Azyq-túlik qaýipsizdigi: Azııadaǵy ahýal qandaı?

Astyq qoryn qurýǵa shaqyrdy

Mundaı málimet BUU-nyń 2021 jylǵy dúnıe júzindegi azyq-túlik qaýipsizdigi men tamaqtaný máselelerine arnalǵan esebinde aıtyldy. Azyq-túlik qaýipsizdigi jónindegi Islam uıymy qa­jetti ónimderdiń óndirisin ulǵaı­typ saqtaý úshin fermerlerge zamanaýı jabdyqtar men tıimdi mıkro­qar­jylan­dyrý tetigi qajet dep sanaıdy.

Sondaı-aq talapqa saı qoıma oryndary men qosymsha qundy qurýǵa arnalǵan quraldary jáne daǵdylarynyń da qa­jet ekeni kúmán týǵyzbaıdy. Halyqara­lyq uıym ornyqty damýǵa qol jet­ki­zip, halyqtyń ál-aýqatyn arttyrý úshin múshelikke kiretin el­derdi ózderiniń damý strategııa­la­rynda azyq-túlik qaýip­siz­digine jiti kóńil bólýge keńes ber­di.

Ras, postkoronavırýstyq ke­­zeń men jahandyq klımat kúrt qubylǵan jaǵdaıda azyq-túlik qaýipsizdigi ózekti máselege aı­nal­dy. Joǵarydaǵy uıymnyń sary qurlyqtaǵy rólin eskergen Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev múshe mem­le­ketterdi Islam ynty­maq­tas­­tyq uıymynyń azyq-túlik qa­ýip­sizdigi rezervi men Bıdaı qo­ryn qurý jónindegi bastamany qoldaýǵa shaqyrdy.

«Qazaqstan Islam ynty­maq­ta­styǵy uıymynyń belsendi ári jaýapty múshesi, sondaı-aq elimiz syrtqy naryqqa 7 mln tonnadaı astyq tasymaldaı otyryp, azyq-túlik bıdaıy men un eksporttaýshylarynyń ondyǵyna kiredi. Jyl sa­ıyn Qazaqstan osy uıym qu­ramyndaǵy muqtaj elderge astyq pen un túrinde qaı­ta­rymsyz gýmanıtarlyq kó­mek kórsetip keledi. Jı­naq­ta­ǵan tájirıbemiz udaıy ósip kele jat­qan ıslam áleminde azyq-túlik qaýipsizdigi máse­le­le­rin sheshýde paıdaly bolar degen senimdemiz», delingen Mem­leket basshysynyń AQIU Bas Assambleıasynyń qatysý­shy­la­ryna joldaǵan hatynda.

 Shilińgir shildeniń shyjyǵyn sezindi

Bıylǵy jaz aılary elimizdiń sharýalary úshin ońaıǵa soqqan joq. Máselen, birqatar óńirde qýańshylyqtyń saldarynan fermerler malǵa qajetti azyq tappaı qınaldy. Demek, ja­handyq klımattyń ózgerý belgi­leri res­pýb­lıka aýmaǵynda da kórinis taba bastaǵanyn baı­qaýǵa bolady.

«Birinshiden, azyq-tú­lik qa­ýip­sizdigine qatysty beki­til­gen baǵdarlamalardyń oryn­­dalý deń­geıi sapaly bolýyn qam­tamasyz etken jón. Ekin­­shi­den, IYU azyq-túlik jú­ıesin damytý qajet. Sońǵy ýaqytta jahanda oryn alǵan oqıǵalar azyq-túlik tasymaldaý júıesiniń qanshalyqty mańyzdy ekenin kórsetti. IYU elderi úshin ult­aralyq jáne aımaqaralyq tıim­di tamaqtaný júıesin qurý máselesi óte ózekti. Bul júıeni damytýdyń resýrs­­­tary qolda bar bolǵanymen, qazir azyq-túlik taýarlarynyń 70%-ǵa jýyǵy uıym aımaǵynan tys elderden ákelinip jatyr. Sondyqtan da Azyq-túlik qa­ýip­sizdigi jónindegi ıslam uıymynyń negizgi nazary eks­port­taýshylar men ımporttaýshylar úshin tıimdi bolatyn IYU aıasynda azyq-túlik pen taýardy taratý júıesin qurýǵa baǵyttalýy tıis. Úshinshiden, azyq-túlik qaýipsizdigine qatty áser etetin mańyzdy faktor – klımattyq ózgerister. Qazir­diń ózinde onyń zardaptary baı­qalyp jatyr. Mysaly, Qazaq­stan­da sońǵy 100 jylda aýanyń ortasha jyldyq temperatýrasy Selsıı boıynsha 1,37 gradýsqa joǵarylaǵan, al ortasha jyldyq temperatýranyń turaqty ósý qarqyny tirkeldi. Bıylǵy maýsym sharýalarymyz úshin naǵyz synaqqa aınaldy. Qazaqstannyń birqatar óńiri qurǵaqshylyqtan zardap shekti. Osy máseleni sheshý­diń tásilderin qaıta qaraý­ǵa týra keledi. Tek oryn alǵan tótenshe oqıǵalardy ǵana emes, sonymen qatar yqtımal táýe­kel­derdiń de aldyn alýdyń te­tik­terin oılastyrýymyz ke­­rek. Atap aıtqanda, aýyl shar­­ýa­­shylyǵyna áser etetin klı­mattyq táýekelderdi azaıtý, aýylsharýashylyq tájirıbesin jaqsartý, tózimdi jáne klımatqa qolaıly óndiris ádisterin engizý syndy ózekti máseleler tıimdi sheshimdi qajet etedi», dedi Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Erbol Qarashókeev.

