Qazaq mádenıeti men ádebıetiniń áıgili tulǵasy Máshhúr Júsip Kópeıuly men shyn maǵynasynda «jeti jurttyń tilin bilgen» degdar, ońtústikten shyqqan ataqty Bekasyl hazirettiń rýhanı qarym-qatynasy týraly derek baspasóz betinde sońǵy jyldary ǵana jarııalandy. Ol kezinde Máshhúr Júsiptiń óz qolymen qaǵazǵa túsip, keıinnen shákirti Imanǵalı Mánenulyna muraǵa qalǵan jazba bolatyn. «Egemen Qazaqstan» gazeti ótken jylǵy qarasha aıynyń 27-sinde «Qazaq balasy oqydym, toqydym dese de Bekasyl haziret bola ma?» degen taqyryppen jarııalaǵan materıalda bul qundy derektiń osy ýaqytqa deıin ne úshin jaryqqa shyqpaǵany da túsindirilgen. Biz onyń bárin táptishtep jatpaımyz, tek dúnıeniń ilimin úırengen Bekasyl haziret pen jurty «Máshhúr» atandyrǵan Júsip Kópeıulynyń qarym-qatynasyna aıǵaq bolatyn taǵy da qundy derekterdiń tabylǵanyn, Bekasyl baba murasynyń oqyrmandarymen qaıta qaýyshyp, taǵy da eki tom bolyp jaryqqa shyqqanyn habarlaǵymyz keledi. Jýyrda osy jaǵdaılarǵa oraı elordadaǵy «Nazarbaev ortalyǵynda» belgili ǵalym, memleket jáne qoǵam qaıratkeri Myrzataı Joldasbekov, Parlament Senatynyń tuńǵysh spıkeri О́mirbek Baıgeldı, Bekasyl áýlıeniń tikeleı urpaǵy, general Erjan Isaqulov, belgili dintanýshy-ǵalym Abdýlla Joldasuly jáne baıanaýyldyq ólketanýshy Altynbek Qurmanov jınalyp, qazaqtyń ilim-bilimge jetik tulǵalary týraly oı bólisti.
Keńes ókimeti dáýirinde bek-bıler men kósemderdiń ájýaǵa aınalyp, kerek deseńiz keıbiriniń kórgen tústeı umytylǵany, al jalpy qazaq tarıhynyń keńestik saıasattyń kóleńkesinde qalyp qoıǵany ras. Bul týraly ǵalym Myrzataı Joldasbekov jaqsy aıtyp ótti. «Biz ýyzǵa jarymaı ósken urpaqpyz. Dúnıe júziniń tarıhyn oqyǵan qazaq óz tarıhyn jarytymdy oqı alǵan joq. Tarıhı dúnıeler endi-endi ǵana ashylyp jatyr. О́z bastaýymyzben, asyl muralarymyzben endi-endi qaýyshyp jatyrmyz. Onyń biri Bekasyl babanyń «Juldyznama» kitaby. 2003 jyly shyqqan «Juldyznama» kitabynda hazirettiń óz qoljazbasy qosa jarııalandy», degen M.Joldasbekov kitap tusaýkeseriniń sońy konferensııaǵa ulasqanyn, ondaǵy baıandamalar «Uly dalanyń muralary» degen atpen jınaq bop shyqqanyn aıtty. Sondaı-aq, qazirgi tańda Bekasyl Bıbolatulynyń shyǵarmashylyǵy zerttelý ústinde ekenin, al hazirettiń ózi týraly qalamger Mamytbek Qaldybaıuly «Bekasyl áýlıe», «Sahara ǵulamasy» atty kitaptar jazǵanyn atap ótti.
