Bedeýlik nege beleń alyp barady?

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev otbasylyq-demo­g­rafııalyq ahýal kóńil kónshit­peıtinin, bala súıe almaı otyrǵan otbasylardyń kóbeıip jatqanyn alańdaýshylyqpen atap ótip, nátı­­jesinde «Ańsaǵan sábı» baǵ­dar­lamasyn júzege asyrý­dy tapsyrdy. Bul elimizde repro­dýktıvti den­saýlyqty qor­ǵaý­ǵa qanshalyqty kóńil bólinip jatqa­nyn ańǵartady.

Qarapaıym tilmen aıtqanda, reprodýktıvti densaýlyq degenimiz – bolashaq ata-analardyń tolyq tán saýlyǵy jáne áleýmettik áleýeti. Búginde bul jaǵdaıǵa adamdar da sergek qarap, tıisti tekserýlerden jıirek óte bastady. Sebebi buryn bala súıe almaǵan jas otbasylar dárigerge ýaqtyly qaralýdy qunt­tamaı, qanshama jyldy qur kútý­men ótkizip alǵan jaǵdaılar jıi kezdesetin edi. Degenmen mundaı qunt­syzdyq qazir de baıqalady. Ási­re­se aýyl-aımaqta turatyn otbasy­lar ata-ana bolý ýaqytynyń ke­shýildegenine tózimmen qarap, skrı­­nıngten ótýdi oılaı bermeıdi. Bu­ǵan dálel retinde Qoǵamdyq damý ınstıtýty ázirlegen «Qazaq­stan­dyq otbasylar – 2022» ulttyq baıan­damasyndaǵy derekterdi keltirýge bolady.

Bul zertteý jobasynda azamat­tardyń reprodýktıvti densaýlyq jaǵdaıy arnaıy qarastyrylypty. Osy derekterge súıensek, saýal­damaǵa qatysqandardyń kópshiligi (52,5%) keıingi 5 jylda dárigerlerge tekserilý, skrınıngterden ótý jáne basqa da reprodýktıvti densaýlyqty qorǵaý salasyndaǵy qyzmetterdi paı­dalanbaǵanyn kórsetti. Tek 44,8%-y osyndaı medısınalyq qyzmetterge júgingen jáne 2,8%-y jaýap berýge qınalǵan. Sonyń ishinde reprodýktıvti densaýlyqty tekserý qyzmetterin aýyl turǵyndaryna (40,6%) qaraǵanda qala turǵyndary (47,4%) jıi paıdalanǵan. Al jalpy osy jaǵynan dárigerge qaralmaǵan aýyl turǵyndarynyń úlesi 54,9%-dy quraǵan.

Jas otbasylar biraz ýaqyt bala súıe almaı abdyrasa, aldymen báıek bolyp, dárigerdiń esigin qaǵatyn áıelder ekeni túsinikti. Bul rette er adamdar ózin tolyq saý sezinip jáne keı jaǵdaılarda ar sanap, dárigerge qaralýdy jón kórmeıdi. Muny da atalǵan zertteý jobasynan baıqaýǵa bolady. Keıingi 5 jylda reprodýktıvti densaýlyq saqtaý salasyndaǵy qyzmetterdi paıdalanǵan er adamdardyń úlesi 34,4% bolsa, áıelderdiń úlesi 53,4%-dy quraǵan. Bul er azamattarǵa mindetti skrınıngtik tekserýden ótýge basa mán berý kerek ekenin aıǵaqtap tur.

Reprodýktıvti júıeniń medısı­na­lyq tekserýinen ótý úshin azamat­tardyń qandaı klınıkalarǵa júgin­geni týraly da derekter bar. Saýal­da­maǵa qatysýshylardyń 53,7%-y memlekettik klınıkalarǵa jáne 30,3%-y memlekettik jáne jeke klı­nı­kalarǵa da birdeı barǵanyn kórsetti. Tek jeke klınıkalarǵa júgingender 15,4%-dy, al sheteldik klınıkalarda qyzmet alǵandar 0,2%-dy qurady. Pikirlerdiń osylaı bólinýi túsinikti, óıtkeni reprodýktıvti qyzmetter óte qymbat jáne ájeptáýir qarjymen birge kóp ýaqytty da qajet etedi.

Repdrodýktıvti densaýlyqtyń durys bolmaýy bedeýlikke uryn­dyrady. О́kinishke qaraı, bul dertke shaldyqqandardyń qatary jyldan-jylǵa artyp keledi. Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń málimeti boıyn­sha áıelderdiń bedeýligi 2020 jyly – 16 187, 2021 jyly 19 880 pasıentte tirkeldi. Al erlerdiń belsizdigi 2020 jyly – 1 372, 2021 jyly – 1 515 pasıentte tirkeldi. Elimizde 18 jáne odan joǵary jastaǵy adamdardyń reprodýktıvti densaýlyǵyna áser etetin nesep-jynys júıesi aýrý­la­rynyń jıiligi er azamattarǵa qara­ǵanda (274 044 jaǵdaı) áıelder arasynda (878 524 jaǵdaı) joǵary boldy. Sonymen qatar nesep-jynystyq júıe­siniń búırek jáne nesep joly tastary sııaqty aýrýlary áıeldermen (12 495) qatar erlerde de (10 819) birdeı kezdesedi eken. Búırek týbýloınterstısıaldy aýrýynyń jıi tirkelýi de alańdatady, bul áıelderde – 226 484 jaǵdaı, erlerde – 97 284 jaǵdaı.

Osy oraıda birqatar mamannyń pikirine qulaq asqandy jón kórdik. Olar bedeýlik dıagnozynyń kóp tirkelý sebebin, ony emdeý, aldyn alý joldary týraly keńesin ortaǵa saldy.

Astanadaǵy №2 qalalyq kóp­beıin­di aýrýhananyń Áıelder densaýlyǵy bóliminiń akýsher-gınekolog dárigeri Ǵıbadat Súleeva búginde bul dertti emdeýge basa mán berilip jatqanyn atap ótti.

– Bedeýliktiń órshýine áser etip jatqan faktorlar kóp. Sonyń ishindegi eń negizgisi – ınfeksııalyq faktor. Iаǵnı jynystyq qatynasqa erte túsý, jynystyq jolmen beriletin ınfeksııa­lar. Buǵan qosa durys tamaqtanbaý, ishimdik tutyný, shylym shegý sııaqty endokrındik-metabolıtıkalyq ózgerister de bedeý­likke alyp keledi. Qazir áıel­dermen qatar er adamdardyń arasynda da belsizdik dıagnozy kóptep kezdesip jatyr. Mysaly, jalpy urpaq súıe almaı júrgen pasıentterdiń 60%-y – áıelder, 40%-y – er adamdar. Osy rette áıel­derde jatyr tútikshesiniń bite­lýi bedeýliktiń eń basty sebebi bolyp otyr. Búgingi tańda elimizde bul dertti emdeýge jáne aldyn alýǵa kóp kóńil bólinip jatyr. Tur­ǵylyqty mekenjaı boıynsha erli-zaıyptylardy esepke alý, tekserý, ýaqtyly em qabyldaý memleket tarapynan tegin júrgiziledi. Eger qandaı da bir qaýip týdyratyn dert anyqtalsa, dereý emdeýge jiberemiz. Qazir zamanaýı medısınanyń septigimen bedeýlik dertine shaldyqqandardyń ata-ana ataný kórsetkishi jaqsaryp keledi. Bul rette bedeýlik dıagnozymen tirkeýde turǵandardyń kvotaǵa ilinip, ekstrakorporaldy uryqtandyrý (EKU) arqyly bala súıýine múmkindik joǵary. Ásirese, Prezıdenttiń tapsyrmasymen «Ańsaǵan sábı» baǵdarlamasynyń júzege asyryla bastaýy kóptegen otbasyna shattyq syılaýda. Buryn memleket tarapynan jylyna EKU baǵdarlamasyna 1 myń kvota bólin­se, búginde munyń sany 7 esege ul­ǵaıyp, 7 myń kvota bólinedi, – dedi Ǵ.Súleeva.

