Teketires

Redaksııaǵa Alǵa aýdany Bestamaq aýyly­nyń bir top aqsaqalynyń atynan jeti adam qol qoıǵan hat keldi. Hattyń qysqasha mazmuny tómendegideı: – 1996 jyly bizdiń Bestamaq aýyly ortalyǵy bolyp tabylatyn «Aqqus» qus fabrıkasy» aksıonerlik qoǵamynyń basym kópshilik aksııalar paketin Aqtóbe qalasynyń turǵyny Serik Úmbetqalıev degen azamat satyp aldy. Sońynan halyqtyń qolyndaǵy shamaly aksııalaryn azyn-aýlaq aqshaǵa satyp alyp, burynǵy qus keńsharynyń búkil múlkine ıe boldy. Sol kezde ol jınalys ashyp, halyqtyń aldynda «Keńshar kezindegideı egin egemiz, toqtap qalǵan qus fabrıkasyn iske qosamyn, aýyl adamdaryn jumyspen qamtamasyz etemin», dep ýádesin bergen edi. Sondaı-aq, áleýmettik nysandar, atap aıtqanda, «Mádenıet úıi, balabaqsha men dárigerlik pýnkt óz baǵyttary boıynsha jumys isteı beredi», degen-di. Alaıda, bergen ýádesin oryndamaı, «Bestamaq» jáne «Týǵan jer» jaýapkershiligi shekteýli seriktestikterin quryp, búkil tehnıkany, qural-saımandar men qosalqy bólshekterdi, basqa múlikterdi, ıaǵnı №1 qus fabrıkasy keshenin, balabaqsha ǵımaratyn, úlken eki óndiristik qoımany satyp jiberdi. Búgingi kúnge Serik Úmbetqalıevtiń menshiginde satylmaı qalǵan tek úsh nysan – Mádenıet úıi, aýyldyq dárigerlik ambýlatorııa men MTSh ǵımarattary ǵana qaldy. Ol bastapqyda aýylǵa kelip, merekelerde ardagerlerge azyn-aýlaq syılyqtar berip, halyqty aldarqatyp ketetin. Sońǵy 6-7 jyl boıy aýyl halqymen kezdesýge múldem kelmeı qoıdy. Sebebi, ol ýádesinen shyqpaı, halyqty aldap keledi. Aýyldaǵy bar áleýmettik nysandardy halyq óz ıgiligine paıdalana almaýda. Bestamaq aýylynda 5 myńǵa jýyq halyq turady. Onyń 60 paıyzy jastar. Aýyl jastarynyń bos ýaqytyn kóńildi ótkizetin Mádenıet úıinde qulyp tur. Jastar kóshede sandalyp, bos júredi, araq-sharap ishedi. Osynyń saldarynan jastardyń arasynda quqyq buzýshylyq kóbeıip barady. Búgingi kúni Mádenıet úıi azyp-tozyp tur, tóbesinen qar men jańbyr sýy aǵady da turady, jylý júıesi jumys istemeıdi. Bizder, aýyl aqsaqal­­dary, bolashaq urpaqtyń qamyn oılap, úlken basymyzben Serik Úmbetqalıev myrzadan Mádenıet úıin memleket menshigine qaıtaryp berýdi surap birneshe ret aldynan óttik. Bar­ǵan saıyn «jaqsy, qaıtaryp beremin» dep ýádesin beredi, biraq, sońynan aınyp shyǵa keledi. Ol ony memleket menshigine berse, qury­lys-jóndeý juystaryna bıýdjetten qar­jy bóliner edi. Másele áli kúnge sheshil­me­gen kúıinde qalyp otyr», – deıdi aýyl aqsa­qaldary. Mine, ádildik izdegen aýyl qart­ta­ryn tolǵandyrǵan máseleniń uzyn-yr­ǵasy osyndaı. Hattyń mazmunymen tanysqan soń aýyl aqsaqaldarymen kezdesý úshin Bes­tamaq aýylyna jolǵa shyqtyq. Osy attas selo­lyq okrýg­tiń ákimi Taǵybergen Isenov óz or­nynda eken. Saparymyzdyń maqsatyn aıt­qan soń-aq, máseleniń mán-jaıyna qanyq ekenin