Bekasyl Bıbolatulynyń «Juldyznama» eńbegi ǵylymnyń fılosofııa, astronomııa, astrologııa, medısına, psıhologııa, etnografııa, folklor, ádebıettaný jáne dintaný sııaqty salalaryn qamtyp, tirshilikke qajetti san salaly taqyryptar boıynsha jazylǵan oı-tujyrymdar, aqyl-keńester berilgen jáne tylsymdarǵa toly qundy kitap. Ol alǵash ret 2003 jyly eski qoljazbalar mamany Maqsut Shafıǵı men belgili ǵalym, professor Sársenbi Dáýitulynyń daıyndaýynyń nátıjesinde el ıgiligine usynylǵanymen, jazbany zertteý odan keıin toqtap qalmady. Aty atalǵan eki ǵalymnyń tisi batpaǵan tustaryn belgili dintanýshy, ǵalym, shaǵataı, arab, parsy jáne eski túrki tilderiniń bilgiri Abdolla Joldastyń aýdarǵany taǵy bar. Ol 2011 jyly «Juldyznama» ǵıbrat kitaby» degen atpen basylyp shyqty. Kezdesýde Abdolla qajy kitapty aýdarý barysynda ózi bilmeıtin bulaqtyń basynan shyqqandaı bolǵanyn, eshqandaı tilge uqsamaıtyn belgiler tapqanyn, sóıtip «bu jaryqtyq qansha til bilgen» dep tańyrqaǵanyn da baıandady. «Aýdarma jasaǵanda faksımılesimen salystyryp otyrdym. Ne bir jol artyq, ne bir jol kem shyqqan tustar bolǵan joq. Taǵy bir aıta ketetin jaǵdaı, qoljazba aıaqtalmaǵan. Bul onyń jalǵasy bar degendi bildiredi. Qoljazbany oqý barysynda Bekasyl Bıbolatulynyń uqyptylyǵy da kórer kózge kórinip tur. Bir kitaptardan alǵan derekteri bolsa, «mynandaı kitaptyń mynandaı betterinen alyndy» dep ıshara jasap otyrǵan», deıdi Abdolla qajy.
Kezdesý barysynda Máshhúr Júsip Kópeıulynyń Bekasyl haziretpen baılanysy týraly áńgimelegen Altynbek Qurmanov áýlıe týraly jastaıynan bilip óskenin, oǵan óz atasynyń nemere inisi, Máshhúr Júsiptiń shákirti Imanǵalı Mánenulynyń sebep bolǵanyn baıandady. «Imanǵalı Mánenuly ótken ǵasyrdyń 30-jyldary qýdalanyp, Baıanaýyl ólkesinen Qaraǵandy oblysyna ketken. Sonda kóp jyldar muǵalimdik qyzmet atqaryp, tek jetpisinshi jyldardyń basynda ǵana elge oraldy. Arab, shaǵataı tilderin meńgergen adam boldy. Ol kisi Máshekeńniń qoljazbalaryn ózi aýyzsha aıtyp, maǵan osy kúngi jazýymyzǵa túsirtip otyratyn. Sol zamanda Máshhúr Júsip atamyzda Bekasyl áýlıeniń kitaptary bolypty. Atamyz ony Imanǵalı atamyzǵa bergen. Men sol kitaptardy Bekasyl áýlıeniń shóberesine tabystaǵym keledi», degen ólketanýshy ǵalym Bekasyl Bıbolatulynyń amaldar týraly kitabynyń 30 paraǵyn, sondaı-aq, hazirettiń ózi kezinde tutynǵan Áptıek Qurannyń jurnaǵynyń kóshirmesin Erjan Isaqulovtyń qolyna ustatty.
