Qojabergen jyraý «Elim-aı» dastanyna – 300 jyl

Atalǵan buıryqta Ǵylym jáne­ joǵarǵy bilim mınıstrligi, Oqý-­aǵartý mınıstrligi, Astana qala­sy, Soltústik Qazaqstan, Túr­kis­tan oblystarynyń ákim­dikteri jaýapty oryndaýshy jáne­ júzege asyrýshylar retinde bel­gi­lenip, «Elim-aı» dastan jyr­dyń tarıhı mańyzdylyǵy el kóle­minde erekshe atalyp ótedi dep­­ kórsetilgen. Bul – bizdiń tarı­hy­­myzdaǵy eleýli beles, búgingi jáne bolashaq urpaq úshin saıası-tár­­bıelik máni zor oqıǵa. Bes ja­rym ǵasyrdan astam tarıhy­myz­da elimizdiń júrip ótken jo­lyn, halqymyzdyń «Aqtaban shu­byryndy, Alqakól sulama» sııaqty bastan keshken nebir qıyn­-­qystaý oqıǵalardy, zar zaman­­ǵa kez bolyp, azattyq pen bostan­dyq úshin kúresken, qandy shaıqas­tardy bastan ótkergen, zorlyq­-zombylyq pen otarlyq ezgini kórgen, týǵan jerdi qorǵaý­dyń­ jolynda janyn pıda qyl­ǵan­ ata-babalarymyzdyń erligin jet­kizgen bul uly dastan máńgilik es­ten shyqpas tarıh shyǵarmasy.

Bir ókinishtisi, «Bizdiń tarıh­ qalyń tarıh, oqýlyǵy jup-juqa»­ dep aqyn Qadyr Myrza Áli­ aıtpaqshy, eki júz jyldaı Re­seı ımperııasynyń otarlyq boda­nynda, jetpis jyldan as­tam keńestik totalıtarlyq júıede ómir súrip, basymyzda bos­tandyq, qolymyzda bılik bol­maǵandyqtan tarıhymyzdy­ te­reńnen tanyp, ótken-ketkenimizdi tú­gendeı almadyq. Tek egemendi el, táýelsiz mem­leket bolýdyń arqasynda ǵana­ olardy rýhanı jaǵynan tiril­tip, týǵan halqymen qaıta qaýysh­tyrýǵa múmkindik aldyq.

Bul oraıda sońǵy jıyrma jyl­dyń kóleminde keńinen tanylyp, óziniń laıyqty baǵasyn ala bastaǵan aqyn-jyraý, erjúrek ba­tyr, qaharman qolbasshy, dana­góı elshi, dilmár sheshen Qoja­bergen Tolybaıulyn atap ótýge bo­lady. Keshegi Keńes ókimetiniń tusynda:

Qarataýdyń basynan kósh keledi,

Kóshken saıyn bir taılaq bos keledi.

El-jurtynan aıyrylǵan

jaman eken,

Eki kózden móltildep jas ke­le­di, – dep bastalatyn «Elim-aı!»­ áni halyqtyń áni dep aıtylyp júrdi. Áıtse de ol án­niń­ sózi men áýeninen qıly bir­ zamandaǵy halqymyzdyń bas­tan keshken oqıǵasy, saı-súıe­gińdi syrqyratatyndaı muńy men zary, qaıǵy-qasireti seziletin. Bertin kele halyq aýyz ádebıetiniń muralaryn jınaýshylardyń, ádebıetshi jáne tarıhshy ǵalymdardyń yjdahatty zertteýleriniń arqasynda onyń avtory XVII-XVIII ǵǵ. ómir súrgen Qojabergen jyraý Tolybaıuly ekeni belgili boldy. Jyraýdyń «Elim-aı!» áni ǵana emes, osy attas úlken tarıhı dastany, taǵy da «Kúldirmam-aı», «Qoılybaı kóregen», «Qarasary Bolat kereı», «Soqyr abyz», «Baba til», «Jeti Jarǵy», «Qabanbaı batyr», «Er Kókshe», «Asan ata», «Er Qosaı», «Er Jánibek», «Qorqyt baba», «Er Edige», «Oraq batyr» jáne t.b. ondaǵan qundy ádebı shyǵarmalary tabyldy.