Al Astana medısınalyq ýnıver­sıteti Ýrologııa jáne andrologııa kafedrasynyń meńgerýshisi Ulanbek Jańbyrbekuly ata-ana bolǵysy keletin er adamdar densaýlyǵyna erteden qam jasaý kerek ekenin, tipti bala kezden belsizdiktiń aldyn alýǵa mán berý qajet ekenin aıtty.

– Er adamdardyń osy kúrdeli naý­qasqa ushyraýyna kóbine ıdıopa­tıkalyq faktor áser etedi. Munyń sebebin qazirgi medısına taba almaı jatyr deýge bolady. Ekinshiden, varıko­sele osy dertti týdyrady. Bul – erlerdiń umasyndaǵy tamyrlardyń keńeıýi. Osy ózgeris bilinbeı júre beredi, tek dıagnozy qoıylǵan kezde ǵana anyqtalady. Sondaı-aq ártúrli ınfeksııalardyń zııany bar. Jas kezde jynystyq jolmen juqtyryp alatyn gonoreıa, trıhomonıaz, hlamıdıoz sııaqty ınfeksııalardyń áseri baıqalmaǵanymen, ýaqyt óte kele uryq joldaryn bitep tastaýy múmkin. Buǵan qosa bala kezde qyzylsha, brýsellez, týberkýlez sııaqty aýrýlarmen aýyryp, jynys músheleri qabynsa, bul da osyndaı aýrýǵa alyp keledi. Sonymen qatar genetıkalyq jolmen beriledi. Osy rette er adamdar óziniń reprodýktıvti densaýlyǵyn saqtaýǵa asa mán berýi kerek. Ásirese balaly bolýdy jos­parlap júrgen kisilerdiń arnaıy mamandardyń keńesin alǵany artyq bolmaıdy. О́ıtkeni qazirgi kezde artyq salmaq jınaý, energetıkalyq sýsyndar men fast fýdty tutyný, tipti monshany jıi qabyldaý da uryqtyń álsireýine yqpal etedi, – dedi dáriger.

Osy oraıda maman er adam­dar­ǵa qatysty bedeýlik pen bel­siz­dik dertterin qoldanǵanda, aıyr­ma­shylyǵyn bilý de mańyzdy ekenin alǵa tartty.

– Mundaı jaǵdaıda er adamdar­dyń densaýlyǵyna qatysty kóbi­ne belsizdik dep qoldanylady. Biraq burynǵynyń áńgimelerine, tipti kórkem ádebıetke súıensek, sondaǵy sıpaty boıynsha belsizdik degendi biz erektıldi dısfýnksııa dep esepteımiz. Bul – er adamnyń jynystyq qatynasqa qabiletsiz bolýy. Al bedeýlik, bul – fertıldi qabilettiń tómendeýi, ıaǵnı uryqtyń álsireýi ǵana. Osynyń arajigin ajyratyp alýymyz kerek, – dedi U.Jańbyrbekuly.

Ult saýlyǵynyń negizi retinde reprodýktıvti densaýlyqty saq­taýdyń mańyzy arta beredi. Mem­leket basshysy «Jańa jaǵdaıdaǵy Qazaqstan: is-qımyl kezeńi» Jol­daýynda Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń aldyna 11 mindet qoıyp, onyń ishinde osy baǵyt erekshe atalyp ótti. Sonyń nátıjesinde EKU baǵdarlamalary belsendi qolǵa alynyp, bala súıgen otbasylardyń qatary artty. 2022 jyly 6,5 myń áıel EKU baǵdarlamasymen qamtyldy, qalǵany – kútý paraǵyn­da. Jalpy, «Ańsaǵan sábı» arnaıy baǵdarlamasyn iske asyrý aıasynda 2 654 otbasynda kópten kútken 3 110 bala dúnıege keldi.