Oqyp aldyń ba, satyp aldyń ba?

Jemqorlyqtyń «sıfrly nusqasy»

Al búginde Halyqqa qyzmet kórsetý ortalyǵynyń mamandary «qujat jasaýdyń» túrli qıturqylyqtary men qýlyqqa toly joldaryn meńgerip alǵan.

О́tken aptada Sybaılas jem­qor­lyqqa qarsy is-qımyl agent­tigi Qostanaı jáne Aq­mola ob­lystaryndaǵy maman­dan­dy­rylǵan HQO qyzmetker­leriniń bylyǵyn jurtqa jarııa etti. Ortalyq mamandary jol qoz­ǵa­lysy ere­jelerine qatysty teo­rııalyq emtı­handardan sátti ótti de­gen anyq­tamany zań­syz berip kel­gen. Úmit­kerdiń synaqtan ótken­digin rastaı­tyn bul qaǵazdy olar múlde emtı­hanǵa kelmegen, kirmegen adam­darǵa belgili bir somaǵa satyp otyrǵan.

Al emtıhandy arnaıy daıyndyqtan ótken basqa adamdar tapsyrǵan. Máselen, Aqmola oblysynda osy úshin emtıhan tapsyratyn kompıýtermen qashyqtan jalǵanǵan qurylǵylar paıdalanylsa, Qostanaı óńirinde medısınalyq betperde men qalpaq kıgen adamdar tikeleı emtıhan synybynda basqa bireýler úshin test tapsyryp kelgen. Tergeý bary­synda myńnan astam júrgizýshi kýáligin zańsyz berý faktisi tekserilip, teorııalyq emtıhannan sátti ótkeni týraly jalǵan anyqtamalar tárkilengen. «Zańsyz kýálikti satyp alyp, kólikke otyratyn jaýapsyz júrgizýshiler siz ben bizge jáne jaqyndarymyzǵa úlken qaýip tóndiretini anyq. Sondyqtan da osyndaı zańsyzdyqtarǵa nemquraıdy qaramaýymyz qajet. Kez kelgen jemqor­lyq faktilerimen betpe-bet kelgen adam tıisti organdarǵa habarlasqany jón», delingen Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttiginiń resmı málimdemesinde.

Bul baǵytqa qarsy is-qımyl sharalary kúsheıgen saıyn jeń ushynan jalǵasqan jemqorlyqtyń da «júıesi» jetile túsýde. Elimizde sıfrlandyrý, qyzmetterdi onlaın alý baǵytynda qar­qyn­dy jumystar júrip jatyr dep bórkimizdi aspanǵa atqanmen bul jańashyldyqtyń da jemqorlyqqa tótep bere almaǵanyn moıyndaýymyz kerek. О́ıtkeni avtomattandyrý men «sıfrly úkimettiń» bastapqy maqsaty sybaılas jemqorlyqqa qar­sy turý edi. Al aınalyp kelgende jem­qorlyqtyń ózin avtomattandyryp, sıfrly nusqaǵa «kóshirip» aldyq.

El azamattaryna memlekettik qyz­metterdi usyný sapasyn jańa deń­geı­ge kóterýdi maqsat tutqan maman­dandyrylǵan Halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtary Qazaqstanda 2012 jyldan beri jumys istep keledi. Qazirgi tańda 16 óńirde osyndaı ortalyqtar halyqqa qyzmet kórsetýde. Búginde eger júrgizýshi kýáliginiń merzimi aıaqtalsa, joǵalyp qalsa nemese tólqujattaǵy derekterdiń ózgerýine baılanysty bul qujatty onlaın formatta qaıta aýys­tyryp alýǵa bolady. Al 2019 jyldan beri kólikti tirkeý men júrgizýshi kýáligin alý qyzmetterin birden respýblıka boıynsha 103 Halyqqa qyzmet kórsetý ortalyǵy kórsete bastady. Ishki ister mınıstriniń orynbasary, osy salany sıfrlandyrýǵa jaýapty Sáken Sársenov jaqynda ǵana: «Ortalyqtarda qyzmet alýshylar men polısııa qyzmetkerleri jáne HQKO qyzmetkerleri arasyndaǵy tikeleı baılanys tolyǵymen alynyp tastaldy. Polıseıler tek qujattardyń elek­trondy kóshirmeleriniń tolyq­tyǵyn anyqtap, krımınaldyq esepter boıynsha tekserý júrgizedi. Bul bizge qyzmet kórsetý kezinde sybaılas jemqorlyq táýekelderin joıýǵa múmkindik berdi», dep málimdegen bolatyn. Alaıda is pen sózdiń qabyspaıtynyn Qostanaı men Aqmola oblystarynyń HQKO-da áshkerelengen zańsyzdyqtar taǵy bir márte rastap otyr.

Júrgizýshi kýáligin alýdyń tártibi qandaı?

HQKO-nyń bylyqqa belshesinen batqanyn kúni keshe Nur-Sultandaǵy ortalyqqa qarapaıym klıent retinde baryp, eshqandaı teorııalyq ta, táji­rıbelik te emtıhan tapsyrmastan bir kúnniń ishinde júrgizýshi kýáligin alyp shyqqan Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstri Baǵdat Mýsınniń is-áreketi de aıǵaqtap berdi. Mınıstr tipti osyndaı «tekserýden» keıin elordada júrgizýshi kýá­ligin alýǵa qujat tapsyrǵan 2 myń­nan astam adamnyń tek 30-y ǵana emıhannan ótkenin aıtqan edi. Osy máselege qatysty arnaıy brıfıng ót­kiz­gen B.Mýsın oqıǵa boıynsha «Azamattarǵa arnalǵan úkimette» ishki qaýipsizdik qyzmetiniń mamandary arnaıy tekserý júrgizip jatqanyn, qazirgi tańda búkil el boıynsha barlyq HQKO-da baqylaý jumystarynyń kúsheıtilgenin málimdedi. Osyǵan oraı biz de memlekettik korporasııaǵa habarlasyp, júrgizýshi kýáligin alý úshin tájirıbelik jáne teorııalyq synaq tapsyrý tártibi, qaýipsizdik júıesin jetildirý, jemqorlyq faktilerin boldyrmaýǵa qatysty birqatar sura­ǵymyzdy qoıǵan edik.

«Azamattarǵa arnalǵan úkimet» KeAQ basqarýshy dırektory Baı­ram Azızov emtıhan tapsyrýshy úmitkerlerdiń kóbi teorııalyq synaq­qa telefon alyp kirýge tyrysa­tynyn aıtady. Ol sondaı-aq keıbireýlerdiń synaqqa óziniń ornyna túr-kelbeti uqsaıtyn basqa adamdy jiberip, emtıhan ótkiziletin kompıýter júıesine qashyqtan qosylý sııaqty túrli qıtur­qy áreketterdi paıdalanatynyn da ja­syrmady. «Búginde «Azamattarǵa arnalǵan úkimet» memlekettik korporasııasy barlyq mamandandyrylǵan HQKO-da tekserý júrgizip jatyr. Tekserý kezinde Almaty qalasynda zańsyz túrde júrgizýshi kýáligin alýǵa qatysty birneshe derek anyqtaldy. Qazirgi tańda bul jaıttar boıynsha jınaqtalǵan materıaldar Polısııa departamentine ary qaraı tergeý júrgizý úshin joldandy», degen memlekettik korporasııa ókili qa­zirgi tańda Almaty, Nur-Sultan qala­larynda teorııalyq emtıhandy tapsyrý kezinde tulǵany tanıtyn arnaıy bıometrııa júıesiniń pı­lottyq túrde engizilgenin de habarlady. «Pılottyq joba boıynsha ár emtıhan tapsyrylatyn orynnyń qa­syna kamera ornatylǵan. Budan by­laı ondaǵy beıneni arnaıy ope­­ra­tor tikeleı baqylap otyrady. Test tapsyrýshylar oryndarǵa kezdeısoq tásilmen jaıǵastyrylady. Aldaǵy ýaqytta mun­daı júıe barlyq mamandandyrylǵan HQKO-ǵa engiziledi», deıdi ol.

«Birinshi ret júrgizýshi kýáligin alatyn azamat mamandandyrylǵan HQKO-ǵa kelip, emtıhan tapsyrýǵa ótinish bildiredi. Úmitker aldymen medısınalyq anyqtama men avtomektepte kýrstardy támamdaǵany tý­ra­ly kýálik tapsyrýy qajet. Daıar­lyq kýrsynan ótkeni týraly talap «A», «V» sanattaryndaǵy, «A1», «V1» ki­shi sanattaryndaǵy kólik qural­da­ryn basqarý quqyǵyn alýǵa óz be­tin­she daıarlyqtan ótken adamdarǵa qoıylmaıdy», dep kýálik alý tártibin tú­sindirip ótken B.Azımov úmitkerdiń 40 mınýttyń ishinde kem degende 32 suraqqa durys jaýap berýi tıis ekenin de eske saldy. «Úmitker aldymen teorııalyq emtıhan tapsyrady. Ol synaqty emtıhan baǵdarlamasy qondyrylǵan kompıýterler arqyly tapsyrady. Júrgizýshi kýáligin alýǵa úmitkerlerdiń emtıhan tapsyratyn oryndary avtomattandyrylǵan keshenge biriktirilgen», deıdi ol.

«Ary qaraı úmitker tájirıbelik emtıhanǵa jiberiledi. Bul synaq tıisti sanattaǵy kólik quraldarymen jab­dyqtalǵan jáne júrgizý nátıjelerin avtomatty túrde oqıtyn arnaıy qu­ryl­ǵylarmen jabdyqtalǵan avto­mattandyrylǵan avtodromda ótkiziledi. Emtıhan barysynda úmitkerge 100 ball beriledi, jol erejesi boıynsha jasaǵan ár qatesi úshin tıisti ball shegerilip oty­rady. Baǵdarshamnyń qyzyl túsi sııaqty tyıym salynǵan jol belgi­lerinen ótip ketse, qaıta emtıhan tap­syrýǵa jiberiledi. Tájirıbelik em­tı­han ótkiziletin avtokólikter «dat­chıktermen» jabdyqtalǵan. Kólik qozǵalysy týraly aqparat birden jazylyp, barlyq qate eskerilip otyrady. Teorııalyq jáne tájirıbelik emtıhan boıynsha berilgen jaýaptar nátıjesi avtomattandyrylǵan júıe arqyly esep­te­ledi», degen AQ qyzmetkeri emtıhannan ótken-ótpegeni týraly anyqtamanyń avtomattandyrylǵan málimetter bazasy arqyly shy­ǵa­ry­latynyn, synaqtan súrinbeı ótse, júrgizýshi kýáligi birden rásim­deletinin túsindirdi. 

Satqan da, satyp alǵan da jazasyz qalmaıdy

IIM-niń deregine súıensek, ma­man­­dandyrylǵan HQKO-da eń kóp kórse­tiletin qyzmetterdiń biri kólik quralyn tirkeý bolsa, ekinshisi – júr­gizýshi kýáligin alý. Jyl sa­ıyn 2,5 mıllıon kólik tirkelse, bir mıl­lıonnan astam adam júrgizýshi kýá­ligin alýǵa ótinish qaldyrady eken. Bul degenińiz osynshama adam jol qozǵalysy erejelerinen teorııalyq jáne tájirıbelik emtıhan tapsyrady degen sóz. Endi suraq. Osy mıllıonnyń barlyǵy rasymen júrgizýshi kýáligin emtıhan tapsyryp ala ma? Álde, «júı­ke juqartpaýdyń», «ýaqyt óltirmeý» men «bosqa sandalmaýdyń» basqa jolyn tańdaı ma? Eń soraqysy, jol erejesin bilmeıtinder men jol belgisin ajyrata almaıtyndarǵa kólik aıdaý quqyn berýdiń sońy qanshalyqty qorqynyshty? Qanshalyqty qaıǵyly? Osy tusta myna bir derekterdi keltire keteıik. Jyl bastalǵaly beri elimizde 9 myńǵa jýyq jol-kólik apaty tirkelse, sonyń saldarynan 12 myńnan astam zardap shegip, 1300-deı jolaýshy qaıtys bolǵan. Al bıylǵy toǵyz aıda 20,5 myń adam júrgizýshi kýáliginen aıyrylǵan. Taǵy 17,5 myńy ákimshilik qamaýǵa alynǵan.