jetkizdi. Aýyl aqsaqaldary jınalǵansha osy másele tóńireginde aýyl basshysyn sózge tartqanbyz. – Bul ózi kópten áńgime bolyp kele jat­qan másele. Redaksııaǵa jazylǵan hattaǵy aıtyl­ǵandardyń barlyǵy da shyndyq. Serik Úmbetqalıevtiń ózin osynda shaqyryp, aýyl aqsaqaldarymen kezdestirdim. Sonda aqsa­qaldar «Jaqsy, ótken ótti, sol kezdegi aýyl sharýa­shylyǵyn jappaı jekeshelendirý jele­ýimen birtalaı baılyqty ıelenip aldyń. Ony endi qaıtaramyz dep áýre bolmaı-aq qoıaıyq. Myna, Mádenıet úıin memleket men­shi­gine qaıtarsańshy, el ıgiligin kórsin. Bulaı azyp-tozyp tura bermesin», degende, «Jaraıdy, qaıtaramyn», dep ýádesin berdi. Sol boıda Mádenıet úıine keıin qaıtaryp alýǵa qajetti qujattardy alyp barsam, Serik Úmbetqalıev aınyp qalypty. «Bıýdjetten aqsha shyǵaryp, satyp alyńdar», dep qarap tur. «Jyǵylǵan kúreske toımaıdy» degendeı, jas jigit qoı, túsiner dep taǵy da habarlastym. «Kel, sóıleselik», dedim. «Joq, endi ózderiń keliń­der», degen soń, aýyl aqsaqaldaryn eki ma­shınaǵa otyrǵyzyp, qaladaǵy sonyń jeke­menshik «Admıral» meıramhanasyna bardyq. Shyny kerek, ádemi qarsy aldy, aqsaqaldarǵa dastarqan jaıdy. Taǵy da «Mádenıet úıin qaıtaryp beremin» degen soń aqsaqaldar rıza bolyp, batasyn berip tarasty. Ýádeniń izi sýy­maı turǵanda máseleni sheship almaq bolyp, qaıta soqqanymda taǵy baıaǵy áýenine basty. «Tegin bere almaımyn, satyp alyńdar», dep qarap tur. Mine, sodan beri aýdanda úsh ákim aýysty. Osy daýly máselege aralasqan úshinshi ákim Aıbek Saǵıevke de alyp kirdim. Oǵan aıyna segiz júz myń teńge tólep, jalǵa alyńdar degen usynys jasady. A.Saǵıev «bul Mádenıet úıi osy kúıinde paıdalanýǵa kelmeıdi. Jóndep ber, sonan keıin osylaı isteýdiń joldaryn qarastyraıyq», dedi. Odan keıin de «aqsham joq, jóndeı almaımyn, satyp alyńdar», degeni­nen tanbady. Buǵan da keliselik dep, Máde­nıet úıiniń ǵımaratyna 15 mıllıon teńge usy­nyldy. Al ol odan qymbatyraq satqysy keldi. Bıýdjette ondaı qarjy joq, – deıdi Bes­tamaq aýyldyq okrýginiń ákimi Taǵybergen Isenov. Aýyl ákimi de, aýyl aqsaqaldary da Máde­nıet úıin sottasyp qaıtara almaıtyndaryn bek túsinedi. Sebebi, Serik Úmbetqalıev ony óz atyna jekeshelendirip alǵan, qujattap Ádilet basqarmasyna tirketip qoıǵan, barlyǵy da zańdy. Degenmen, kezinde bolmashy qarjyǵa sý tegin alǵan ǵımaratty osy jerge eńbegi sińgen halyqqa qaıtaryp berip, azamattyq jasaıdy degen senimmen osynshama ýaqyt onymen kelissózder de júrgizilgen. Aýyldyqtardy alańdatatyny osy halyq ıgiligine qyzmet etýi tıis Mádenıet úıiniń azyp-tozyp turǵany, son­daı-aq, erteńgi kúni bireýge balabaqsha sııaq­ty sa­typ jiberse, talan-tarajǵa túsip kete me de­gen qaýipteri de joq emes. Al, mun­daı úl­ken 400 oryndyq Mádenıet úıi aýyl turmaq, aýda­nyńda da joq degendi alǵa tartady bestamaqtyqtar. Biz