Taıaýda fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Aıgúl Úsenniń «Abaı men Shekspır: adamtaný bıigi» atty zertteý kitaby jaryq kórdi («Evero» baspasy). Avtor paıymynsha, Abaı álemdi birtutas qabyldaǵan. Ol Shyǵysty da, Batysty da jatyrqamaı, odan úırenýdi, onyń rýhanı baılyǵyn sińirýdi, túsinýdi maqsat etken. Qazaq rýhanııatyn, ónerin, ádebıetin osy keń de, ǵajap, baı, alýan túrli rýhanı qazynamen toltyryp, ózi de onyń bir bóligine aınalǵan.
Aqyn ultynyń órkenıetten qalmaýy úshin ózinshe oqyp, izdenip, úırenip, uǵyp, qabyldap, sol baǵytta shyǵarmalar jazyp, eliniń asyl ónerin joǵary deńgeıge kóterip, estetıkalyq talǵamyn bıiktetip, ıntellektýaldyq áleýetin arttyrǵan. Ozyq álemniń rýhanı bolmysyn, qundylyǵyn qabyldap, sińdirip, óziniń bir sapasyna aınaldyrý arqyly qazaq dúnıetanymyn keńeıtken, sóz óneriniń deńgeıin joǵary kótergen. Sondyqtan, zertteýshi pikirinshe, Abaı álemin ózge álemnen bólek qarastyrý, rýhanı sapasyn álemdik bolmystan bólip saralaý, shyǵarmashylyq tulǵasyn álemdik kórkemónerden tys tarazylaý – shyǵarmashylyq aıdynynyń keń aıasyn taryltýmen, bıigin alasartyp, qundylyǵyn arzandatýmen bir esep.
«Abaıdyń aýyzsha aıtýy boıynsha kóp elge jaıylyp, ertegi bolyp ketken Lesajdyń «Aqsaq jyn», A.Dıýmanyń «Úsh múshketer», «On jyldan soń», «Korol áıel Margo» romandary soǵan kýá. «Qyzyl saqal» degen ertegi túrinde aıtylǵan zamanynyń ınkvızısııa týraly bir romany, Afrıka, Amerıka, Aýstralııa turǵyndary týraly áńgimeler, «Valentın Levı», «Aza júrek», «Iаgýar Medýlenes», t.b. áńgimeler der kezinde qaǵazǵa túsirilip, jazylyp qalǵanda qansha qyrýar qundy materıaldar osy shyǵarmalardyń qazaq topyraǵyndaǵy qyzǵylyqty varıanttary bolyp qalǵan bolar edi» degen akademık Shámshııabaný Sátbaeva pikirin sabaqtaǵan professor Aıgúl Úsen dara aqynnyń álemdik ádebı tanymynyń tereńdigin Eýropa qalamgerleri óresinde baıyptap, talaıdy oqyǵan Abaı Shekspırdi bilmeýi múmkin emes degen qorytyndy jasaıdy.
Kitaptyń taǵy bir mańyzdy qyry – Abaı men álem klassıkteriniń órkenıetti mádenıettiń damý baǵytyna, yqpaldastyq pen sabaqtastyqqa, dıalogke qatysty bıik ustanymdaryn salystyra qarastyrýy. Avtor Abaı men I.Gete, A.Pýshkın, M.Lermontov shyǵarmashylyq sabaqtastyǵyn aqyn aýdarmalary aıasynda qarastyrý aqynnyń shyǵarmashylyq álemin shekteıdi degen tujyrymǵa keledi. Sondyqtan Abaıdyń shyǵarmashylyǵyn álemdik rýhanı damý aıasynda baǵalaý, jalpy adamzattyq qundylyq negizinde tarazylaý uly aqyn shyǵarmashylyǵynyń jańa sıpattaryn ashýǵa múmkindik beredi.
Eńbekten Shekspır men Abaı muralaryn saralaı otyryp, olardyń týyndylaryna tán ortaq belgilerdi tapqany oqyrmandy tánti etedi. Ǵalymnyń zertteýinshe, shyǵarmashylyqtaǵy ortaq prınsıpteri, birtutas ıdeıalary, dúnıetanym men kózqarastaryndaǵy jaqyndyq, kórkemdik júıesindegi sabaqtastyq, tildik qoldanystaǵy uqsastyq Abaı men Shekspırdiń kórkemdik álemin jaqyndastyra túsedi.
Ulylylar shyǵarmashylyǵynyń ózegi – adam jáne qoǵam. Adamnyń qoǵamnyń quramdas bóligi, ony jasaýshy sýbekt retindegi áreketi. Bul turǵydan alǵanda, Abaı – aqyndyqtan da joǵary turǵan shyǵarmashylyq tulǵa. Osyndaı tezısterdi oqyrmanǵa taldap kórsetken ǵalym: «Poezııa – kóbine adamnyń ishki jan-dúnıesine negizdelgen lırıkalyq janr, onyń aıqyndaýshy emosıonaldyq-ekspressıvtik sıpaty. Abaı óleńderinde sezim, emosııasynan góri qoǵamdyq, áleýmettik máseleler ózekti. Aqyn sezimi men kóńil-kúıi óziniń jeke basynyń emes, el-jurt, áleýmettiń tirshiligi men áreketinen, minez-qulyq erekshelikterinen týyndaıdy. Sondyqtan Abaı óleńderi ýaqytpen, keńistikpen shektelip qalmaıdy. Onyń ulylyǵynyń syry osynda» dep tujyrymdama jasaıdy.
Sondaı-aq ǵalym aqyn ózi ómir súrgen qoǵamynyń túrli qatynastary men zamandastarynyń búkil bolmys-bitimin, minez ereksheligin tolyq tanytatynyn, shynaıy ómirdiń kórkem beınesin jasaý jolynda kóp izdengenin baǵamdaıdy.
«Abaı – óz qoǵamynyń, óz halqynyń kórkem galereıasyn túgeldeı derlik somdap bergen biregeı tulǵa. Shekspır de shyǵarmalarynda óz dáýiriniń qoǵamdyq-tarıhı damý sıpatyna saı adamdardyń bolmysy men minez-qulyq ereksheligin, psıhologııalyq ıirimderine boılap, tereń ashady. Eki alyptyń adamtanýdy basty shyǵarmashylyq kredo dep uqqandyǵyna týyndylaryndaǵy kórkemdik ádister men tásilder, keskin-kelbetter men psıhologııalyq portretter, san alýan emosıonaldyq-ekspressıvtik boıaýlardyń moldyǵy dálel bolady» degen jazǵan avtor buǵan eleýli mysal da keltiredi.
Qoǵamdy adamdar arqyly taný, qoǵamnyń damý baǵytyn adamdar áreketi men psıhologııasy arqyly aıqyndaý, qoǵamdy adamdardyń qundylyqtaryna qaraı baǵalaý saryny – ulylar shyǵarmalaryna ortaq saryndar. Adam qubylysyn mádenıet pen ádebıet arqyly salystyra zertteýde professor Aıgúl Úsenniń «Abaı men Shekspır: adamtaný bıigi» atty zertteýi – osy saladaǵy tyń eńbek.
Ǵylymı kitaptan oqyrman Shekspır dramalarynyń keıipkerlerin Abaı poezııasynan tanyp, qazaq aqyny óleńderindegi obrazdar men psıhologııalyq portretterdi Shekspır dramalarynan kórip, qos alyptyń adamdy tanýdaǵy bilimpazdyǵyna, qyraǵylyǵyna, sheberligine, kóregendigine tánti bolady. Bul eńbek qazaq-aǵylshyn mádenı, rýhanı baılanysyn jańasha tanýǵa olja salady.
Jambyl Tilepov,
mádenıettanýshy