Taǵy da Qojabergen Tolybaıulynyń (1663-1763) aqyn-jyraýlyǵyna qosa, el basyna kún týǵanda qolyna naıza alyp jaýǵa shapqan batyr, qol bastaǵan bahadúr, memlekettik isterge aralasqan qaıratker, sharshy topta sóz bastaǵan sheshen ekeni anyqtaldy.

Olaı deıtinimiz, Qojabergenniń Táýke han (1680-1718) bılik etken kezeńde elshilik, qolbasshylyq jáne memlekettik ister atqarǵan. Shyǵystyń dástúri men tilderin jaqsy bilgendikten Táýke han ony 1683-1688 jyldar aralyǵynda Qoqan, Hıýa, Buqara handyqtary men parsy, túrikmen elderi arasynda elshilik qyzmetke jumsaǵan. Al 1688 jyly áz Táýke bastaǵan el jaqsylary Qojabergendi bas qolbasshy – ordabasy etip saılap, ol 1710 jylǵa deıin qazaq, qaraqalpaq, noǵaı ulystarynyń jasaqtaryn basqarǵan. Jasy ulǵaıǵan shaǵynda óz ornyna qanjyǵaly Bógenbaı batyrdy saılatqan. Buǵan jyraýdyń «Úsh bı» degen óleńindegi:

Basqaryp Úsh júz qolyn 23 jyl,

Ornymdy Bógenbaıǵa berdim bıyl.

Esh sardar qaıt qylǵan joq

jarlyǵymdy,

Kezinde uzaq soǵys kúnder qıyn, – degen jyr joldary dálel bola alady.

Qojabergen Tolybaıuly sondaı-aq áz Táýkeniń tikeleı tapsyrmasymen Ánet baba, Edige, Soqyr Abyz, Qudaınazar, Bolpysh, Jylkeldi, Tóle, Qazybek, Áıteke sııaqty bı-sheshendermen «Jeti jarǵyny» jazýǵa atsalysqan. Bul jóninde jyraýdyń:

Muqııattap hattadym,

Áz Táýkege qyzmet qyp,

Jazdym «Jeti Jarǵyny».

Salystyryp taldadym,

Bergi menen arǵyny, – dep jazǵany bar.

1759 jyly Abylaı han basqarǵan qazaq jasaqtary qalmaqtardy tas-talqan etip jeńgenin estigen toqsannyń jeteýine kelgen Qojabergen jyraýdyń kári júregi qatty qýanyp, «Jeńis» atty tolǵaýyn shyǵarǵan. Abylaı hanǵa «Bas ýázir bolyp, el bıligi qolyńa tıgen eken. Ári han mindetin atqaryp júr ekensiń. Kóregen bol, qaraǵym. Aqylyń men erligiń, aıla men ádisiń qatar júrsin!» dep aq batasyn bergen.

«Mádenı mura» baǵ­dar­la­ma­sy­nyń aıasynda keıingi jyldary Qojabergen jyraýdyń artynda qalǵan ádebı muralaryn qaı­ta jaryqqa shyǵarý, esimin ulyq­taý baǵytynda birqatar is­-shara atqaryldy. Bul ret­­te aldymen 2000 jylǵy jeltoqsanda tarlanboz tarıhshy,­ akademık Manash Qozybaev uıyt­qy bolyp, Ult­tyq ǵylym akademııasynyń uıym­dastyrýymen Petropavl qala­synda elimizde alǵash ret­ «Qojabergen jyraý­ Tolybaıulynyń Otan­­­ tarıhy men qazaq poezııa­synda alatyn orny» degen ta­qy­rypta respýblıkalyq ǵy­lymı-teorııalyq konferensııa ót­ki­zil­genin atap ótken jón. Ondaı al­qaly jıyn 2010 jyly «О́lke ta­rıhy, tulǵalar taǵdyry» dep ata­lyp ekinshi ret ótkizilip, onda kózi­ tirisinde ulttyń namysy atan­ǵan, qazaq zańgerleriniń abyz­ aqsaqaly bolǵan, akademık,­ ǵalym Salyq Zımanov sóz sóı­lep:­ «Qojabergen – bizdiń tarı­hy­myzdaǵy tutas qubylys, búkil­ ǵumyryn qazaq halqynyń táýel­sizdigi jolyndaǵy kúreske arna­ǵan uly tulǵa» degen baǵa berdi.

Bir top zııaly azamattar­ qurǵan «Jeti jarǵy jáne Qoja­ber­gen jyraý» halyqaralyq qaıy­rymdylyq qorynyń bas­­ta­masymen Qojabergen jy­raý­dyń­ týǵan jerindegi qorymda jer­lesteri tarapynan oǵan a­r­nap kúmbez ornatyldy, Qu­ran­ baǵyshtalyp, as berildi. Jam­byl aýdanynyń ortalyǵy Pres­novka selosyndaǵy qazaq mek­tebiniń aldyndaǵy alań Qoja­bergen atymen atalyp, es­ker­tkish bıýsti ornatyldy, mek­tepte murajaıy ashyldy. Al Petropavl qalasyndaǵy №6­­ ­qazaq orta mektebi de uly jy­­raý­dyń esimimen atalady. Sondaı-aq qordyń qoldaýymen: «Qoja­ber­gen jyraý», «Elim-aı», «Baba tili», «О́nerpazdar áýleti» degen kitaptar basylyp shyqty. Olar­ jurtshylyqqa keńinen taratylyp, oqyrmandardyń jyly­ lebizine ıe boldy. Atal­ǵan qordyń qozǵaý salýymen­ Qazaqstan Úkimeti 2012 jyldyń jeltoqsanynda arnaıy qaýly qabyldap, 2013 jyly Qojabergen Tolybaıulynyń týǵanyna 350 jyl tolý mereıtoıy elimizde keń kólemde atap ótildi. Almaty men Astana qalalarynda kópshilikke tanymal tarıhshy, ádebıetshi ǵalymdardyń, belgili qoǵam, memleket qaıratkerleriniń qatysýymen úlken basqosý – ǵy­lymı-praktıkalyq konferen­sııalar uıymdastyryldy. Munyń sońy Soltústik Qazaq­stan – Qyzyljar óńirindegi mere­kelik alqaly jıyn men túrli mádenı-sporttyq is-shara­lar­ǵa (aqyndar músháırasy, kon­serttik baǵdarlama jáne at báı­gesi, t.b.) ulasty. Osynaý tor­qaly toıdyń qorytyndysy re­tinde Almatydaǵy «Zerde» baspasynan: «Zamanynyń zań­ǵary» men «Máńgilik eldiń máń­gilik jyrshysy» jáne Astanadaǵy «Folıant bas­pasynan – «Daýylpaz baba Qoja­ber­gen» degen kólemdi jáne ásem bezen­dirilgen jınaqtar jaryq kórdi.

Alaıda Qojabergen syndy ta­rıhı tulǵany taný men ulyqtaý isi­ budan ári de jalǵasyn taba be­re­di degen oıdamyz.

Jyraýdyń at ús­tindegi aıbyndy eskertkishi Pe­tropavl qalasynyń kireberis qaqpasyna ornatylýy Qojabergendi taný túsinigimizge qosylǵan eleýli úles dep tanımyz. Petropavl qalasyndaǵy ás­kerı ınstıtýtqa dańqty qol­basshy, qaharman jyraý Qojabergen Tolybaıulynyń esimi­ berilip jatsa, ol da halyq­ tilegi arman maqsatynyń oryn­dalǵany bolar edi.

Qojabergen jyraýdan qalǵan ádebı muralardyń ishinde «Elim-aı» dastany qundylyǵy jo­ǵa­ry, shoqtyǵy bıik shyǵarma. Mun­da halqymyzdyń ótken tarı­hyn­daǵy tutas bir dáýir men qasi­retti kezeń qamtylǵan. Bizben jaý­las­­­­qan jońǵar handyǵynyń dáýir­lep, kúsheıý sebepteri, olar­dyń bizge qar­sy soǵysqanda Re­seı­ ımperııasy men­ Qytaı­ǵa arqa sú­ıeýi, basymyzǵa kún­ týǵan shaq­ta­ túrikpen, Qoqan, Hıýa men­­ Buqardyń syrt aınalýy aıtyl­ǵan. Táýke hanǵa deıingi qazaq­ handyǵyndaǵy teketires pen­ baqtalastyq, berekesizdigi de­ synalǵan.

Jyr-dastanda tipti:

Qarataý, Syr, Saryarqa,

Edil-Jaıyq,

Turaqty qazaq jurty qonysy dep.

Sanańdar túp qazaqqa sony laıyq,

Áýelden mal jaıylym, órisi dep,­ – degen óleń joldary arqyly sol­ kezdegi atamekenimizdiń shekarasy men terrıtorııalyq aýmaǵy kórsetilgen.

Sondyqtan da kezinde buǵan aty­ ańyzǵa aınalǵan áskerı qaı­ratker, halqymyzdyń ardaqty per­zenti Baýyrjan Momyshuly: «Buryn-sońdy ómir súrgen qazaq aqyndarynyń birde-bireýi Qojabergen jyraýdaı qazaq jeriniń kólemi men shekarasyn aıqyndap bergen emes. Onyń «Elim-aı» jyry – áskerı dastan!» dep baǵa bergen.

El tarıhyndaǵy eleýli oqıǵa «Elim-aı» dastan jyrynyń 300 jyldyq mereıtoıyna shashý retinde kóptegen oqyrmannyń talap-tilegimen «Elim-aı» jyry qaıta bastyryldy. Baǵa jetpes mura «Elim-aı» dastanynyń keıingi jas­tar úshin taǵylymdyq mazmuny men mánin ashý maqsatynda kitaptyń bet­ashar bólimine arnaıy Qojabergentaný ǵylymyna alǵash túren salyp, uıytqy bol­ǵan tarıhshy ǵalym, akademık­ Manash­ Qozybaevtyń «Daýylpaz baba Qoja­bergen» ǵylymı-tanymdyq maqalasyn, qazaq rýhanııatynyń abyz aqsaqaly atanǵan akademık, zańger ǵalym Salyq Zımanovtyń konferensııa­da «Qojabergen ult erliginiń sımvoly» taqyrybyndaǵy sózin, akademık, áde­bıetshi ǵalym Serik Qırabaevtyń «Eldikti jyrlaǵan dastan» maqalasyn, sondaı-aq elge tanymal kórnekti ǵalym­dar: ádebıetshi Mekemtas Myrzahmetovtyń «Qojabergen jyraý tanymynyń saıası álemi» jáne fılosof Amangeldi Aıtalynyń «Elim-aı» dastany – eldik múddeniń qaınar bulaǵy» dep atalatyn kemel pikir túıip, kósheli oı tastaǵan maqalalaryn engizdik.

Bul kitap búginde biz meken etip otyr­ǵan Atyraýdan – Altaıǵa, Arqadan – Ala­taýǵa deıin sozylyp jatqan ulan-baı­­taq jerdiń ata-babalarymyzdyń tó­gil­­gen ashy teri men qany, keskilesken shaı­qasy men kúresi arqyly kelgenin bú­gin­gi urpaqtyń esine salyp, ony kózdiń qara­shyǵyndaı saqtaý, qorǵaý jóninde kóki­re­ginde otanshyldyq sezimin oıatyp jatsa – onda alǵa qoıǵan maqsatymyzdyń oryn­dal­ǵany.

Beket TURǴARAEV,

«Jeti jarǵy jáne Qojabergen

jyraý» halyqaralyq qoǵamdyq

qaıyrymdylyq qorynyń tóraǵasy,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri