Áýezov japon jazýshylaryna ne aıtty?

Sózimizdi bastamas buryn aıtpaǵy­myzǵa arqaý etý úshin sál ǵana ótkenge kóz júgirtsek. 2009 jyldyń 29 tamyzyndaǵy sanynda «Áýezov japon jerinde ne aıtty?» atty maqalamyz jarııalanǵan bolatyn. Sol maqalada jazýshynyń sonaý 1957 jyldyń jazynda keńestik delegasııa múshesi retinde Atom jáne sýtegi bombasyna tyıym salýǵa baǵyttalǵan búkilálemdik kon­­fe­ren­sııaǵa qatysý maqsatymen Ja­po­nııaǵa shekken sapary jáne shara aıa­synda japondyq jastar aldynda sóılegen sóziniń japon tilindegi qys­qa nusqasyn alǵash ret arhıvten tapqa­nymyz jaıly aıtylǵan edi. Ol kezde Áýezovtiń Japonııaǵa saparyna qatysty sol qysqasha sózinen artyq aqparat taba almaǵandyqtan qalamgerdiń japon jerinde taǵy qaıda baryp, kimmen kezdeskeni, ne aıtyp, ne estigeni jaıly kóp nárse jaza almaı, «muraǵat sóreleri talaı syrdy jasyryp jatqany sózsiz...» deýmen shektelgen edik. Japon tilinen qazaq tiline aýdarylǵan Áýezovtiń sol sózin jazýshynyń ózi jazyp qaldyrǵan estelik jazbalarymen salystyryp, lıngvıs­tıkalyq saraptama jasap kórýdi japontanýshy zertteýshilerdiń úlesine qaldyrsaq deımiz.

Araǵa biraz jyl salyp japon eline qaıta oralyp, onyń ústine «Egemen Qazaqstannyń» basshysy Darhan Qy­dyr­áliniń «Áýezovtiń bıyl­ǵy 125 jyldyǵyna qosaryń bolsyn» degeninen jigerlenip, japondyq arhıv­terdi qaıta aqtaryp kórdim. Alaı­da bu­ǵan deıin áleýmettik jelide jarııa­laǵa­­nymyzdaı, sóz zergeriniń sol ha­lyq­ara­lyq sharada sheteldik delegasııa ókil­deri arasynda turǵan bir sýre­tinen basqa tyń derek birden tabyla qoı­ma­dy. Qart muraǵat qashanda sarań, kóńi­lin tappasań qoınaýynda jatqanyn qolyńa ońaı ustata qoımaıdy. Degenmen atomǵa qarsy sóz sóıleý óz aldyna, al endi jahanǵa aty áıgili jazýshy japon jerine kele tura bul eldiń jazýshylarymen júzdespeı ketýi áste múmkin emes degen oımen ádebıet alyby Áýezovtiń atyn japonnyń ádebıet áleminen izdep kórdim.

Ekinshi dúnıejúzilik soǵys bite sala, sol jyldyń sońynda qurylyp, alpys jyl aqyn-jazýshylardyń basyn qo­syp kelgen «Jańa japon ádebıeti qaýym­dastyǵy» («Shın-nıhon býngaký-kaı») dep atalatyn uıym bolǵan. Jazýshy­lary­nyń joqtyǵynan emes, sol zamanǵy klas­sıkterdiń qatary kemigennen be eken, qarjy jaryqtyqtyń jetpegeninen be eken, bul uıym jańa ǵasyrdyń basynda jabylyp qalǵan. Al ótken ǵasyrda al­dymen reseılik, sosyn sovettik áde­bı shyǵar­malardy japon tiline aý­daryp, japon jurtyna jarııalap júr­gen japondyq aqyn-jazýshylardyń kóbisi kezinde irge­tasyn proletarıat ádebıetiniń ókilderi qalaǵan osy uıymnyń bedeldi de belsendi múshesi bolǵan. Demek, Japonııaǵa joly túsken Áýezov ádebıet salasyndaǵy sol áriptes­terimen áńgimelesip, suhbattasýǵa asyqqan bolsa, japondyq zııalylar da sovettik azıat jazýshymen kezdesýge yntyq bolǵan bolar.

Atalǵan qaýymdastyqtyń bastamasymen demokratııalyq damý jolyna tús­ken jańa japon eliniń aqyndary men jazýshylarynyń jazǵandaryn jarııalap turýdy basty maqsat tutqan «Jańa japon ádebıeti» («Shın-nıhon býn­gaký») atty turaqty túrde shyǵyp tur­ǵan jýrnal bolǵan. Álemdegi eń iri jáne tehnologııalyq turǵydan eń zamanaýı kitap­hanalardyń biri Japon ulttyq par­lamenttik kitaphanasynyń mura­ǵatynda saqtalǵan osy jýrnaldyń sol jylǵy, ıaǵnı 1957 jylǵy qazan aıynyń birinshi juldyzynda shyqqan kezekti nómirinde Shıodjı Ýchııama esimdi japon jazýshysy «Sovet jazýshylaryn aramyzǵa alyp» at­ty maqala jarııalaǵan eken (166-167 better).

Maqalada joǵaryda atalǵan sovet delegasııasynyń eki múshesi 1957 jyldyń 23 tamyz kúni tústen keıin Tokıonyń Shınd­­jıýký aýdanynda Jańa japon áde­bıeti qaýymdastyǵynyń bedel­di múshe­lerimen arnaıy kezdeskeni jaıynda ja­zyl­ǵan. Ol ekeýiniń biri – Muhtar Áýe­zov edi. Olaı bolsa, «Jańa japon ádebıeti» jýr­nalynyń osy tarıhı nómirindegi Áýezovke tikeleı qatysy bar tus­ta­ryn japon tilinen qazaqshaǵa aýdaryp kórelik:

«Qol shapalaqtadyq. Eki er kisi ish­ke kirip keldi. Bireýiniń túr-álpeti men te­ri­siniń túsi japonǵa uqsaǵan. Iokod­zýna sııaqty qarny shyqqan, gals­týgi sol qar­nyna jaıǵasypty. Bul kisi Áýe­zov myr­za edi. Ekinshisi aýzy-murny tusy­nan vodkanyń ıisi seziletin, vestern jan­ryn­­daǵy kovboıǵa keledi. Jalpaq qal­paq kıgizip, eki janyna revolver ilip qoısa, týra ózi. Bul kisiniń de komýsýbı deń­geıinde qarny bar. Bul Kýdrevatyh myrza edi. («Iokodzýna» – japondyq ult­tyq sýmo palýanyna beriletin bıik dáre­je­li, al «komýbısı» – orta dárejeli ataq - B.Q.).

Jıynymyz uıymdastyrýshy top atynan sóılegen Shıgeharý Nakano myrzanyń qarsy alý sózinen bastaldy da, artynan birden Mısýrý Inoýe myr­zanyń ensıklopedııasynan alynǵan eki kisiniń ómirbaıany tanystyryldy. (M.Inoýe orys jáne sovet ádebıetine qatysty ensıklopedııa qu­­ras­­tyrǵan áıgili sovetolog jazýshy – B.Q.).

Áýezov myrza 1897 jyly týǵan. Roman, pesa, ssenarıı, opera sııaqty janrlar boıynsha búginde realızmniń eń bıiginde júrgen qazaqtyń jazýshysy. Sondaı-aq qazaqtyń ádebıettanýshysy, lıngvıst ǵalymy jáne qazirgi kezde «Inostrannaıa lıteratýra» jýrnalynyń redaksııa alqasynyń múshesi eken.

Kýdrevatyh myrza reseılik ocherkıst jazýshy, soǵystan keıin Sımonov myrzalarmen birge Japonııaǵa kelgeni bar, qazir «Ogonıok» jýrnaly bas redak­torynyń orynbasary eken. Ký myrza­nyń (Kýdrevatyhtyń esimi osylaı qys­qartylyp jazylǵan) ómirbaıany qysqasha bolǵany ensıklopedııa betteri áli «K» árpine jetpegendikten bolar».