Altynbek Qurmanovtyń aıtýynsha, «patsha aǵzamǵa til tıgizdi» deıtin ataqty úsh kitaby shyqqan soń Máshhúr Júsip óz elinde birshama ýaqyt boı tasalap, ońtústikke úsh-tórt ret sapar shekken. Sol saparlar barysynda Bekasyl haziretpen birge júrýi, rýhanı baılanysta bolýy bizge qoljazbalar, kóne kitaptar arqyly jetip otyr. Onyń biri byltyr gazetimizde jarııalanǵan kólemdi materıal bolsa, taǵy biri Bekasyl áýlıeniń «Nurly órnekter» («Zıkzal») kitabyna engen Máshhúr Júsip Kópeıuly jazǵan «Jaratýshynyń perishtesi» atty eńbek eken. Bul támsildi, oǵan qosa «Ulsyz patsha týraly hıkaıatty» Bekasyl haziretten tyńdaǵanyn Máshhúr Júsip sol jazbasynda baıandaǵan. Aıta ketetin jaıt, Bekasyl Bıbolatulynyń joǵaryda atalǵan «Nurly órnekter» eńbegi osymen úshinshi ret baspadan jaryq kórýde. Onyń aldynda «Juldyznama» degen atpen jarııalanǵanyn aıttyq. «Ońtústik Qazaqstan oblysynyń tarıhı-rýhanı muralaryna arnalǵan kóptomdyq» jobasy negizinde, «Qazynaly Ońtústik» aıdarymen baspadan shyqqan júzden asa kitaptyń jeti tomy Bekasyl hazirettiń shyǵarmashylyǵyna arnalǵan. Bul týraly general Erjan Isaqulov «Babamyzdyń «Juldyznama» kitaby áli de ǵalymdardyń kúsh jumyldyryp, kóz maıyn taýysyp zertteýin qajet etetin úlken dúnıe. Onda tirshilikke qajetti ilim-ǵylymnyń kóbi shoǵyrlanǵan. Sondyqtan, baspadan úshinshi ret shyǵarýdy qolǵa aldyq. Bul joly mátindi transkrıpsııalap, qoljazbadan aýdarǵan arab, túrki, shaǵataı tilderiniń mamany, Ortalyq Azııa men ıslam memleketterine tanymal aýdarmashy Záripbaı Orazbaı bolsa, kitaptyń ǵylymı keńesshisi áıgili ǵalym Mekemtas Myrzahmetuly, al kitapty baspaǵa daıyndap, túsinikterin jazǵan fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Qazybek Tájıev. «Qazynaly Ońtústiktiń» 119-dan bastap jeti tomy babamyzdyń eńbegine arnaldy. Sońǵy bes tomy bıyl jaryq kóredi», dedi.
El-jurty «Bekasyl áýlıe» atandyrǵan, ózi de bar ǵumyryn ilim-bilim meńgerýmen, elge kerekti eńbek jazýmen ótkizgen Bekasyl Bıbolatulyna tıisti dúnıeni birqansha ret baspadan shyǵarýmen, ol týraly kórkem shyǵarmalar jazýmen is bitpeıtini taǵy belgili. Kezdesýde Myrzataı Joldasbekov: «Máshhúr Júsip týraly bul arada bólek toqtalyp jatpaıyn. О́ıtkeni, ol arnaıy sóz etetin taqyryp. Al Bekasyl áýlıege keler bolsaq, bul kisini jan-jaqty zertteý áli qolǵa alynǵan joq. Ony shuqshıyp, tarıhtyń tasasynan arshyp alý ǵylymı zertteý ınstıtýttarynyń jumysy jáne ol eshqashan tolastamaıtyn sharýa», dedi. Belgili ǵalym onyń arǵy-bergi zamandaǵy adamzattyq deńgeıdegi danalardyń biri ekenine shúbá keltirmedi.
Sóz sońynda aıtarymyz, uly dalanyń dana tulǵalary arasyndaǵy rýhanı baılanysqa ózek bolǵan oqıǵalar týraly basqa da qundy derekter tabylyp jatsa, onyń oqyrman nazarynan tys qalmaıtyny anyq. Al osy jyly baspadan shyǵýy tıis Bekasyl Bıbolatuly muralarynyń, ıaǵnı bestomdyqtyń da oqyrmanmen qaýyshatyn kúni alys emes.
Aıgúl SEIILOVA,
«Egemen Qazaqstan».