Jaýapty vedomstvo basshysy aıtqandaı, elimizde sý resýrstaryn tıimdi paıdalanýǵa baılanysty qordalanǵan másele kóp. Sol sebepti sýarý men melıorasııa, zamanaýı sýarý jáne ylǵal únemdeý tehnologııalaryn engizý mindetteri uıymnyń nazarynda bolýǵa tıis.

Taýar tapshylyǵy ulǵaıdy

Atalǵan uıymǵa kiretin elderde tabıǵı resýrstar jetkilikti bolǵanymen, olardyń basym bóligi azyq-túlik jetkiziliminiń halyqaralyq naryqtaryna qatty táýeldi. Islam ynty­maqtastyq uıymynyń bas hatshysy Iýsýf ál-Otaımınniń pikirine súıen­sek, bul koronavırýs pandemııa­sy sııaqty uzaqmerzimdi daǵ­­­darys kezeńinde azyq-túlik qa­ýip­sizdigine úlken qaýip týdyrýy múmkin.

«SESRIC (Islam elderindegi statıstıkalyq, ekonomıkalyq jáne áleýmettik zertteýlermen aınalysatyn jáne mamandar daıyndaıtyn ortalyq) má­li­met­terine sáıkes, IYU elde­rin­degi aýylsharýashylyq taýar aınalymynyń tutastaı tap­shy­ly­ǵy 2010 jyldaǵy 49,9 mlrd 

dollardan 2018 jyly 62,9 mlrd dollarǵa deıin óskeni baıqaldy. Iаǵnı uıymǵa múshe elder aýyl sharýashylyǵy saýdasynyń taza ımporttaýshysyna aınaldy. Buǵan qosa 25 memleket áli kúnge deıin álemdegi tabysy tómen jáne azyq-túlik qaýipsizdigi tur­ǵy­synan qorǵalmaǵan syrtqy kómekke muqtaj 47 eldiń qa­ta­rynda tur. Osy oraıda aýyl sharýashylyǵy, aýyldyq jer­ler­di damytý jáne azyq-túlik qaýipsizdigi salasyndaǵy jobalar men baǵdarlamalardy iske asyrýǵa jaýapty Azyq-túlik qaýipsizdigi jónindegi Islam uıymy IYU-nyń qar­jylyq jáne tehnologııalyq áleýetin paıdalanyp, joǵa­ry­daǵy elderdi qoldaý qajet. Sáıkesinshe, AQIU-ǵa fermer­lerdi qoldaýǵa arnal­ǵan baǵdar­lamany qaras­ty­­rýdy usynamyz. Nege de­se­ńiz, joǵa­ryda atalǵan el­der­de aýyl­shar­ýa­shylyq ta­ýar óndirýshileri qolaısyz jaǵ­daıda jumys istep jatyr. Sondyqtan azyq-túlik óndirisi men ónimdi saqtaýǵa ar­nalǵan qoı­malardy arttyrý úshin sharýa­lardy zama­na­ýı aýyl sharýa­shylyǵy tehnıkasymen jáne tıimdi mıkro­qarjylandyrý tetigimen qamtyp, biliktilikterin art­ty­rýǵa mán berý kerek. IYU elderinde qajetti azyq-túlik ón­dirisin damytýdyń barlyq múm­­kindigi bar. Azyq-túlik qa­ýipsizdigi – turaqty damýǵa qol jetkizip, azamattarymyzdyń ál-aýqatyn arttyrýdaǵy bar­lyq bastamamyzdyń negizine aınalýǵa tıis», degen bas hat­shynyń sózin eko­­nomıkalyq máseleler jó­nin­degi orynbasary Ahmad K.Sengendo jetkizdi.

Azyq-túlik qaýipsizdigi jó­nin­degi Islam uıymynyń bas dı­­rektory Erlan Baıdáýlettiń aıtýynsha, uıym aýmaǵynda agrarlyq sektordy damytýdyń jol­dary joq emes. Tek sol resýrs­­tardy tıimdi basqaryp, bir­lesken áreketterdi júıeli úılestire bilý qajet deıdi.

«Islam yntymaqtastyq uıy­myna múshe elderdiń turaqty azyq-túlik qaýipsizdigi – biz kóz­de­gen basty maqsat. Bul memle­ketter sý, jer, ósimdik sorttary, mal sharýashylyǵy, ǵylymı zertteýler men adamı kapıtal sekildi azyq-túlik qaýipsizdigin arttyrýǵa bolatyn barlyq elementterge ıe. Biraq ta bizge ser­pi­lis jasap, osy resýrs­tar­dy tıimdi basqarýǵa jáne azyq-túlik júıesindegi múddeli tarap­tar­dy­ń ózara nátıjeli yqpal­da­sýyna kóshýimiz kerek», dedi E.Baıdáýlet.

Atalǵan halyqaralyq uıym negizgi 5 baǵyt boıynsha 16 stra­tegııalyq baǵdarlamany jú­ze­ge asyrý arqyly agrarlyq sek­tor baǵytynda ulttyq, óńir­lik jáne halyqaralyq uıym­dar­men yntymaqtastyqty jan­dan­dyrýǵa nıetti ekenderin jet­­kizdi.

Jaqsylyq MURATQALI