Qosh keldiń, Qoıan jyly!

Kazaqtyń kóne 60 jyldyq esebi

Kóne túrkilik esep boıynsha bir ǵasyr 60 jylǵa tán bolǵany anyq. Muny olar «jaryn esebi» dep ataǵan eken. Naqtyraq aıtqanda, 60 jylda 12 jyl ataýy bes dúrkin qaıtalanatyndyqtan, atalarymyz qatelesip ketpes úshin olarǵa bes túrli tús jáne bes túrli materıaldyq zattyq ataý bergen. Mysaly, aq, sary, qyzyl, qara, kók deıtin bes túrli túske: temir, aǵash, topyraq, ot, sý sııaqty zattyq ataýlar qosa qoldanylypty. Bul tásil – jaryn esebin júrgizgende jańylyspaý úshin qajet dúnıeler.

Osy jaryn esebin qazaq halqy tipti ber­tinge deıin qoldanyp kelgen eken.  Mysaly, Ahat Shákárimulynyń 1992 jyly «Juldyz» jýrnalynyń 11-shi sanynda jarııalanǵan «Meniń ákem, halyq uly – Shákárim» atty kólemdi esteliginde: «Bir kúni ákeıden «Qazaq buryn qandaı dinde bolǵan?», dep suradym. Ákeı: «Qazaq atanǵany – Noǵaılydan bólingen soń musylman bolǵany. Oǵan deıin eski túrkiniń máýjýsı dinderi bolǵan. Eski túrikter qudaı jaratqan zattardyń eń qasıettisi – bes nárse dep bilgen. Olar: ot, topyraq, sý, temir, ósimdik (aǵash) jáne osy nárseni 12 jyldyń atyna qosyp, 60 jyldyq uly múshel etkeni de sondyqtan edi», dep aıtqan sózin keltiredi.

Sol sııaqty eski ábjattyq tanymnyń bilgiri Aqjan Mashanıdyń eńbek-terinde de 60 jyldyq múshel esebi aıtylypty. Ǵulama múshel degenimiz – ýaqyt ólshemi, osy arqyly kúnniń, aıdyń, jyldyń esebin aıyramyz deı otyryp, alpys jyldyq múshelge (jaryn esebi) toqtalypty. Iаǵnı 12 jyl bir múshel ony bes saýsaqqa kóbeıtý arqyly 12 h 5 = 60 jyl shyǵady. Bul barlyq kóne Shyǵys eline ortaq deıdi. Onymen qoımaı múshel esebiniń alpys jyldyq kestesin jasapty (ál-Mashanı A.J. «Ál-Farabı kópiri», – Almaty: «Alataý» baspasy, 2005. – 239-240 b.).

Osyndaǵy 12 jylǵa negizdelip, bes múshelge úılestirilgen jyl sanaý esebi zertteýshilerdiń pikirinshe b.z.b. II ǵasyrda Týn taýyn mekendegen ǵun taıpalarynan bastaý alǵan. Buǵan dálel – osy óńirde jartasqa qashap salynǵan petroglıf túrinde 12 jyldyń músin-beınesi saqtalǵan. Bul jádigerdi taýyp, ǵylymı aınalymǵa engizgen áıgili qytaı arheologi Gaı Shanlın: «Tastaǵy jyl ataýlary men músheldik tańbalar osy ólkede eki myń jyl buryn ómir súrgen halyqtyń týyndysy» dese  («Qazaqsha músheldik jyl sanaý», «О́rnek» baspasy. Astana, 2000 jyl. – 12 b), bizdiń jyl sanaýymyzdan bir ǵasyr buryn ómir súrgen ejelgi qytaı tarıhshysy Syma Sıan óziniń kóne ǵundar jaıly jazǵan «Tarıhı jazbalar» atty eńbeginde jyldyń alǵashqy aıy týǵan kúni Shanıý (ǵun patshasy) ordasynda jıyn ótip, Lún (ǵun astanasy) qalasynda úlken as beriledi. Odan keıin kúzde jylqy semirgen kezde Daılınde jıyn ashyp, barlyq mal-múliktiń esebin shyǵarady», dep jazady. Bul paıymda atap ótilgen «Jyldyń alǵashqy aıy týǵan kúni» degen mátindi keıingi zertteýshiler «kún men tún teńesken jylbasy Naýryz» dep tápsirlese, «Jylqy semirgen ýaqyt» qyrkúıektiń 22-i, ıaǵnı kúzgi kún men tún teńelgen ýaqyt. Demek, baıyrǵy babalarymyz jylyna eki dúrkin kún men túnniń teńeleýin turmystyq- kúntizbelik esep retinde paıdalanyp otyrǵan eken.

 

Bıyl – qara Qoıan jyly

Kóneden kele jatqan qazaqtyń jyl qaıyrý esebi boıynsha bıyl qara Qoıan jyly kiripti. Osy qara Qoıan jylyn joǵaryda Shákerim atamyz aıtqan bes túr­li túske (qara, aq, qyzyl, kók, sary) negiz­­desek, bıyl sý qoıany eken. Jalpy, Qoıan jyly týraly halqymyzdyń folklorynda:

«Keletin tórtinshi jyl Qoıan eken,

Qysy qatty, al jazy aıaly eken,

Aq qoıan, qara qoıan, qyzyl qoıan,

Ishinde sary qoıan saıaly eken»,

– degen jyr baryn bilemiz. Osy shýmaqta aıtylǵandaı 12 músheldiń tórtinshi jylyn qazaqtar – qoıan dep atasa, teleýit­ter – qoıon, altaılyqtar – týlaı, óz­bek­she – qoıan nemese taýyshqan, sary uıǵyr­lar – tosqan, noǵaısha qoıan deıdi eken.

Qoıan jylynyń tarıhı-etnografııa­lyq artyqshylyǵy jaıly etnolog-zertteýshilerdiń pikirine nazar aýdar­saq, osy salanyń bilgiri Qalban Yntahan­ulynyń 2020 jyly jaryq kórgen «Qazaqsha músheldik jyl sanaý» atty eńbeginde: «Qoıan jyly týǵan adamdarǵa bylaı dep anyqtama berilipti: «Aq kóńil, minezi jumsaq, názik keledi. Qımyl-qozǵalysy shıraq, qınalǵan adamdardy kórse, kómek qolyn sozýǵa daıar turady. Sanasy ýaıym-qaıǵydan alys, rýhy bıik bolady. О́tken-ketken oqıǵalarǵa oı júgirtý, egjeı-tegjeıli saraptama jasaýǵa beıim. Eń bastysy, basqanyń jetistigin qyzǵanbaıdy, qanaǵatshyl, ózin orynsyz daý-damaıdan alys ustaıdy. Kem­shiligi – kóńil kúıi qubylmaly, keıde maqsatynan aınýǵa beıim, sony­men qatar keı jaǵdaıda ashýǵa boı ur­ǵysh keledi» dep jazsa, tanymal etnograf Bıqumar Kámalashuly 2003 jyly Ulan­batyr qalasynda jaryq kórgen «Qazaq halqynyń salt-dástúrleri» atty kólemdi týyndysynda: «Qoıan jyly týǵandar jumysqa uqypty, týysqa qaıyrym­dy keledi. Kemshiligi – tabansyz, turaqty­lyq saqtamaıdy. Bul jyly týǵan adam – ıt, dońyz, qoı jyly týǵandarmen jara­sym tapsa, ulý, qoıan, tyshqan jyly týǵan­dar­men qaıshylyqta bolýy kádik», depti.

Sonymen qatar qazaqtyń aýyzeki sózin­de «qoıan jylǵy jut» degen uǵym saqtalǵan. Soǵan qaraǵanda keıbir Qoıan jyldary qatty jut bolatyny el esinde saqtalǵan. Mysaly, 1891 – aq qoıan jy­ly keremet jut bolǵan. Bul oqıǵa týraly kereı Namaz aqyn men Qultýma Sarmu­rat­ulynyń aıtysynda bylaı delinipti:

«Elińdi zar eńiretken

qara qoıan,

Seniń quryp qalǵanyń

táńirge aıan,

Isher tamaq,

kıerge kıim tappaı,

Bala-shaǵań jep ósti

baqa-shaıan», 

dese, dál osy Qoıan jylǵy jut jaıynda halyq aqyny, aıtysker-jyrshy Maılyqoja Sultanqojauly:

«Qoıan jyly jaýmady

kókten jańbyr,

Qabaǵy sharýalardyń boldy salbyr,

Qysta kúni bolǵanda qar tynbady,

Haıýanǵa ólim jetti ashtan árbir», dep sóz qaldyrǵan. Sol sııaqty taǵy bir aq qoıan juty ataqty aqyn-ánshi Úkili Ybyraı (1830-1930) aıyr-kómeı aqyn Doskeı Álimbaıulymen (1850-1946) aıtysynda:

«Árbir aıtqan óleńim halqyma aıan,

Sarańdarǵa bitken mal –

shaqqan shaıan,

Baıdy sabap, jarlyny

janshyp ótken,

Esten qalmas keshegi taqyr qoıan», dese, dúldúl aqyn Ilııas Jansúgirov:

«Bolmasa túlik aldyrǵan,

qasqyr atqan,

Bir qazaq taba almaısyń

qysty unatqan,

О́tipti aq qoıandaı qyrǵyn qystar,

Túkirik túspeı qatqan,

jurt jutatqan», –

 dep jyrlaǵan eken (M.Isqaqov. «Halyq kalendary». – Almaty: Qazaq­stan, 1980. – 259-260 b.).

Qoıan jyly – qazaq tarıhynda

Kelesi kezekte qazaq tarıhynda Qoıan jyly oryn alǵan oqıǵalarǵa toqtalar bolsaq: 1687 jyly qazaq hany Táýke pashalyq Reseımen saýda-sattyq qatynasty ornyqtyrý úshin Táshim bastatqan elshilerin To­byl bekinisine attandyrsa, 1699 jyly qazaq halqynyń azat­tyǵy úshin oırat basqyn­shylyǵyna qarsy qol bastap kúresken ataqty О́tegen batyr О́teǵuly (múıizdi О́tegen) dúnıege kelgen eken. Al 1711 jy­ly ult tarıhynda orny zor Abylaı han (Ábil­mansur) dúnıege kelse, 1723 jyly qazaq jerin qatty jut jaılap, osy jyl kók­tem­de Oırat qon­taı­­shysy Sevan Rabdan bastaǵan 100 myń sherik jerimizge basyp kire­di. Nátıjesinde, ataqty «Aqtaban shuby­ryn­dy, Alqakól sulama» oqıǵasy oryn alady. 1735 jyly Abylaı barlyq qa­zaqtyń hany bolyp 1735 jyly saılansa (Qudaı­berdiuly Sh.Rodos­lovnaıa tıýrkov, kırgızov, kaza­­hov ı hanskıh dınas­tıı. – Almaty, 1990), 1747 jyly 10 sáýirde Reseı syrtqy ister alqasy qupııa jarlyq shyǵaryp, qazaqtarǵa qarý-jaraq, oq-dári, ottyq, qorǵanys quraldaryn satpaý jaıynda buıryq bergen. 1771 jyly qazaq hany Ábilmámbet qaıtys bolyp, onyń ornyna úsh júzdiń ókilderi Abylaı sultandy han saılady. 1783 jyly Syrym batyr Datuly bastaǵan kishi orda qazaqtary orys-kazak áskerlerine qarsy kóterilis bastady. 1795 jyly reseılik arandatýshylardyń yqpalymen Orta júz hany Ýálıdiń ústinen aq patshaǵa narazylyq hat joldanyp, ol bılikten shettetildi. 1807 jyly Qazan baspasynda eń birinshi qazaq kitaby «Seıpil-Málik» atty ǵashyqtyq dastany jaryq kórdi. 1819 jyly Ýálı han qaıtys bolyp, Orta júzde baıyrǵy han saılaý dástúrine shek qoıylsa, 1831 jyly kishi orda qazaqtaryn bıleý úshin «El basqarýdyń dıstansııalyq sıstemasy» atty qujat qabyldanyp, baıyrǵy bıler sotymen sheshim shyǵarý úkimi toqtatyldy. 1843 jyly  Reseı úkimeti Kenesary hanǵa qarsy keń kólemdi áske­rı joryq uıymdastyrdy. Soǵan qara­mastan, Kenesary hannyń jasaǵy  olar­ǵa oısyrata soqqy berdi. Sonyń biri – osy jyldyń qyrkúıeginde bir juma­ǵa sozylǵan Orynbor jasaǵymen shaı­qas. 1855 jyly ataqty qazaq ǵalymy Shoqan Ýálıhanov Ombydan Semeı, Aıakóz, Qapal arqyly Ile Alataýynan ótip, Jońǵar qaq­pasyna deıin kelip, qaıtarda Alakól, Tarbaǵataı, Qarqara­ly, Baıanaýyl, Kókshetaý arqyly Omby­ǵa oralady. Bul saparda ol qazaq halqy­nyń tarıhy men ádet-ǵurpy, dinı uǵym­­dary jaıynda kóptegen materıal jınap, nátıjesinde «Táńiri», «Qa­zaq­tar­daǵy shamandyqtyń qaldyǵy» sııaqty eńbekter jazdy. 1867 jyly 11 shilde­d­e ımperııa quramynda Túrkistan gene­ral-gýbernatorlyǵy quryldy jáne «Syrdarııa men Jetisý oblystaryn basqarý týraly» patsha jarlyǵy qa­byl­­­dandy. 1879 jyly aǵartýshy Yby­­­raı Altynsarın Torǵaı oblysy mektep­teriniń ınspektory qyzmetine taǵaıyndalyp, onyń bolashaq aǵartý­shylyq qyzmetine keń jol ashyldy. 1891 jyly 12 aqpan kúni qol qoıylǵan orys pen qytaıdyń Peterbor kelisimi negizinde Shyǵys Túrkistan qazaqtary Qytaı quramyna ótti. 1891 jyly Reseı ımperatory III Aleksandr 25 naýryz kúni «Aqmola, Semeı, Jetisý, Oral jáne Torǵaı oblystaryn basqarý týraly erejege» qol qoıdy. 1903 jyly Alash arysy Álıhan Bókeıhan eki avtormen birlesip jazǵan «Qazaq ólkesiniń tarıhı taǵdyry jáne onyń mádenı jetistik­teri» atty tuńǵysh ǵylymı monografııasy Pe­ter­borda ja­ryq kórdi. Bıyl bul týyn­dyǵa 120 jyl tolyp otyr. 1915 jy­ly Alash qaıratkeri Mustafa Shoqaı Tashkentte zııalylardyń basyn qosyp «Keńes» atty uıym qursa, osy jyly M.Turǵanbaevtyń «Paı­ǵambar zamany» atty kitaby jaryq kórdi. 1927 jy­ly aqpan aıyn­da BOAK tóralqasy kósh­peli, jar­ty­laı kósh­peli qa­zaq­tar­dy jer­­ge ornalas­tyrý týra­­ly sheshim qa­byldap, Goloshekın Qazaq­­stan­daǵy egistik­ke jaramdy jer­lerge orys sha­rýalaryn qo­n­ys­­­tan­dy­­rýdy kóz­dedi. Bul is N.Nur­­maqov, J.Sul­tanbekov sııaqty qaıratker­lerdiń qarsylyǵyn týdyrdy. 1939 jy­ly Máskeýde ótken Búkilodaq boıyn­­sha halyq aspaptarynda oınaı­tyn sheberler baıqaýynda Dına Nurpeıisova birinshi oryndy jeńip aldy. 1951 jyly Qazaq drama teatrynda qoıylǵan «Abaı» spektakline KSRO Memlekettik syılyǵy berildi. 1963 jyly A.V.Zataevıch quras­tyrǵan qazaq mýzykasynyń etnog­rafııalyq eńbegi «Qazaq halqynyń 1000 áni» osy jyly Máskeýde ekinshi ret basylyp shyqty. 1975 jyly Oljas Súleımenovtiń «AZıIа» kitaby jaryq kórdi jáne áıgili ǵulama Ál-farabıdiń týǵanyna 1100 jyl tolýyna baılanysty Almatyda halyqaralyq ǵylymı konferensııa ótti.

 

Merekelik datalar men tarıhı oqıǵalar

Jańadan ǵalam qaqpasyn ashqan bıylǵy Qoıan jyly merekelik datalar men tarıhı oqıǵalarǵa toly. Atap aıtqanda, halyq kompozıtory Qur­­manǵazy Saǵyrbaıulynyń dúnıe­ge kelgenine 205 jyl tolsa, jyraý Murat Móńkeuly men kompozı­tor Aqan seri Qoramsaulynyń 180 jyldyq, halyq batyry Aman­geldi Imanovtyń (3 sáýir) 150 jyldyq me­reıtoıy atap ótilmek. Sonymen qatar Alash qaıratkeri, ǵalym Halel Dos­mu­hamedulynyń (24 sáýir) týǵany­na 140 jyl, ataqty aqyndar Maǵjan Jumabaıuly (25 maýsym) men Sultan­mahmut Toraıǵyruly (28 qazan) jáne ulttyq kásibı teatr óneriniń negizin salýshylardyń biri Qalıbek Qýanysh­baevtyń (25 sáýir) týǵanyna bıyl 130 jyldyń júzi bolypty. 125 jyl buryn memleket qaıratkeri Temirbek Júrgenov (25 aqpan), 120 jyl buryn kórnekti tiltanýshy-ǵalym Sársen Aman­jolov (27 jeltoqsan), halyq aqyny Nurhan Ahmetbekov týsa, 110 jyl buryn ataqty kompozıtor Muqan Tóle­­baev (13 naýryz) pen jazýshy Qalı­jan Bekhojın (15 jeltoqsan) dúnıege kelgen eken.

Osydan bir ǵasyr buryn 1923 jyly dúnıege kelgen elimizdiń eńbek sińirgen óner qaıratkeri, Memlekettik syılyqtyń laýreaty («Qyz Jibek» fılmi úshin) Sultanahmet Qojyqov (10 naý­ryz), Halyq ártisi, professor Beken Jylysbaev (9 mamyr), Memlekettik syılyqtyń laýreaty Tahaýı Ahtanov (25 qazan), Halyq jazýshysy Muzafar Álimbaev (29 qa­zan), jazýshylar О́tebaı Qanahın (7 jel­toqsan) men Kemel Toqaev (2 qazan), jáne taǵy basqalarynyń 100 jyldyq mereıtoıy bolsa, UǴA akademıgi, profes­sor Jabaıhan Ábdildın (16 aqpan), Memlekettik syılyqtyń laýreaty Ákim Tarazı (9 qyrkúıek), jazýshy-jýrnalıst Seıdahmet Berdiqulovtyń (9 ma­myr) týǵanyna 90 jyl tolyp otyr.

Osydan 80 jyl buryn, ıaǵnı 1943 jyly Tótenshe jáne ókiletti elshi hám mádenıettanýshy Murat Áýezov (1 qań­tar), aqyn  Rafael Nııazbek (24 naýryz), jazýshy Oralhan Bókeı (28 qyr­kúıek), qoǵam qaıratkeri Altynshash Jaǵanova (23 jeltoqsan) dúnıege kelse, 70 jyl buryn, ıaǵnı 1953 jyly qoǵam qaırat­keri Berdibek Saparbaev (9 aqpan), Memlekettik syılyq­tyń laýreaty, opera ánshisi Kenjeǵalı Myr­jyqbaı (3 sáýir), jazýshy Serik Baıhonov (15 mamyr), Memleket basshysy Qasym-Jo­mart Toqaev (17 mamyr) dúnıe esigin ashsa, bıyl 60 jyldyq mereıtoı­dyń ıesi ataqty sportshylar ziltemir kóterýden Olımpıada chempıony, álem jáne Eýropanyń bes dúrkin jeńimpazy Anatolıı Hrapatyı (20 qazan) jáne grek-rım kúresinen KSRO, Azııa, Eýro­pa jáne álem chempıony, Olımpııa oıynda­rynyń júldegeri balýan Dáýlet Turly­hanov (18 qarasha) dúnıege kelgen eken.

Osy oraıda, keıbir tarıhı oqıǵa­lar týraly aıtar bolsaq: 110 jyl buryn, ıaǵnı 1913 jyly 2 aqpanda Oryn­bor qalasynda Alash kósemderi Á.Bókeı­hannyń, A.Baı­tursyn­uly­nyń, M.Dýlat­ulynyń uıymdastyrýymen tuńǵysh jalpyulttyq basylym – «Qazaq» gazeti jaryq kórse,  aǵartýshy-pedagog Spandııar Kóbeevtiń «Qalyń mal» romany baspadan shyqqan. 

Sondaı-aq 100 jyl buryn 1923 jyly ult ustazy Ahmet Baıtursynulynyń 50 jyldyq mereıtoıy Orynbor qalasynda qazaq oqyǵandardyń atsalysýymen atalyp ótilse, Tashkent qalasynda Sul­tan­bek Qojanovtyń alǵysózimen Maǵ­jan Jumabaıulynyń óleńder jına­ǵy jaryq kóripti. Qazaq rýhanııaty úshin taǵy bir qundy jańalyq 1923 jyly Máskeýdegi «Kúnshyǵys» bas­pasynan qazaqtyń tuńǵysh dıplomaty Názir Tórequlovtyń bastamasymen «Temirqazyq» jýrnaly jaryq kórdi. Osydan 60 jyl buryn ıaǵnı 1963 jyly Abdolla Qarsaqbaevtyń rejıs­serligimen «Meniń atym – Qoja» kórkem fılmi jaryqqa shyqsa,  Máskeýde oqıtyn qazaq jastarynyń «Jas tulpar» uıymy qurylǵan eken