Basqosýda sovettik delegasııa tarapynan kimniń basty rólde bolǵanyn meńzeýmen bastalatyn maqala ári qaraı bylaı jalǵasady:

«Áýezov ornynan turdy. «Myna jerde jasy úlkeni men sııaqtymyn, sondyqtan men bir aýyz aıtaıyn... Jańa meni tanystyrǵanda «Abaı» boıynsha Stalın syılyǵyn alǵanym týraly aıtylmaı qalǵanyn eseptemegende, basqa atalmaı qalǵany joq sııaqty. Biraq meniń aıtaıyn degenim, búgin myna jerde abyroıly aýdarmashylar qatysyp otyr eken, meniń de tájirıbem bolǵandyqtan osy aýdarma isi jaıynda aıtsam deımin. Aýdarma isi mádenı baılanystarǵa tikeleı naqty áser etedi. Sovet ádebıeti alpys jyldyq tarıhy bar kópultty ádebıet bolǵandyqtan Sovet Odaǵynda aýdarma isine kóp kóńil bólinedi jáne Jazýshylar odaǵynda sol úshin arnaıy bólim ashylǵan. Japonııada sovet shyǵarmalary kóptep tanystyrylyp otyrǵan sııaqty, bul turǵyda biz sizderge qaryz bolyp qalyppyz. Budan bylaı biz de japon shyǵarmalaryn tanystyryp, sol qaryzymyzdy qaıtarsaq deımiz».

Osylaı Áýezov japondyq bedeldi jazýshylar arasynda aýdarma isiniń mańyzdylyǵy týraly sóz qozǵap, bul áńgimege áriptesteri qosylady da, buǵan deıin kim kimdi aýdardy, qaı avtordyń qaı týyndysy aýdaryldy, budan keıin kimdi aýdaramyz degen sarynda áńgime bolady. Osyǵan baılanysty maqala avtory sózin tómendegideı jalǵastyrady:

«Qolyna berilgen tizimge qarap otyryp Áýezov myrza sóz aldy. «Reseılik týyndylar rasymen keńinen aýdarylǵan eken, al basqa ulttardyń ádebıeti azdap bolsyn aýdarylmaǵany nelikten? Búginde ulttyq ádebıetsiz sovet ádebıeti jaıly aıtý múmkin emes. Ulttyq áde­bıet­­te kóptegen myqty týyndylar bar. Maıa­kovskııdiń týyndylarynan kem emes týyndylar da bar. Sosyn, jalpy poe­zııa­nyń az aýdarylyp otyrǵany nelikten?».

Orys ultynyń aqyn-jazýshylaryn ǵana emes, sovetter elindegi basqa da ulttardyń ádebıetin japon tiline aýdarý­dyń qajet ekenine japondyq aty bar aqyn-jazýshylardyń nazaryn aýdartyp, aýdarmashylardan sony talap etip otyrǵan Áýezovtiń ol sózine qasyndaǵy orys ultynyń ókili Kýdrevatyhtyń ózi kelisken keıip tanytady. Ony Áýezovtiń jańaǵy suraǵyna japondardyń: «Ult­tyq ádebıet ókilderiniń aty belgisiz bolǵandyqtan japondyq kommersııalyq baspalarda ondaı týyndylardy basyp shyǵarý qıynǵa soǵady, onyń sebebi sol» degen jaýabyna Kýdrevatyhtyń: «Múmkin solaı da shyǵar. Degenmen aýdarylyp baryp bir-aq tanylady emes pe, sondyqtan aldymen aýdarǵan abzal bolar» degeninen anyq baıqaýǵa bolady.

Ulttyq poezııany japon tiline aýda­rýdyń da qıynshylyqtaryna qatysty japon jazýshylary aıtqan keıbir ýáj­derimen Áýezov ońaı kelise qoımaı: «Maıa­kov­skııdi aýdara alǵan ekensizder, demek, gáp basqada bolýy kerek» dep sózine zil qosa sóıleıdi. Áýezovtiń muny­syna Sh.Nakano aýdarmashylardyń eńbek aqysyn tóleı almaıtyndaryn alǵa tartqanymen, «Jańa japon ádebıeti» jýrnalynda sovettik ulttyq poezııa týyndylary úshin arnaıy oryn bólip otyrýdy ýáde etedi.

Al Ioshıtaro Iokemýra esimdi japon­dyq taǵy bir jazýshy atalǵan jýrnalda jarııalaǵan «Sovetterdiń ulttyq ádebıeti jaıynda» atty maqalasynda bylaı deıdi: «Sovet jazýshylary Áýe­zov jáne Kýdrevatyhpen ótken jıynda belgili bolǵandaı, japon zertteýshileri men aýdarmashylary tek reseılik jazýshy­lardyń týyndylarymen ǵana aınalysyp kelgendikten sovettik jazýshylar odaǵy músheleriniń jartysy­na jýyǵyn qurap otyrǵan ózge ult jazýshylarynyń shyǵarmalary ileý­de bireý bolmasa negizinen zerttelmeı, aýdarylmaı otyr. Olaı bolsa Japo­nııa­da tutastaı sovet ádebıeti jaıly tolyq­qandy sóz qozǵaý múmkin emes» (125-bet).

Avtor sonymen qatar sózin bylaı jalǵastyrady: «Povest pen óleń sııaq­ty ádebı týyndylar óziń bala kezden bas­tap sóılep kelgen tilde jazǵanda ǵa­na naǵyz myqty týyndy shyǵady», dedi Áýezov myrza. Bul kisi ózi orys tilin­de óte erkin sóılegenimen ádebı syn neme­se zertteý jumystary jaıly jaz­ǵan­da ǵana orys tilin paıdalanyp, al áde­bı shyǵarmalardy ylǵı óziniń ana ti­linde, ıaǵnı qazaq tilinde jazady eken» dep atamyzdyń ana tiline baılanys­ty aıt­qanyn da arnaıy atap ótipti (126-bet).

Saıasattyń jeteginde ketken sovet áde­bıetin ábden synap jazǵan japon jazý­shysy Taký Egava Áýezov jaıly «Qazaqstannyń aqsaqal jazýshysy Áýe­zov myrza» dep jyly sóılep, «sovet elin­de de myqty jazýshynyń tuǵyry nyq eke­nin», «saıası modaǵa» erip ońdy-soldy alasurmaıtynyn», «jaqsyny jaqsy dep, kemshilikti kem dep durys baǵalaı bile­tinin» alǵa tartyp, Muhańnyń sol minezi japondarǵa unaǵanyn aıtady (156-bet).

Áýezovtiń japon jazýshylarymen ótkizgen sol tarıhı basqosýy odan keıin­­gi kezeńde sovetter eli men japon eli ara­­syndaǵy ádebıet salasyndaǵy baı­­la­nystarǵa zor áser etkeni anyq. Olaı deı­tinimiz, mysaly, Shıýnıchıro Akı­kýsa esim­di Japon ýnıversıtetiniń dosenti 2020 jy­ly jarııalaǵan «Sovet Oda­ǵynan mahab­batpen. Qyrǵı qabaq soǵys kezeńindegi Japonııadaǵy mádenı baı­lanystar men jumsaq kúsh» atty maqa­lasynda biz sóz qylyp otyrǵan jıynnan keıingi jyldary japon tiline Sovet Odaǵynan tek orys klassıkteri ǵana emes, ulttyq ádebıet týyn­­dy­lary da aýdaryla bastaǵanyn aıtady.

О́zi de orys ádebıetiniń mamany re­tinde belgili ǵalym japon aýdarmashylary reseılik klassıkalyq shyǵarmalardy aýdarǵandaı ózge ulttardyń ádebıetin aýdarýǵa asyqpaǵanyn, ol kezde olarda ondaı qulshynystyń bolmaǵanyn jáne jalpy orys ultynan ózgelerdiń ádebıetimen jiti tanys japondyq mamandardyń kóp bolmaǵanyn atap ótkenimen, túpnusqadan emes, orys tili­nen aýdarylsa da, Áýezovtiń japon jazýshylarymen ótkizgen sol kezdesýinen keıin ózge ulttardyń da áde­bıeti japon tiline aýdaryla bastaǵany aqıqat.

«Tarıhı jıyn» dep otyrǵanymyz da sondyqtan. Jıyrma jasynda «Iаponııa» atty maqala jazyp júrgen Muhań alpys jasynda alyp jazýshy retinde alǵash ret Kúnshyǵys eline shekken sapary barysynda japondyq aqyn-jazýshylarǵa olardyń tiline orys klassıkterin ǵana emes, basqa da ulttardyń ádebıetin aýda­rý­dyń mańyzdy ekenin aıtyp, ashyq talap etken alǵashqy tulǵa deýge ábden bolady.

Bálkim, ol japondarǵa orystan ózge ulttardyń ádebıeti jaıynda sóz qyl­ǵanda qazaq ádebıeti jaıynda da aıt­qan bolar, ol jaǵy ázirge beımálim. Al ázirge málim bolǵan bir dúnıe – ol Áýezovtiń Japonııaǵa shekken sol saparynan keıin on jyldan astam ýaqyt ótkende uly jazýshynyń áıgili áńgimesi «Kókserek» japon tilinde jaryq kórgen eken. Japondyq sovet ádebıettanýshysy Mıchııa Nakazata «Seryı lıýtyı» dep aýdarylǵan áńgimeni orys tilinen japon tiline aýdaryp, 1968 jyly «Dzenrıoý» jýrnalynyń sáýir aıy men shilde aılary arasyndaǵy basylymdarynda ja­rııa­laǵan eken. Joǵaryda aty atalǵan Akıkýsa myrzanyń kómegimen tabylǵan japon tilindegi «Kókserektiń» aýdarmasyn Áýezovtiń ana tilimen salys­tyra otyryp japondyq áriptestermen jáne Qazaqstan japontanýshylar qoǵamy múshelerimen arnaıy talqylasaq degen nıettemiz.

Áýezov jaıly jazǵan Ýchııama myrza maqalasynyń sońynda: «Budan basqa da túrli taqyrypta áńgime qyldyq, olardyń bárin jazýǵa myna jerde oryn jetpes» dese, maqalanyń basynda sol jıynǵa japon tarapynan joǵaryda attary atalǵan Shıgeharý Nakano men Mısýrý Inoýeden basqa Masao Ionekava, Sýrýdjıro Kýbokava, Tasýkıshı Nı­shı­no, Shıodjı Nıshıo, Shıgedjı Sýboı, Ioshıtaro Iokemýra, Darýsý Kım (japondyq koreı), Tasýo Kýroda, Taký Egava sııaqty belgili jazýshylar men áıgili aqyndar qatysqany aıtylǵan. Bul esimderdi tizip jazyp otyrǵanym, bálkim, sol japonnyń aqyndary men jazýshylary odan keıin óz eńbekterinde nemese maqalalarynda, estelik kúnde­lik­terinde túri men terisiniń túsi ja­pon­ǵa uqsaıtyn qazaqtyń jazýshysy Áýezovpen kezdeskeni jaıly jazyp qaldyrǵan bolar. Qazaqstan japontanýshylar qoǵamy bul taqyrypty da jumys josparyna qosyp, áriptester áli talaı tyń dúnıeler taba jatar dep úmit artamyz. Al ázirge aıtarymyz, Áýezov Japonııaǵa jasaǵan jalǵyz sapary barysynda únsiz qalmaǵan eken, sózsiz qalmaǵan eken, sózi izsiz qalmaǵan eken.

Batyrhan QURMANSEIIT,

PhD, Qazaqstan japontanýshylar qoǵamynyń tóraǵasy