Qara daýylǵa qarsy ushqan qyran

Qazaq ádebıeti taǵy da bir abyroıly bıikke kóterildi. Reseı Federasııasynyń «Lýchshıe knıgı ı ızdatelstvo goda-2013» atty ulttyq syılyǵy Nemat Kelimbetovtiń «Hýdojestvennaıa lıteratýra» baspasynan jaryq kórgen «Nadejda. O samom sokrovennom» («Úmit úzgim kelmeıdi») kitaby úshin berildi. Bul jaıynda «Lıteratýrnaıa gazeta» 26 naýryz – 1 sáýir aralyǵyndaǵy nómirinde jazǵan. Tanymal ádebıettanýshy Serik Negımovtiń qalamger shyǵarmashylyǵy týraly tolǵanysyn oqyrman nazaryna usynyp otyrmyz. Túrkitanýshy, jazýshy, pedagog Nemat Kelimbetov – Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, Frans Kafka atyndaǵy halyqaralyq syılyqtyń jáne Kúltegin syılyǵynyń laýreaty. N.Kelimbetov 1959 jyly Tashkent Halyq sharýashylyǵy ınstıtýtyn támamdaǵan. Keles, Saryaǵash aýdandyq gazetterinde ádebı qyzmetker, bólim meńgerýshisi mindetin atqarǵan. 1962-1965 jyldarda Qazaq KSR ǴA-nyń Ekonomıka ınstıtýtynda kishi ǵylymı qyzmetker, 1965-1970 jyldarda «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetinde ádebı qyzmetker, 1970-1974 jyldarda Mınıstrler Keńesiniń mádenıet bóliminde referent, Qazaq KSR Ádebıet, óner jáne arhıtektýra salasyndaǵy Memlekettik syılyqtary jónindegi komıtettiń jaýapty hatshysy, Qazaq KSR Mınıstrler Keńesiniń memlekettik termınologııalyq komıssııa­sy, baspasóz jáne kıno isteri jónindegi referenti. 1981 jyldan bastap ómiriniń sońyna deıin Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıka ýnıversıtetinde ustazdyq etti. *** Ǵumyry ustaranyń júzinde, ıneniń ushynda ótse de, adam tózgisiz taǵdyr talqy­syna tap bolsa da, esesin jibermeı qaırat deıtin qyrannyń qanatynda qalyqtap samǵap, bilim teńizinde, shabyt shalqarynda oıy gúldep, órshelenip qulashtap, maǵynaly, salıqaly shyǵarmalar týyndatqan Nemat aǵa Kelimbetovti 1969 jyldyń kókteminde S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń professory, meıirban tálimger Hanǵalı Súıinshálıevtiń úıinde (Ýshakov kóshesi, 82 úı, Tastaq) kórgen edim. Boıy esik pen tórdeı, qaq-soqpen isi joq, artyq aýyz sózi joq kisi syńaıly sııaqty kórindi. ...Sonan soń 1992 jyly meniń doktorlyq dıssertasııama pikir bergeni, Nemat aǵa ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-de doktorlyq qorǵaǵanda basy-qasynda bolǵanym da bul kúnde kóńilge erekshe bir jylylyq ákeledi. Professor Nemat Kelimbetov grek tarıhshylary Gerodot, Strabon, Polıen, Efor eńbekterindegi, Gomerdiń «Odısseıa», «Ilıada» epostary jáne Ellada aqyny Eshıl shyǵarmalaryndaǵy, «Avesta» kitabyndaǵy, Fırdoýsıdiń «Shahnamasyndaǵy», Bırýnı, Qashǵarı, Hamza Isfahanı, Rashıd-ad-Dın, Muhamed Haıdar Dýlatı, Ábilǵazy eńbekterindegi saqtar álemine, olardyń sharýa-kásibi, nanym-senimderine, Turan eliniń ámirshilerine, el men jerdi qyzǵyshtaı qorǵaǵan qyrandaryna tikeleı qatysty qundy derekterdi, maǵlumattardy jipke tizgen merýertteı sıpattap, atam zamanda ǵumyr keshken Tumar (Tomırıs), Shyraq, Alyp Er Tońǵa (Afrasıab), Shý syndy aıbarly qolbasshy batyrlar jaıyndaǵy qaharmandyq dastandardyń zerttelý tarıhnamasyna, ıdeıalyq-mazmunyna oı jaryǵyn túsirgen. Tumar patshanyń, Shyraq batyrdyń keremet erlik isteri, otanshyldyq rýhynyń asqaqtyǵy, taktıkalyq, strategııalyq she­ber­ligi, tapqyrlyqtary urpaqqa úlgi. Áde­bıet tarıhshysy «Alyp Er Tońǵa» dastanyna názik taldaýlar júrgizý barysynda qyrýar derekterdi jetik sóıletedi. Ásirese, «Alyp Er Tońǵany joqtaý» jyrynyń kóne túrki folklorynyń dástúri rýhynda shyǵarylǵany ári qazaqtyń batyrlyq epo­synda, aqyn-jyraýlar ónernamasynda naq­ty kórinis tapqandyǵy tııanaqty dáıekteledi. Tarıhı sana-zerdemizdi jańǵyrtatyn, jańartatyn, tereńdetetin «Attıla» dastany jónindegi tarıhı-mádenı derek kózderi, qadaý-qadaý oı-pikirleri zertteýdiń rýhanı qundylyqtaryn jetildire, aıqyndaı túsedi. Munda Batys ǵun ımperııasynyń bıleýshisi, qudiretti qolbasshy, maıtalman dıplomat Attılanyń Rým áskerimen shaıqasy meılinshe áserli, kórkem sýretteledi. Eki júz myń sarbazdaryn bastap Rým qolyn dańqty qolbasshy Aesıı bastap shyqsa, odan eki ese az jasaǵymen aqboz attyń ústinde otty semser ustaǵan Attıla qarama-qarsy shyǵady. Esepsiz ásker sanymen, sonshalyqty nópir at tuıaqtarynyń dúrildegen dúbirinen qara jer dúrkirep-kúrkirep qańyltyrsha qalty­raǵandaı, kókjıekti shegirtkeniń bultyndaı tastaı qarańǵy ǵyp jibergendeı. Soǵys tártibi boıynsha, sadaqtyń jebesi jetip jyǵylatyndaı araqashyqtyqta eki jaqtyń áskeri de shuǵyl kidirip, qolbasshy kósemderi jekpe-jekke shyǵady eken. Sol sátte altyn jaldy tulparymen At­tı­la oıqastap, daýylpaz daýysymen sańq etedi: – Eı, Aesıı! Shyq beri! Rýmdy uıatqa qaldyrma! Aıbyndy sózge azýly Aesıı selk etpeıdi. Mańǵaz, syrbaz, tákappar qalpynan aınymaıdy. Bu da ses kórsetýdiń bir tásili shyǵar. Sóıtip, tor kóz saýyt kıgen, naıza ustaǵan Aesıı Attılaǵa oq jylandaı atylady. Kirpik qaqqansha Attıla ony at ústinen julyp túsiredi. Dereý joıqyn, alasapyran soǵys oty tutanyp, qan sýsha aǵady, ólikter taý-taý bolyp úıiledi... Sonymen áýpirimmen tiri qalǵan Rým áskeri jym-jylas bolyp tabanyn jaltyratady. Qaharman Attıla áskerin bastap, Rým qaıdasyń dep sýyt júrip ketedi. Rým qalasynyń qaqpalaryna jetkende, Rým Papasynyń ózi bastaǵan bir top ókilder Vızantııa senatynyń sheshimin tapsyrady. Onda bylaı delingen: «Attılaǵa túgel baǵynamyz, aıtqanyn isteımiz, qazynanyń bar baılyǵyn beremiz, tek ol qasıetti qala Rýmdy órtemesin». Ar-namystan jaralǵan Attıla bahadúr barsha noıanzadalarymen shaharǵa soqpaı, Shyǵysqa bet túzeıdi. Professor Nemat Kelimbetov keltirgen «Attıla» dastanynyń sıýjeti osyndaı. Qytaı kóne jazbalarynda saqtalǵan «Kókbóri» dastany ǵundar taıpasynyń quramdas bir bóligi «elý shańyraq» Ashına rýy jaıyndaǵy ańyzdardan quralǵan. Nemat Kelimbetov «Ashına» uǵymynyń túp-tórkinine nazar aýdarady. Bul týyndy sóz «asyl tekti qasqyr, bóri» degen maǵynany beredi eken. Túrki taıpalary men Túrik memleketiniń tizginin ustaǵan qaıratker Ashına esimdi bolǵan deıdi. Túrkilik dúnıetanym boıynsha, Kókbóri – qasıetti, kıeli totem. Professor Nemat Kelimbetovtiń kórsetýinshe, erte zamanda Altaı ólkesinde ǵun taıpasynyń bir butaǵy Kúnbatys jaqqa kóshedi. Onda qala salyp, memleket quryp, qarýly ásker uıymdastyryp, baqytty zaman qushaǵynda erkin tynystap jatady. Aıdyń amanynda osy elge jaý qyrǵıdaı tıip, halqyn qyryp jiberedi. Tek 9 jasar ul aman qalady. Túzde jortyp júrgen bóriniń qanshyǵy qansyraǵan balany inine aparyp, asyrap, saqtaıdy. Aqyrynda qanshyq osy uldan júkti bolady. О́rshelengen dushpan qaıtyp oralyp, jetkinshekti taýyp alyp, keskilep óltiredi. Úreıi ushqan býaz qanshyq ıt arqasy qııandaǵy Altaıdy panalap, on balany jaryq dúnıege ákeledi. Olar ósip, eseıip, órkendep, tutas bir ulysqa aınalady. Ádebıettanýshy N.Kelimbetov ǵasyrlar tereńinde týǵan «Kókbóri» dastanynyń ádebı-tarıhı jáne etnografııalyq sıpat­taryn zerdeleý barysynda N.Iа.Bı­chý­rın, Mehmet Fýat Kóprúlú, L.N.Gý­mı­lev, N.S.Banarly tárizdi aıtýly oqy­mys­ty­lardyń tujyrymdy oı-pikirlerine jú­gi­nip otyrady. «Ergenekon» dastany túr­ki halyqtarynyń qonystanýy nemese Jer­uıyqty izdep tapqany týraly tolǵaý dese de bolady. Avtordyń túsindirýinshe, «Ergenekon» «shatqaldaǵy qonys» degen uǵym­dy málimdeıdi. Osynaý qutty-qaıyrly qonysta jany da, maly da kóbeıipti, kórkeıipti. Birde el tizginin ustaǵan ámirshi: aqylgóı, batyr Bórte Shene halqyna jalyndy sóz arnaıdy: – Ýa, qasıetti Kók Bóri ananyń erjúrek oǵylandary men áýleti! Bizdiń ata-babalarymyzǵa erte dáýirlerden beri osy Ergenekon jeri qutty meken bolǵan. Kók táńiri bizdi qoldap, óstik, óndik. Ergenekon jerine barshamyz bas ıip, taǵzym eteıik. Áıtse de uly babalarymyzdyń zıraty jatqan qasıetti atamekenimiz zańǵar taýlardyń arǵy jaǵynda ekenin umytpaıyq, atajurtqa atbasyn buraıyq. Tabǵashtardy jerimizden alastaıyq. Dastandarda uly kóshtiń atajurtqa bet túzegeni, bıik taýlardan kóshtiń óte almaı daǵdarǵany, sonda temirden túıin túıgen ustanyń jetpis túıeniń terisinen kórik jasaǵany, sóıtip, taýdy balqytyp eritkeni, kerýenniń ótkeni, tabǵashtardan qutylǵany, Túrik Qaǵanaty memleketin qurǵany keńinen jyrlanady. Zadynda, ulttyń rýhanı-mádenı turǵy­dan kórkeıýi jolynda qadym zamandaǵy rýhanı sulýlyqqa bólengen izdenister, izgi murattar, ıdeıalyq-kórkemdik dástúrler meılinshe ómirsheń. Bul oraıda oıshyl Bórte Sheneniń arnaý sóz aıtý dástúri «Kúltegin», «Er Qosaı» jyrlarynda, Asan qaıǵy tolǵaýlarynda jalǵastyq tapqanyn professor N.Kelimbetov naqty dáıektermen dáleldeıdi. Saqtar men ǵundar zamanynda týǵan ejelgi túrki ádebı jádigerlikteriniń ishindegi qaharmandyq dastandardyń ádebı-tarıhı erekshelikteri kórkemdik dástúr zańdylyqtary negizinde saralanady. * * * Jazýshy Nemat Kelimbetovtiń «Qarııa­lar», «Ulyma hat» deıtin esselerin­de babalar taǵylymy men tájirıbesi, ata-ananyń ardaqty isteri men ónegesi, «tolymdy-bilim­di», «sáýleli kisi» tárbıeleý isindegi, ult­tyq bolmys, oı-sana jaıyndaǵy kelisti oı-tol­ǵamdary, «alty batpan azapqa batqan qasiretti kúnderiniń» kóriksiz sýretteri, «zildeı aýyr oılary, bilgeni elge qyrýar qyzmet kór­set­ken kemeńgerlerdiń danalyq, izgilik, adam­gershilik dáristeri, qazaq halqynyń zamandar men dáýirler boıǵy jasaǵan rýhanı ta­rıhy, ata-tek shejiresin taratyp aıtý dás­túri, el basqarý men adamdy oılaı bilýge úı­retý óneri, bılik-sheshendik kesimderi, dos­tyq, baqyt, tatýlyq, syılastyq mánisi, qaıy­rym-meıirim, ar-ojdan, qaharmandyq, tulǵataný, dúnıeqońyzdyq, ishmerezdik, qyz­ǵan­shaqtyq, tákapparlyq, ashkózdik, men­mendik, jatypatarlyq, jantyqtyq, ja­typ­isherlik, mansapqorlyq, qubaqandyq (eki­júz­di­lik), «zymyran-ýaqyt» máseleleri tereń parasatpen paıymdalyp, tebirenisti baıandalady. Oıshyldyq pen kórkemdikti shyǵarma­shylyq eńbeginiń qazyǵy etken qaısar minezdi, ot jigerli Nemat aǵanyń asyl oılaryna bir mezet zeıin-zerdemizdi aýdaraıyq: «Meıirimdilik» dep atalatyn pánnen anam marqum maǵan ǵumyrlyq dáris berip ketken eken», «Aqsaqal ataný – er-azamat baqytynyń bir kórinisi», «Berilgen ómir – amanat. Ete bil soǵan qanaǵat» jáne t.s.s. «Estilerdiń aıtqan sózderin eskerip júrgen kisi ózi de esti bolady» dep Abaı aıtqandaı, qalamger N.Kelimbetov «Aqsaqaldyqqa daıyndyq jastyq shaqtan bastalady» atty suhbatynda: «Kezinde ákem Buharadaǵy Kókeltash medresesin bitirgen eken. Ol arab, parsy jáne shaǵataı tilderin jetik biletin. Úıimizde arab árpimen jazylǵan qıssa-dastandar kóp bolatyn... Ákem joq kezde sol kóne dastandardy men de oqı beretinmin. Arabsha jazýdy maǵan ákem úıretken edi» depti. Qıssa-hıkaıalardyń merýert tolqyndaryn, syrly da sıqyrly sýretterin júregine uıalatqan Nemat aǵanyń sóz ónerine degen jan qumary, iltıpaty erte oıanǵany, áý basta-aq qııal qusy qanattanǵany, sezim dúnıesi gúldenip kórkeıgeni, dúnıetany­mynyń keńeıgeni kórinip-aq tur. Qaıratker ákesi Kelimbet Qaldybekulynyń «Meniń ımanym júregimde» degen qasıetti sózi ári túrkitanýshy, ári dramashy, ári jazýshy, ári ustaz Nemat Kelimbetovtiń shyǵarmashylyq ómirbaıanynda jaryq sáýle shashyp, jarqyn kórinis tapqan. Osy oraıda ákesi Kelimbettiń qyran qus týraly hıkaıany jutyntyp, tamyljyta jetkizgenin bylaısha sóıletedi: – Búrkit kóp ómir súredi, – dep bastady áńgimesin ákem. – Biraq ol óziniń uzaq ómirinde uıada jatqan ár balapanyn nebári bir ret qana ushyryp úıretedi. Endi ǵana temir qanat bolyp kele jatqan balapanyn búrkit tistep alǵan kúıinde kóz jetpes bıik aspan tuńǵıyǵyna samǵap ushyp shyǵady da, kenet aýzyndaǵy balapanyn tómen qarata laqtyryp jiberedi. Áli bir ret te qanat jazyp, ushyp kórmegen óz balapanyn aıamaıdy eken-aý dep qalasyń. Biraq qas-qaǵym sátte álsiz qanattaryn ashýǵa shamasy kelmeı, jerge qaraı quldyrap bara jatqan balapany sońynan ana búrkit quıyndaı aǵyp keledi. Eger balapan jerge jaqyndaǵansha qanatyn asha almasa, onda ana búrkit shúıilip kep ony qaǵyp alady da, qaıtadan bıik shyń basyndaǵy óz uıasyna aparyp qoıady. Biraq ana qyran sheksiz aspan áleminde óz kúsh-qýatymen birden samǵap kete almaǵan temir qanat balapanyna qaıta moıyn buryp qaramaıdy eken. Endi álgi balapan óziniń jer baýyrlap júretin jylan emes, aspan áleminde quıyndap ushatyn qyran ekenin tek óz qaıratymen, erik-jigerimen ǵana dáleldeı alady. Eger oǵan rýhy jetpeı qalsa, onda qaıyrymsyz qanattaryna qarǵys aıtyp, ún-túnsiz myna jaryq dúnıemen máńgilikke qoshtasady eken, – dep bitirdi áńgimesin ákem. Ol epıstolıarlyq murasynda: «Meniń maqsatym – babalarymyz eshkimnen kem bolǵan emes, olarmen terezesi teń turǵan degendi aıtpaqpyn» dep jazady. * * * Oı men sóz zergeriniń aqyldyń altyn astaýy ispetti «Kúnshildik» atty suhbat-dıalogy «Azap shekkiń kelmese, kúnshil bolma», «Dosyńnyń baqytty bolǵanyn keshire alasyń ba?», «Kúnshil adam – muńshyl adam», «Áıeli sulý jigittiń shynaıy dosy bolmaıdy», «Dushpanyńdy qurmetteseń dosyńdaı...», «Sabyr deıtin myqty bar», «Jarǵanat jaryqty jaqtyrmaıdy», «Esil jastyq, qaıran jastyq kúnderim», «О́tirik, ósek, maqtanshaq...», «Sen ózińdi-óziń aldaı alasyń ba?», «...Ashkózdiler jahandy jep, toıar ma?», «Tákapparlyq – teksizdiktiń belgisi», «Kúnshil adam ólse de, kúnshildik ólmeıdi» sııaqty baptardan tizilip túzilgen. Avtor kúnshildiktiń sebep-saldaryn, zardabyn túsindirip, áshkereleıdi. Jamandyq degenimiz búıi men shaıan tárizdi. Muny alýan túrli mysaldar, támsilder, salystyrýlar arqyly kórsetip otyrady. Aıtalyq: «Qyzǵanshaq jan ózi qyzǵanyp otyrǵan adamǵa dúrbimen qaraıdy. Sonda álgi adamǵa túımedeı kemshilik túıedeı bop, oımaqtaı oıy orasan zor shyndyq bop kórinedi». Tobyqtan qaǵý, ishten shalý, sóz tasý – kórgensizdik. Endeshe, bylyq-shylyqtarǵa tas atý, kózin joıý, aramshópterden tazartý – óser eldiń basty paryzy. Jazýshy N.Kelimbetovtiń «Kúnshildik» deıtin fılosofııalyq shyǵarmasy oqyrman­darǵa «uıatyń, aryń oıansyn» degen oıdy uq­ty­rady. Danalyq ilim tarıhyndaǵy «Kabýs­nama», «Rabǵuzı qıssalary», Álisher Naýaıdyń «Ǵashyq júrek» dúnıetanymyńdy, áleýmettik-etıkalyq kózqarasyńdy, tájirıbeńdi, bilim-biligińdi qalaı tereńdetse, Táýelsiz Qazaq eliniń rýhanı kórkeıýine, túleýine sonshalyqty áser eteri sózsiz. * * * HH ǵasyrdyń 80-shi jyldarynda jazýshy Nemat Kelimbetovtiń «Úmit úzgim kelmeıdi» degen povesi jaryq kórgende ataqty aqyn Ábdilda Tájibaev: «Men búgin adam týraly ásem áńgimeler aıtqan jas jazýshymen kezdestim. Oqymasańdar – oqyńdar!» dep jar salǵan-dy. Men sonyń kýágerimin jáne Ábekeńmen bir bólimde qyzmettes edim. Dereý ǵalym, jazýshy, ǵylym doktory Myrzabek Dúısenov (1928-1988) «Lenınshil jasqa» «Erlik monology» deıtin jalyndy pikir jazdy. Onda bylaı delingen: «Shynynda da bul taǵdyrdyń qatal synyna túsken azamattyń syn saǵaty soqqan sátte aqtaryla aıtqan ishki seziminiń tolqynysy eken. ...Úreı, qorqynysh qana emes, mahabbat pen ǵadaýattyń, baqyt pen baqytsyzdyqtyń, sıyqsyzdyq pen sulýlyqtyń jigi nesimen kórinedi? Ýaqyt – keńistik týraly qalaı túsinemiz? Ne úshin ómir súremiz? Mine, osy­nyń bárine múgedek Erjannyń kózimen bir qarap kórelikshi, sonda biz ómirdiń bú­ge-shi­gesine tereńirek úńilip, jańasha baǵalaımyz. Qansha nala, ókinish, qınalý men qynjylýdy ótkergenmen, túńilý joq. Bolar iske bolattaı beriktik, qaısar minez bar.» Synshy Myrzabek Dúısenov «adaldyqtyń táńirisindeı» Gaýhar, Erjan, Qýat bolmysynda «tabıǵattyń dál ózindeı tazalyq baıqalatynyn» dáıektep kórsetedi. Bir aıta keterlik jaıt, Nemat aǵadaı taǵdyrdyń taqsiretin kórgen, kóngen, o dúnıeden qaıta oralǵan ustazym Myrzabek aǵa óziniń ubaq-shubaq beınetqorlyǵy haqynda oıynda pisirip júrgen edi, mynadaı keremet shyǵarmany oqyǵannan keıin, shuǵyl raıynan qaıtty. Tegeýrindi talant tárjima ónerimen de shuǵyldandy. Ol ýkraın jazýshysy Vasıl Kazachenkonyń «Naızaǵaı», ózbek jazýshylary Saıd Ahmadtyń «Kókjıek», Pirimqul Qadyrovtyń «Juldyzdy túnder» deıtin romandaryn kemel sýretkerlikpen aýdarǵan. Aýdarmashy N.Kelimbetov «túpnusqadaǵy gúldeı qulpyryp turǵan ǵajaıyp kórinisterdi» tabıǵı ajar-kórkimen, tóltýma qasıetterimen jetkizgen. * * * Júrek qazynasy, asyl oı dúnıesi «Qorqyt jaqqan shyraqtaı» jalyndap-jarqyrap otyrady eken-aý! Soqyr kózden jas aǵyzatyn, tasjúrekti balqytatyn «Úmit úzgim kelmeıdi» degen povesi ádebıet maıdanyndaǵy báseke-jarysta taǵy bir bıik mártebege ıe bolypty. Ádebıet dástúrleri berik ornyqqan Reseıdeı elde jyldyń úzdik kitaby bolyp Nemat aǵanyń «Úmit úzgim kelmeıdi» hıkaıaty tanylypty. Qýanamyz. Maqtanamyz. Serik NEGIMOV, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory.