti mekemelerge tasymaldaý sharalary qolǵa alyndy.
Qazirgi álemdik náýbetke baılanysty kóptegen máseleler ýshyǵyp ketti. Qıyndyqty birlesip jeńý úshin qaıyrymdy azamattardy múmkindigi shekteýli jandarǵa kómek qolyn sozyp, olarǵa birlese qoldaý kórsetýge shaqyramyz.
Bolatbek ÁBDIKÁRIM,
«Semeı-IаP» qoǵamdyq qorynyń,
«Astana qalasy múgedekter qoǵamy»
qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy