Oqyrman nazaryna «Egemen Qazaqstan» gazetiniń 1991 jylǵy 22 naýryzdaǵy sanynda jarııalanǵan maqalany usynamyz.
Pa shirkin, baıaǵy balǵyn shaqtar-aı! «Bir, eki, úsh, tórt, bes, shúmetaıymnyń basyn kes!» dep besten artyq san bilmeıtin saǵal kezimizde naýryz kójege toıyp alysymen qıqýlap qyrǵa baryp aýnaýshy edik-aý. Sonda naýryzǵa deıin naıqalyp ósken san alýan gúlderdi sanaı almaı «San jetpes sarǵaldaq, qyz jetpes qyzǵaldaq» dep aıtatynbyz, Shúkir, qaz-qaz basyp qazdańdaǵansha ıaǵnı, jetige kelgenshe jerden taıaq jep óstik qoı. Es bilip, etek jaýyp, erjetkesin baıqasaq, jeti degen san shyǵys dástúrinde úkili, kıeli san eken. Jeti atamyzdy bilýge tyrystyq. Birdeńege qýansaq «Nemene, jerden jeti qoıan tapqandaı máz bolasyń!!» dep ata-analarymyz ań-tań bolatyn. Tipti, sezgish te, sezimtal, suńǵyla kisilerdi kópshik qoıyp kótergende «O-o, onyń tárizi bólek, jeti qat jerdiń astyndaǵyny biletin múttáıim!» dep kádimgideı dáripteıtin. Apalarymyz táýir tús kórse de «jeti nan qudaıy» berip, ımandylyq tanytyp jatatyn, Tezek qalap, qazanǵa qaınatqan naýryz kójeni de eń kemi jeti túrli astyń qospasynan pisirip, kisiniń silekeıin shubyrtatyn edi-aý.
Minekı, biz de búgin ospaq súıgish oqyrmandarǵa kúlkiniń «Naýryz kójesin» berip otyrmyz. Qaljyńnyń qara qazanynda qaınaǵan ázil, syqaq, mysal, shymshyma, birqaǵar, epıgramma, saıqymazaq sekildi satıranyń jeti túrli dáminen daıyndalǵan kóńildi kójeden dám tatyńyzdar,
- «Aldyńyzǵa as qoıdyq, eki qolyńyzdy bos qoıdyq». Jerik qylǵan jeńsik astan aýyz tıińizder!
ShYMShYMALAR
Jádigóı
Bastyqtyń mańyna…jan jýytpaı…
Maqtaıdy ústine shań jýytpaı.
«Syrqat»
«Syrqat, - deıdi, - aýyry, asqazany»…
Eki kúnniń birinde as jazady.
«Asyldyń synyǵy»
Kópirip, ózin-ózi dáripteıdi,
Basqalardy: «Súmelek», «Ǵarip» deıdi.
Túısiksiz
О́z úıinde jarytyp tamaq bermeıdi,
Kisi úıinde: «Oý, maǵan araq ber?»,- deıdi.
Keıingi kelin
- Prıvet, ata!.
- Qaı balasyń, shyraq?
- A ný, poka!… Zachem tebe… surap?
Aýyz
-Sıyrlarymyz - aǵyp turǵan bulaq. О́ıtkeni, asyl tuqymdy mal ǵoı!…
- Sút jospary nege oryndalmady, shyraq?
- Oıbaı-aý, bizderde de aýyz bar ǵoı…
Juman Qurmanǵalıev
SYQAQ
Kim kúshti?
Eregispese júre almaıtyn, Onsyz ómir súre almaıtyn Qortyqbaı degen albasty:
- Álemde atom kúshti! - dedi. Tyrtyqbaı jata qalyp jarmasty.
Joq, kerisinshe, qatyn kúshti! dedi. Sodan ekeýi daýlasty.
Atomnyń kúshtiligi sondaı Jer-dúnıeni lastaıdy?
- Qatynnyń kúshtiligi sondaı Ony seniń Bekbıkeń-aq rastaıdy!
- Atom kúshti, túsken jerin oıyp jiberedi!
- Qatyn shyndasa kózińdi joıyp jiberedi!
- Atom jer betindegi nárseni joq qylady!
- Qatyn qaltańdy qaǵyp, ózińdi dop qylady! О́zińdi qańǵyrtyp, bala men úıge ıe bop, «Alıment ber» dep doq qylady.
- Atomdy el bolyp qolǵa alyp jatyr, Sonda da baıaǵy Áseri mol bolyp jatyr…
- Qudaı biledi, tap qazir, Qatynyń úıińde doldanyp jatyr.
- Atommen oınama, ólip ketesiń,
- Qatynmen oınama, aıtqanyna kónip ketesiń, Qalaı túsindirem sendeı maýbasqa.
- Atom kúshti, qur bekerge daýlaspa!
Aqyry daý bitpesten qalyp ketti,
Sebebi, ekeýiniń de áıeli kep,
Bir shybyqpen aıdap, alyp ketti.
MYSAL
Pora-pora…
«Organızmdi qalaı asyraımyn?» dep,
Bastyń basy qatty.
Ýáde bergenmen
«Bolasyńdar qaryq» dep,
Taryqtyryp qoıdy naryq kep,
Taǵam da, kıim, dári de.
Qymbattap barady bári de.
Tirlik etý qıyndady,
Ashı bastady mıymdaǵy.
Alaıaqtar urany belgili boldy:
«Dúnıe jınap qal onda».
On eki múshe túgeldeı,
Qarap qaldy talonǵa.
«Ýaqytsha shydańdar» desem
Basqa músheler kóngenimen
Asqazan shuryldap qoımaı qoıdy.
Qalǵan-qutqan sýharıge toımaı koıdy.
…Oılanyp, tolǵanyp aqyry
Amal joq asqazan jóninde
Bas shyǵardy basqa zań:
«Nan ornyna talondy
Qorytatyn bolsyn asqazan.
Pora-pora talon jese,
Bolar múmkin toqshylyq …
Aqyldy da aljastyrǵan
Ne istetpeıdi joqshylyq.
Orynbasar Áljikov
EPIGRAMMA
Jekemenshik Koja
Syqaqshy Saıymjan Erkebaevqa
Bireý maǵan keldi de
- Saıymjan saqal qoıdy, Malades! dedi. Meniń Qojanasyrym keldi de:
- Saqal qoısa nesi bar, Bala emes dedi.
Jekemenshik Qojasy Minip alǵan esekke.
Jaza berse syımaıdy,
Bir emes-aý, bes betke,
Ábdiráıim Aıtbaev
QAǴYTPA
О́kpe
Aýyldyń kileń órkeshtilerin ókpeletip nem bar deseńshi! Bısharanyń asyndaı, joǵary jaqtan kelgen azyn-aýlaq zárý zattardy dúkenderge halyq sanyna qaraı qyldaı bólip, jóneltip jiberdim. Sol sol-aq eken, aldymdaǵy telefondar birimen-biri jarysyp bezildep sala berdi.
- Maǵan kelip ket!- dedi ámirli daýys. - Tez jet!
- «Oıbaı, ne búldirdim!»- dep, zárem zár túbine ketti. Daýys ıesin tanyǵandyqtan ári bir jaǵynan týysym bolǵandyqtan, bireý syrtymnan aryz aıtty ma degen kúdikpen eki ókpemdi qolyma alyp, aýyldaǵy eńseli úıge kózdi ashyp-jumǵansha jetip keldim.
- Sen bala, ne istep júrsiń osy?!- dedi, tabaldyryqtan attaı bergenimde. Onsyz da týlap júrgen júrek, keýdemnen torǵaı sııaqty pyryldap usha jóneletindeı, julqynyp, julqynyp, qoıdy. Jan alǵysh ázireıildeı aǵam barlyq páleni úıip-tógip:
- Qurısyń sen, búıte berseń!- dep aqyrdy. Qaıtsin endi baıǵus, jany ashyǵan soń aıtyp tur ǵoı. Tumandanyp turǵan sanama qaı-qaıdaǵy maqal-mátelder tizilip kele berdi:
«Aǵasy bardyń jaǵasy bar», «Qanyna tartpaǵannyń qary synsyn», «Dos jylatyp aıtady»… Aǵam bolsa «qyzyp» alǵan, jýyq arada qoıatyn túri joq, stoldyń arǵy jaǵynda shoshań-shoshań etip, qoldaryn sermep-sermep qoıady.
- Aqyldasý degen bola ma ózi sende! Sylp-sylp etken jaıyn aýzy ashylyp-jabylyp, tynym tabar emes. Meniń únsiz turǵa nym onyń «jynyn» onan saıyn qozdyra tústi.
- Áı, sen! -dep qutyra aı-qaılady,- Nege úndemeısiń?! Tilińdi jutyp qoıǵannan saý- mysyń! Kúzgi japyraqtaı qaltyrap, aýzym jýyspaı, mińgirlep aqtalǵandaı boldym:
- Neni búldirippin?… Meniń bul jaýabym Oǵan qalaı áser etkenin bilmeımin, tek qana baıqaǵanym, zymyrap kele jatqan asaýǵa quryq tastaǵanda, dolylyqtan alas uryp, qantalaǵan kózi uıasynan shyǵyp kete jazdaıdy ǵoı, tap sol sııaqty aǵamnyń aýzynan aq kóbigi shashyrap, onsyz da qyldyryqtaı moıny onan saıyn jińishkerip, tamyrlary bileýlene kógerip shyǵa keldi.
- Aqymaq! -Jan daýysy shyǵa qylǵyna bajyldady, - Kelgen zatty nege maǵan aıtpaı bólesiń! Súmelek! Endi túsindim, aǵamnyń nege ashýlanyp turǵanyn.
Ábdilbaı Júsipov
ShOLAQ MYLTYQ
Bul meniń óz pikirim
- Birdemeńdi joǵaltsań da, birdemeńdi umytsań da bireýden kóretin, bireýge urynatyn seniń osy ne jynyń bar, Sáke?
- Bireýden kórmeı, bireýge urynbaı endi ózimnen kórem be, ózime urynam ba?
- Nege ózińnen kórmeısiń, nege ózińe urynbaısyń?
- О́zimnen kórsem, ózime urynsam onda onyń ne qyzyǵy bar. Qyzyǵynyń ózi sol - bireýden kórgende, bireýge urynǵanda emes pe? Qosylasyń ba, qosylmaısyń ba, óziń bil, bul meniń óz pikirim.
- О́z pikiriń bolsa, endi mynaǵan jaýap bershi. Igrek qosý nol (Ý+0) teń bolady nege?
- Igrek degenimiz - «Ý», al nol degenimiz «O» árpi. Ekeýin qosqanda «ÝO» bolmaı ma? Bul meniń óz pikirim.
- Ketshi, nemene-nemene qyp jiberdiń. Jaraıdy, buny jylmańdattyń. Endi aldyńǵy suraqqa qaıyrylyp soq.
- Ol suraqtyń betalysy qalaı edi?
- Birdemeńdi joǵaltsań da, birdemeńdi umytsań da kileń bireýden kórip, bireýge urynatyn ne saıtanyń bar?
- Onyń mánisi mynadaı: joǵaltqan, umytqan nárseńdi ózińnen kórgen bireýden kórgendeı bolmaıdy, qansha degenmen, Sodan soń myna joǵalt-qan, umytqan nárseńdi bireýden kórgende boıyń jeńildep, tynysyń ashylyp, aıyzyń qanady, Sen meni, baýyrym, durys túsin. Bul meniń óz pikirim…
Úmbetbaı Ýaıdın
ÁZIL ÁN
Aq kúshik
Ánin jazǵan: Seıdolla Báıterekov.
Sózin jazǵan: Kópen Ámirbek
Aq kúshigim moınaǵym ,
Asyr salyp oınadym
Quldyrańdap qulynda
Qyzyǵyńa toımadym
Ekeýmizde tynym joq
Seniń mensiz kúniń joq
Erkeletip oınaıtyn
Átteń, úıde inim joq.
Qaıyrmasy:
Bar jumsaqty men jedim,
Men jegendi sen jediń
Aǵam da joq aldymda,
Erke-totaı kenjemin,
Papam sıpap murtyn-aı
Mamama aıtty bir kúni-aı
-Bir kúshikti taǵy da
Taýyp berseń, shirkin-aı
Aq mamamnyń daýy ba
Aıǵaılasyp jaýyǵar.
Kerek bolsa bir kúshik - dedi,
óziń taýyp al!
Qaıyrmasy:
mamam saldy oıbaıdy
Kimder qalaı oılaıdy:
Papam kúshik ákelse
Kim onymen oınaıdy?