Shyndyǵyn aıtý qajet, elimizde júrgizýshi kýáligin satý shemasy keshe-búgin anyqtalyp otyrǵan zańsyzdyq emes. Osy jyldyń basynda ǵana bul qujat túri áleýmettik jelilerde ashyq saýdaǵa túsip, bylyqtyń basynda polısııa qyzmetkerleriniń turǵany anyqtalǵan bolatyn. Ol kezde de, ásirese, Nur-Sultanda qyzyp turǵan qujat saýdasyn Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi áshkerelegen edi. Tipti bes jyl buryn Almaty oblysynyń 21 jastaǵy boı­jet­keni júrgizýshi kýáligin satyp alǵanyn áleýmettik jelide súıinshilep, ákesine alǵys aıtqany da qoǵamda biraz daý týdyrǵan edi.

Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is- qımyl agenttigi departamentiniń asa mańyzdy ister boıynsha aǵa tergeýshisi Danııar Begaıdarov «kýálik jasap» bergendermen qatar arnaıy kýrsta jol erejesin oqymaı, test tapsyrmaı qujat satyp alǵandardyń da jazadan qutylmaıtynyn aıtady. «Júrgizýshi kýáligin satyp alǵandardy qylmystyq jaýapkershilikke tartý qarastyrylǵan. Olar zań boıynsha aıyppul tóleýi nemese sot úkimimen bas bostandyǵynan aıyrylýy ábden múmkin. Kýálikti ja­sat­qandar, máselen, qujatqa tólegen somadan 35 ese ústeme arqalaıdy. Iаǵnı kýálikti ońaı jolmen 100 myńǵa satyp alsa, osy áreketi úshin 3,5 mıllıon teńge aıyppul tóleýge mindetteledi», deıdi ol.

Qylmystyq kodekstiń 385-shi «Jal­ǵan qujattardy, mórtabandardy, mórlerdi, blankilerdi, memlekettik posh­ta tólemi belgilerin, memlekettik nagradalardy qoldan jasaý, daıyndaý nemese ótkizý» babyna sáıkes, mundaı zańsyz áreketti birneshe adam birigip, aldyn ala sóz baılasýymen jasasa, tórt myń aılyq eseptik kórsetkishke deıingi mólsherde aıyppul salynady nemese tórt jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrylady. Kodeks boıynsha jalǵan qujatty paıdalanýshy da jazasyz qalmaıdy.

TÚIIN. Ońtústik Koreıanyń Chha esimdi turǵyny júrgizýshi kýáligin alý úshin 2005 jyldan bastap 950 ret teorııalyq, 10 ret tájirıbelik synaq tapsyrǵan eken. Emtıhannyń bárinen súrinbeı ótip, kýálik qolyna tıgende onyń jasy 70-ke taıap qalǵan. Keıýananyń tabandylyǵyna tánti bolǵan polısııa qyzmetkerleri «Chha júrgizýshi kýáligin qolyna al­ǵan kúni óz qolymyzben eskertkish qoıyp beremiz» degen eken. Alaıda bul qarııanyń qajyrlyǵyna qoıyl­ǵan belgi me, álde osy eldegi jem­qorlyqtan ada júıesiniń tazalyǵyn moıyndatqany ma... muny endi oqyr­mannyń ózi tarazylaı jatar.