Ajyramas, alshaqtamas arnalar

Túrik qaǵanatynyń ulan-baıtaq dalasyn mekendegen baýyrlastar úrim-butaǵynyń Anadoly topyraǵynan jetkizgen syı-sııapaty – tamyrdy qaıta jalǵaǵandaı mazmuny tereń qubylys.

Túbi bir túrki álemi týraly biletin nársemizden góri bilmeı­tinimiz áldeqaıda kópteý ekeni ras. Keıbirimen tilimiz, al endi birimen túrimiz ben dinimiz aınymaı uqsap turady, osylarǵa salt-dástúr men ádet-ǵuryp jaǵynan týystyqty qossaq, tamyrlastyǵymyz ben taǵdyrlastyǵymyzǵa tarydaı kúmán keltirer nárse tappaısyz. Tarıhtyń tańbasyn tirilte biletinder túrikter, budan myń jyldar burynǵy oǵyzdar Túr­ki­stan, Saýran, Otyrar, Jar­kent, Syr boıyn baǵyp mekendegen deıdi. Túrik baýyrlardyń Qazaq elin, Túrkistandy ata jurtymyz dep aıryqsha súıis­pen­shilikpen qaraýy ejelgi órkenıet­tiń áli de syryn ishine búkken qadaý-qadaý qat­parlaryn barynsha qaza túsýge nıet­tendiredi. Eki elge ortaq rýhanı jemister az dep aıtpaımyz, árıne. Búginde Túrkistanda Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıteti jemisti jumys istep keledi, qazaq-túrik lıseılerinde qazaqtyń qanshama daryndy jas órkenderi bilim alyp júr. Mádenıet vıse-mınıstri Asqar Bóribaev Túrkııanyń materıaldyq emes mádenı murasyna arnal­ǵan kórmede Túrkııa men Qazaq­stan arasyndaǵy týystyq turaqty­lyqty keńinen qamtı áńgimeledi. «Túrkııa – tarıhy tereń, mádenıeti baı bizge baýyrlas el, – dedi mınıstrdiń orynbasary. – Túrik halqynyń qazaqpen mádenı baılanysy erteden bastalyp, búgingi kúnge deıin jalǵasýda. Jyl saıyn Qazaqstan men Túrkııa arasyndaǵy mádenı qarym-qatynas qarqyndy damyp keledi. Sonyń ishinde bizdiń memleketterdiń TÚRKSOI, Islam Yntymaqtastyǵy Uıymy, IýNESKO jáne ISESKO tárizdi halyqaralyq uıymdar aıasyndaǵy yntymaqtastyǵy kúsheıe túsýde. Mysaly, 2012 jyly Qazaqstan men Túrkııa arasyndaǵy dıplo­ma­tııalyq baılanystyń 20 jyl­dyǵyna oraı Ystambul qalasynda saltanatty konsert pen altyn buıymdar kórmesi ótse, 2013 jyly qazaqtyń belgili kompozıtory Muqan Tólebaevtyń 100 jyl­dyq mereıtoıy TÚRKSOI-dyń shtab-páteri Ankarada atap ótildi». Túrkııanyń ǵajaıyp ári baı mádenıeti álem nazarynan eshqashan tys qalǵan emes. «Qaragóz» kóleńkeler teatry, «Naýryz», «Jyrshy-meddahtar óneri», «Mevlevı – Sema» dástúri jáne bas­qa da rýhanı baılyqtardyń IýNESKO-nyń materıaldyq emes mádenı muralary tizimine enýi bul oraıda qyrýar isterdiń júzege asyrylǵanyn kórsetedi. Al Qazaqstannyń osy baǵyttaǵy jumystaryna keletin bolsaq, ótken jyly Adamzattyń materıaldyq emes mádenı muralarynyń kór­neki tizimine «Aıtys» jáne «Kıiz úıdi jasaýdyń dástúrli bilim­deri men daǵdylary», «Naýryz», «Qazaqtyń dástúrli dombyra kúıi» atty atalymdary IýNESKO-ǵa joldanǵanyn aıtty vı­se-mınıstr. Sonyń ishinde eki ha­lyqtyń mádenıetine ortaq Naýryz meıramynyń róline aıryqsha toq­taldy. Bul shara eki el arasyn­da­ǵy mádenı baılanystyń odan ári ny­ǵaıa túsýine aıtarlyqtaı úles qo­sady degen senimmen oı túıindedi. Qazaq pen túrik halyqtaryn qaýyshtyratyn qazynaly qaǵı­da­lar aıta berseń jetip artylady. Bul rette Túrkııanyń Qazaq­standaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi О́mer Burhan Túzel: «Eń aldymen kórmege arqaý bolyp otyrǵan materıaldyq emes mádenı mura túsiniginiń qandaı maǵyna bildiretindigine toqtalyp ótkim keledi, – dedi. – Altyn qazyna deý­ge turarlyq materıaldyq emes mádenı muralar degenimiz – ur­paqtan urpaqqa jetip otyrǵan er­tegiler, áńgimeler, maqal-mátel­­der, balalarǵa arnalǵan oıyn­­dar, túrli ulttyq senim-nanym­dar, qolóner buıymdary, aqyn­dyq jyrlar men qoıylym­dar, me­re­kelik úlgiler. BUU mate­rıal­dyq emes mádenı muralardy qor­ǵaý konvensııasyn qabyldady. Túr­kııa bul konvensııaǵa 2006 jyly qosyldy. Materıaldyq emes má­denı muralar tizimine Túr­kııa­dan on bir mádenı qundylyq engizildi. Kóptegen mádenı qundylyqtar túrik pen qazaq halqyna ortaq bo­lyp sanalady. Aýyz ádebıeti tur­ǵysynan qaraıtyn bolsaq, birqatar maqal-mátelderdiń, tu­raq­­ty sóz tirkesteriniń osy kún­ge deıin eki tilde birdeı maǵynada qol­danylyp júrgenin kóremiz. «Kóz ma­ıyn taýysý», «sózge qu­laq asý», «otpen oınaý» sekildi turaq­­ty sóz tirkesteri buǵan mysal bola alady. Eki aptaǵa jalǵasatyn kórmeni ótkizýdegi maqsatymyz – jas ur­paqtyń ulttyq mádenıetimizge degen qyzyǵýshylyǵyn arttyrý, elaralyq dostyq pen týystyq kópirdi nyǵaıtý». Ádebı, folklorlyq murany zertteý baǵytynda túbi bir túrki dúnıesiniń sońǵy jyldary edáýir tabysqa qol jetkizgeni óz aldyna bólek mereı. Aýyz ádebıetiniń kóne muralary – «Oǵyzname», «Qorqyt ata kitaby», «Alpamys», «Manas», «Qobylandy», «Kóruǵly», «Edige batyr», taǵysyn taǵy tolyp jatqan túbi túrkige ortaq bulaqtar basyna toǵysqan ǵalymdar múddesi áli kóp arnada jalǵasyn tabaryna sendiredi. Bul týraly belgili ǵalym Myrzataı Joldasbekov áserli áńgimeledi. «Astana halqyna erekshe mereke jasap berip otyrsyzdar, – dedi ardager ǵalym. – Bizdiń tarıhymyz da, túp-tórkinimiz de bir. Keshegi búkil álemdi aýzyna qaratqan Túrik qaǵanatyn qalaı umytasyz. Onynshy ǵasyrda Syrdyń boıy­nan túrikter Anadolyǵa kósh­ken­nen keıin kóp jyldar bir-birimiz­ben qatynasa almaı qaldyq. Ańsadyq, saǵyndyq. Sóıtip, ótken ǵasyrdyń 90-shy jyldarynyń basynan bizder qaıta aralasa bastadyq. Sol jyldary 40 adamdy basqaryp, Qazaq eliniń Túrkııadaǵy kúnderin ótkizýge barǵan saparym eriksiz esime túsedi. Sonda áýe-jaıdan túse bergen sáttegi aýzymnan shyqqan sóz: «Sizder – munda, bizder – anda, osy kúndi myń jyl ańsadyq», dedim. Ertesine búkil gazetter osyny dál sol aıt­qan kúıimde ózgertpeı jazdy. Sodan beri, táýbe, baılanysymyz jaqsardy. Baıaǵydaı bir kisiniń balasy sııaqtymyz. Barys-kelis jıi. Búginde Túrkitildes memleketter basshylary, Túrkitildes elder yntymaqtastyǵy, Túrkitildes memleketter Syrtqy ister mı­nıstr­leri, Túrkitildes memleket­ter aqsaqaldar keńesteriniń atqarar mindeti aýqymdy jáne de Qazaqstan Prezıdenti N.Na­zar­baevtyń aıtýymen Astanada Túrki akademııasy ashyldy. Qazaqstanda, dúnıejúziniń basqa da kóptegen memleketterinde túrik lıseıleri jumys istep jatyr. Osy úshin de Túrkııaǵa kóp rahmet! Mynadaı kórmege kýá bolyp otyryp, bir-birińnen qalaı bólinesiń? Tirligiń de – bir, túriń de, ómiriń de – bir. Kishkentaı balanyń shildehanasyn ótkizý, besikke salý, qyrqynan shyǵarý sııaqty salt-dástúriń de birdeı, aıyratyn eshteńe joq. Ustaǵan buıymdaryń men kıgen kıimderiń de uqsas. Atatúriktiń árýaǵyna rızamyz. Ol kisi Túrkııany úlken memleket etip kóterip ketti. Elordada Atatúriktiń eskertkishi menmundalasa, al Elbasynyń eskertkishi Ankarada tur. Anamyz bir, atamyz bir elmiz». Ankaradaǵy Gazı ýnıversıteti men Astanadaǵy Iýnýs Emre atyndaǵy túrik mádenı ortalyǵy uıymdastyrýymen Nazarbaev ortalyǵynda tusaýy kesilgen Túrkııanyń materıaldyq emes mádenı murasy kórmesi kúndelikti turmysta qoldanylatyn qara­paıym qural-saımandardy, úıle­ný, qyz uzatý, balany besikke salý, qyrqynan shyǵarý sııaqty ulttyq dástúrlerge kerekti buıymdardy, úı janýarlaryna taǵylatyn túrli áshekeıli ábzelderdi, mýzykalyq aspaptar men kilem, alasha toqýǵa arnalǵan birtalaı jádigerlik zattardy usyndy. Bul túrik mádenıetiniń teńizdiń tamshysyndaı ǵana bolatyn az bóligi ekeni sózsiz. Keıde bir halyqty tanyp-bilý úshin telegeı teńiz kóp nárseni kórip shyǵý asa shart emes sııaqty. Jaqyndyqtyń jarqyn izderi qolóner órnekterindegi qos halyqqa ortaq oıýlardyń ózinen aıshyqtalyp, ajarlanyp kózge ottaı basyla túsedi. Qarashash TOQSANBAI, «Egemen Qazaqstan». ____________________ Sýretterde: Túrkııanyń ma­te­rıaldyq emes mádenı murasy kórmesinen. Sýretterdi túsirgen Erlan OMAROV.