osylaı aýyl ákimimen áńgimelesip otyr­ǵanda aqsaqaldardyń da aldy kórine bastady. Kezinde osy aýyldyń ekonomıkalyq damýyna, áleýmettik nyǵaıýyna bir kisideı mańdaı terleri sińgen aqsaqaldar áńgimeni áriden bastady. «Aqqus» qus keńshary qala irgesindegi irgeli sharýashylyqtyń biri bolypty. Bir myńnan astam adam eńbek etken. Aýyl sharýashylyǵyn jappaı jekeshelendirý bastalǵanda keńshar dırektory Jıtınskıı degen bir túnde is qaǵazdaryn da tapsyrmaı Reseıge tabanyn jaltyratqan. Aýyl aqsaqaldarynyń aıtýyn­­­­sha, onyń ornyna kel­gen basshy da kóp turaqtamaǵan. 1996 jyly keńshar aksıonerlik qoǵamǵa aınalyp, onyń aksııalarynyń 61 paıyzyn Serik Úmbetqalıev satyp alyp, keıin burynǵy keńshardyń múlkin túgeldeı ózine qaratyp alǵan. Árıne, aksıonerlik qoǵamdy qurý barysynda ózderińiz qatysqan joqsyzdar ma degen saýalymyzǵa aqsaqaldar «Ol kezde eshkim eshteńe túsinip boldy ma? Aksıonersińder dep 30 aksııadan ustatty. Ony sol ýaqytta 30 teńgeden qaıta satqandar da boldy, tipti, áli kúnge sandyqtarynyń túbinde saqtap júr­gender bar bolýy múmkin. Eshqandaı túsinik jumystary júrgizilmedi, Seriktiń úıip-tógip bergen ýádesine maldanyp qaldyq» deıdi qazir. Árıne, endi budan on bes jyldan astam ýaqyt ótken jekeshelendirýdiń qan­sha­lyqty adal ótkizilgenin saralap jatýdyń ózi artyq. – Biz de ótkendi qazbalaǵymyz joq. Basqasyn bylaı qoıǵanda, eki qus sharýashylyǵy keshenin, bir shoshqa sharýashylyǵy keshenin, sondaı-aq, 160-qa jýyq avtomashınany, 17-18 «K-700» traktoryn, 120-dan astam ártúrli markaly traktorlar men qural-jabdyqtardy satyp jibergenin indettirip jatýdan aýlaqpyz. Biz Serik baýyrym, alǵanyńdy aldyń, satqanyńdy sattyń, eshkim qolyńdy qaqqan joq. Endi halyqqa aýadaı qajet bolyp otyrǵan Mádenıet úıin memleketke qaıtarsańshy. Soǵan qarap otyrǵan joqsyń, biz biletindeı qalada úsh birdeı meıramhanańnyń ózi tirshiligińe jetedi ǵoı, deımiz biz, – deıdi aýyldyq aqsaqaldar keńesiniń tóraǵasy Amanjol Ahmet. Biz áńgimelesken aýyl aqsaqaldary Bekbo­lat Nurpeıisovtiń, Shapaı Qoshmaǵambetov­tiń, Saǵıdolla Orazmaǵambetovtiń pikirleri osy maǵynada órbidi. Olar aýyldaǵy jastardyń bos ýaqyttaryn ótkizetin mádenı orynnyń joq ekenin, sondyqtan keıbir jastardyń ıslam dininiń jat aǵymdaryna boı úırete bastaǵanyn da jasyrmady. Bulaı bola berse, arty úlken qasiretke soqtyrýy bek múmkin eke­nine qaýiptenedi qarttar. Sondaı-aq, Serik Úmbetqalıevtiń aýylǵa birde-bir tehnıka qal­dyrmaı ketkenin, káriz qudyqtaryna jınalǵan shaıyndylardy qus fabrıkasynan nemese jeke sý soratyn kólikterdi jaldap, lajdap kele jatqandaryn da qulaqqaǵys jasady. Árıne, mundaı jaǵdaıdyń sol kúni keshegi aýyl sharýashylyǵyn jappaı jekeshelendirý saldary ekeni aıtpasa da túsinikti. Endi onyń aq-qarasyn aıyryp alýdyń ózi qıyn. Al aýyl aqsaqaldarynyń ótinishin qısynsyz deýge de kelmeıdi. Sondyqtan Serik Úmbetqalıevpen tildesip, onyń da bul baǵyttaǵy oı-pikirin bilýdi jón sanadyq. Kásipkermen kezdestik, Mádenıet úıine qatysty qandaı oıy baryn suradyq. Áńgimesin bastamas buryn bir býma qujattardy aldymyzǵa tosty. Onda ár jyldary aýylǵa, onda ótken shara­larǵa, aýyldyqtarǵa qandaı qarjylaı qoldaý kórset­keni týraly qujattar tirkelip qoıy­lyp­ty. Usy­naqtylyǵy kórinip-aq tur. Alaı­da, Mádenıet úıin memleket menshigine qaıtaryp berýge qalaı qaraısyz degen suraǵymyzǵa alys­tan oraǵytyp jaýap berdi. – Men sharýashylyqtyń bereshegin ótedim. Taraǵanǵa deıin adamdarǵa jalaqy tólep turdym. Suraǵandaryn berdim, qıyn kezderde qoldaı aqsha ákelip, jalaqylaryn berdim. Eset batyrdyń basyna túnemelik úı saldym. Aýyldaǵy sý qubyryn óz kúshimmen ustap turdym. Mádenıet úıin qarjylaı qıyndyq qysqan 2002 jyly kúrdeli jóndeýden ótki­zip, aýyldyqtarǵa qyzmet kórsetýine jaǵdaı týǵyzdym. Eki shtat ashýǵa uıytqy boldym. Keıin Mádenıet úıi talan-tarajǵa tústi. Ákimder memleket menshigine qaıtarýǵa usynys jasady. Men óz talabymdy qoıdym. Olar ol talabymdy oryndamady. Iаǵnı, sý qubyryn ustaýǵa jumsalǵan qarjyǵa ótem jasamady, ákem Taǵybergenniń atyna kóshe ataýyn beremin degen, ony da oryndamady. Al Mádenıet úıin birden kúrdeli jóndeýge meniń kúshim jetpeıdi. Birtindep jóndeý úshin esik-terezelerine tas qalap bekittim. Bolashaqta kúrdeli jóndeý júrgizetin bolarmyn. Al aýyl ákimi aqsaqaldardy maǵan aıdap salǵansha, ózi jumys isteýi kerek. Eshqandaı jumys istemeıdi, – dedi Serik Úmbetqalıev. Kásipkerdiń kezinde aýylǵa jasaǵan azdy-kópti jaqsylyqtaryn eshkim de joqqa shy­ǵara almas. Degenmen, bergeninen alǵany kóp ekenin aıtady aýyldyqtar. Alaıda,onyń sózinen Mádenıet úıi meniń jekemenshigim degen pıǵyl ańǵarylyp turdy, memleketke qaıtarý týraly naqty eshteńe aıtpady. Árıne, biz de onyń quqyǵyna qol suǵýdan aýlaqpyz. Degenmen, aqsaqaldarǵa qaıta-qaıta ýáde berip, taıqyp ketýiniń mánisin uqqandaı da boldyq. Qaıtkende de Mádenıet úıin tegin bermeıtini áńgime aýanynan ańǵarylyp qaldy. Aýyl aqsaqaldaryn da, osy aýdandy basqarǵan úsh birdeı ákimdi de qurǵaq ýádemen aldarqatýdy azamattyq deı almasymyz anyq. Biz kásipkerdiń ýáji qanshalyqty shyn­dyq­qa saıady degen saýaldy Bestamaq aýyldyq okrýginiń ákimi Taǵybergen Isenovtiń aldyna tartqanbyz. Ol sý qubyryn ustaýǵa halyqtan aı saıyn aqsha jınap alǵanyn, ony jekeshelendirýge úlgere almaı qalǵanyn jetkizdi. Sý qubyry ıesizdikke ushyrap, halyq aryz-shaǵym jazǵannan keıin ıesiz ekeni anyqtalyp, sot arqyly kommýnaldyq menshikke berilgenin aıtty. Sóıtip, bıýdjetten 138 mıllıon teńge bólinip, kúrdeli jóndelgenin málimdedi. Qazir sý qubyry qalypty jumys istep tur. – Al ákesi Taǵybergenge kóshe ataýyn bermedi degenge kelsek, biz ol talabyn da or­yn­daǵanbyz. Jeme-jemge kelgende munysy da ánsheıin jeleý bolyp shyqty. Biz onyń ákesi Taǵybergen Úmbetqalıevke kóshe ataýyn berý týraly sheshimimizdi qaıta qarap, buzýǵa májbúr boldyq. Bul áńgimeniń uzyn-yrǵasy osyndaı, – dedi ol. Aýyl basshysy qaladan jer telimin alyp ber degen soń Aqtóbe qalasynyń ákimi Erhan Omarovqa kásipker talap etip otyrǵan kólemde jer telimin bólýdi surap ótinish jazǵandaryn tilge tıek etti. Biraq, shahar ákimi Bestamaq aýyly qalaǵa qaramaıtyndyqtan bul máseleni sheshe almaıtynyn aıtyp jaýap bergen. Aýdan ortalyǵynan usynǵan jerdi Serik Úmbetqalıev almaǵan. Biz bul arada aýyldyqtar men kásipker ara­syndaǵy teketireske tórelik aıtýdan aýlaqpyz. Degenmen, kásipkerdiń «sý ishken qudyǵyńa túkirme» degendeı, ózi biraz paıda­syn kórgen sharýashylyq izindegi aýyldyq­tardyń janaıqaıyna qulaq túrgeni de jón bolar edi. Kim dúnıeniń túbine jetken. Onyń ústine kásipkerliktiń áleýmettik jaýap­kershi­ligin eshkim de joqqa shyǵara almaıdy. Eki jaq ortaq mámilege kelip, máseleni oń sheshýdiń jolyn qarastyrýdyń ornyna joǵaryda aıtylǵandardan kásipkerdiń «býynsyz jerge pyshaq urýshylyǵy» da kórinip tur. Osy daý­ly máseleni sheshýde aýdannyń jańa ákimi Asqar Sherııazdanovtyń qadamynan kóp úmit kútedi aýyldyqtar. Bul osy máseleni oń sheshýge talaptanyp otyrǵan aýdannyń tórtinshi ákimi. Biz eki jaqtyń da ýájdi pikirlerin ortaǵa saldyq. Ashýǵa jeńdirmeı, sabyrǵa kelip, ortaq túsinistik bolyp jatsa, jón-aq der edik biz de. Elbasy Nursultan Nazarbaev kásipker­ler­men, shaǵyn jáne orta bıznes ókilderimen kezdesýlerde sóılegen sózderinde bıznestiń áleýmettik jaýapkershiligi týraly udaıy aı­typ keledi. Osyndaı kezdesýlerdiń birin­de kásipkerlerge «Sizderdiń qalaı baıyǵan­daryńyzdy da bilemin, memleket sizderge isterińizdi júrgizýge túrli jeńildikter qarastyryp, barynsha qoldaý kórsetip keledi. Endi sizderdiń elge kómektesetin kezderiń keldi» degendeı oı tastaǵan-dy. Keshegi hanta­lapaıda halyqtyń mańdaı terimen qural­ǵan dúnıesin jep-jeńil ıemdenip shyǵa kelgenderdiń «boldym, toldym» dep aına­lasyndaǵylarǵa kóz salmaıtyny qalaı degen oı týady osyndaıda. «Baı bolsań, báseń bol» degendi umytyp ketetinimiz qalaı? Qazir kóptegen kásipkerler buryn arzanǵa alǵan áleýmettik-mádenı nysandardy memleketke qaıtaryp berip jatqanynyń mysaldaryn osy óńirdiń ózinen kóptep keltirýge bolady. Tipti, búginginiń «Atymtaı jomarty» kásipker Islambek Saljanov baýyrymyz ózi týyp-ósken Qobda aýylyna 400 mıllıon teńgeden astam qarjyǵa biregeı balabaqsha salyp bergenin kórgenbiz. Muny aıtyp otyrǵanymyz, osyndaı jaıttar kásipker Serik Úmbetqalıevke oı salar degen nıet qana. Mundaıda eldiń múddesimen sanasatyn azamattyqtyń orny bir bólek, árıne. Satybaldy SÁÝIRBAI, «Egemen Qazaqstan». Aqtóbe oblysy.