Elimizdegi eń bıik shyń týraly alǵash ret qalam tartqanyma 40 jyldyń júzi bolypty. Ol 1981 jyldyń 12 qyrkúıegindegi «Lenınshil jas» gazetinde shyqqan shaǵyn maqalam edi. Sodan beri árádik túrli basylymdarda Aspantaý aıasyndaǵy onyń erekshelikteri, oǵan aıaq basqan alǵashqy saıahatshylar men zertteýshiler jáne 7 010 metrlik bıiktikke ıe bul muz qursaýly munarany tuńǵysh baǵyndyrǵan alpınıster haqynda qaderı-halimshe 8 maqala jazyppyn. Bylaı alyp qaraǵanda, olarda bári de qamtylyp, jetkilikti aıtylǵan sııaqty edi. Biraq sóz etilip otyrǵan shyńnyń biz bilmeıtin qupııalary áli de barshylyq eken. Sonyń biri sanamyzǵa oıda joqta sap ete túsken: «Han-Táńirin alǵash ret sýretke túsirgen fotograf... Alyp shyńnyń bolmys-bitimin álemge tuńǵysh jarııa etken ol kim?» – degen suraq-tyn.
Bul úshin kezinde ózimiz taýyp jazyp, esimderin erekshelep ataǵan saıahatshylar eńbekterin qaıta qaraýǵa týra keldi. HIH ǵasyrdyń aıaǵy men HH ǵasyrdyń basynda Ortalyq Tıan-Shan, ondaǵy Han-Táńiri shyńyn kórip, zerttegen bulardyń jalpy sany 15-ke jýyq adam edi. Solardyń ishinde nemis alpınısi Mersbaherge kelgenimizde kózimizge: «Ol Han-Táńiri massıvindegi mármár qabyrǵa men jumbaq kóldi tuńǵysh tapqan jáne shyńdy eń alǵash fotoǵa túsirgen jan», – degen sóılemniń kózimizge ottaı basylǵany!.. Mine, qyzyq! Muny buryn biz qalaı baıqamaǵanbyz, kórmegenbiz?!. Shamasy, bul ınternet jetistigi arqyly tabylǵan sońǵy jańalyqtardyń biri-aý! Sodan al kep izdenis jumysyna kiriseıik. Aqyry kerek derekterdi kompıýter bazasyndaǵy saıt resýrstary men saıahatshynyń Tıan-Shan sapary týraly 1905 jyly Londonnan jaryqqa shyqqan aǵylshyn tilindegi kitabynyń sońǵy basylymyn Qazaqstandaǵy Germanııa elshiliginiń qyzmetkerleri arqyly aldyrtqanan keıin tómendegi jáıtterge kýá boldyq.
Germanııadaǵy Baıedsdorf eldi mekeninde 1843 jyly ómirge kelgen Gotfrıd Mersbaher ań terilerimen saýda jasaıtyn dúkenshiler áýletiniń balasy eken. О́se kele áke jolyn qýǵan onyń tasy órge domalap, mol dáýletke ıe bolady. Biraq týmysynan romantık ol 1886 jyly ózine tıeseli saýda núkteleriniń bárin notarıýstik qolhatpen isker top ókilderine ótkizedi. Mundaǵy maqsaty – saýda-sattyqtan qolyn bosatyp, oǵan qatysty jumystardyń bárin sol salanyń adamdaryna kelisimshartpen berý arqyly olardan ósim alyp otyrý-tyn. Osyndaı qarjy kózine qol jetkizgen soń ol sonaý balalyq shaqtan bergi armany alpınızmmen aınalysýǵa myqtap den qoıady. Sóıtip, ózi jasaqtaǵan ekspedısııalarmen Eýropa jáne Amerıka elderiniń taýly ólkelerin emin-erkin aralaı bastaıdy.
1900 jyly Mersbaher Reseı men Qytaı shekarasyndaǵy Tıan-Shan, ondaǵy Han-Táńiri shyńy týraly estıdi. Muny ol Sankt-Peterbýrgtegi Imperatorlyq Orys geografııa qoǵamy ǵalymdarynyń atalǵan aımaqqa baryp kelgennen soń jazǵan eńbekterinen bilgen edi. Solardy jata-jastana oqyǵan nemis alpınısiniń osy bir múldem beıtanys ári beımálim jerge qumartqany sonsha: «Táýekel!» – dep saparǵa shyǵýǵa bel baılaıdy. Bir esepten alyp qaraǵanda, onyń bul oıy durys ta edi. О́ıtkeni oǵan deıin Jer sharynyń arǵy-bergi betindegi Kordıler, Pıreneı, Alpi jáne Kavkazdaǵy bıik shyńdardyń bári ıgerilip bitken-tin. Saıahatshylar men zertteýshiler úshin endi Azııadaǵy Pamır, Tıan-Shan, Gındýkýsh, Altaı jáne Gımalaı taý jotalarynyń qupııalary áli ashyla qoımaǵan núkteler edi.
Osy jumbaq jerlerdiń biri Tıan-Shanǵa qumartqan Mersbaher oǵan ekspedısııa jasaqtaýǵa kirisip, bolashaq saparǵa jigerli ári tózimdi, sonymen qatar qabiletti zertteýshilerdi jınaýǵa barynsha kúsh salady. Sonyń nátıjesinde, quramynda Berlındegi taý-ken ınstıtýtynyń qyzmetkeri, geolog G.Keıdel, Mıýnhendegi ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń ınjeneri G.Pfan, Kavkazdaǵy Pıatıgorsk qalasynyń bas baǵbany E.Rýssel, taýly Tırol ólkesinen shyqqan jolbasshy F.Kostner sekildi alpınıster bar top 1902 jyly patshalyq Reseıge qaraıtyn Jetisý gýbernııasynyń ortalyǵy Vernyıǵa (qazirgi Almaty – avt.) kelip jetedi. Odan 350 shaqyrym jerdegi Reseı-Qytaı shekarasynda ornalasqan Narynqol forposyna bet alady. Internettegi derekter mine, sol áskerı bekiniske jetken soń olardyń joryqqa jan-jaqty túrde ázirlengeninen mol málimet beredi. Atap aıtqanda, osy eldi mekennen 54 shaqyrym jerdegi Han-Táńiri massıvine qalaı jetýge bolady degen másele talqylanǵanda, oǵan selonyń qart turǵyny N.Nabokov Baıynqol ańǵarymen júrip otyryp barýdy usynady. Jáne joryqty tamyz aıynyń alǵashqy aptasynan bastap, bar-joǵy 2 jeti ishinde aıaqtap shyǵýǵa keńes beredi. Muny ol kisi bul jerdegi aýa raıynyń sol ýaqyttaǵy 14-15 kún boıy bultsyz ashyq, tymyq jáne jaımashýaq bolatyn ereksheligimen túsindiredi. Al sóz etilip otyrǵan óńir shekaraly aımaqqa jatatyndyqtan, ekspedısııadaǵy sheteldikter ómiriniń qaýipsizdigine kim jaýap beredi degende, ony Vernyıdan kelgen pármen boıynsha osy forpostaǵy 2-Sibir polkiniń 1-júzdigindegi Jetisý kazaktarynyń ýrıadnıgi K.Deev jeke vzvod konvoıyn bólý arqyly óz moınyna alatyndyǵyn málimdeıdi.
Sol basqosýda bolǵan taǵy bir qyzyq jáıt bar. Joǵarydaǵy máseleler durys sheshimin tapqan soń Mersbaher olardan alpınıster paıdalanatyn azyq-túlik pen qural-jabdyqtardyń ózderinde jetkilikti ekendigin, degenmen taǵy nendeı nárselerdiń kerek bop qalýy qajettiligin suraıdy. Sonda joǵaryda aty atalǵan N.Nabokov qarııa bulardyń túnemelik shatyrlaryna basyn shaıqap, 4 500 metr bıiktikke jetken soń myna palatkalardyń jylýǵa qamzaý bolmaıtyndyǵyn, sondyqtan irgedegi qazaq aýyldarynan shaǵyn jappa kıiz úıler jáne at erttep, júk teńderin býýdy jaqsy biletin jergilikti ult jigitterin jumysqa alýdy eskertedi. Sodan bastap Mersbaherdiń tildik qoryna «jigit» sózi berik enedi. Muny biz onyń qolymyzdaǵy aǵylshynsha jazylǵan «Ortalyq Tıan-Shanǵa saıahat» kitabyndaǵy sóılem joldarynan anyq baıqaımyz.
Osy uıymdastyrý jumystarynyń bári ábden rettelip bolǵan soń ekspedısııa músheleri, olardy qorǵaǵan áskerı vzvod soldattary, jolbasshylar jáne azyq-túlik pen qural-jabdyq artylǵan júkterge ıe adamdar bar, 128 attyly kerýen Narynqoldan Han-Táńiri etegine qaraı qozǵalady. Bul «Argýmenty ı fakty» aptalyǵynyń 1997 jylǵy 12 qyrkúıektegi «Asqaq shyńdy baǵyndyrýǵa umtylǵan nemis» atty maqaladan alynǵan derek.
Osylaısha, olar Baıynqol ańǵaryn órleı otyryp, Qaraǵaılyǵa keledi. Aqkóldiń etegin janamalaı ótip, Ekiashaǵa jetedi. Odan Jarqulaq... Osy jerde oqys oqıǵa oryn alady. Oǵan «kináli» qalyń shóp arasynan dý etip kóterilgen bógelekter shoǵyry eken. Tamyz aıynda ábden ósip-ónip, tirlik etý qabiletiniń eń joǵarǵy kondısııalyq deńgeıine jetken olar oıda joqta áldeneshe júzdep kelip, qylquıryqtarǵa atoı salǵan ǵoı. Beıqam kele jatqan ekspedısııa músheleri jylqylardyń qas jaýy bul qanatty jándikter ókiliniń mynadaı dúleı áreketin qaıdan bilsin. Sondyqtan da olar alǵashynda esterin jııa almaı, júk artylǵan attardyń týlap, búıirlerine aýǵan teńderdi súıretip ala qashqan, sóıtip olardaǵy jáshikterden shashylǵan konservilerdi alasura taptaǵan kórinisine záreleri usha qarap turyp qalady. Mersbaherdiń qoryqqany fotoapparatýranyń asaı-múseı saımandary artylǵan at edi. Joq, ol aman bolyp shyǵady! Kerýendegi oǵan jaýapty «jigit» ony bógelekter shoǵyry joq ashyq betkeıdegi taqyrǵa qaraı jetekke ala tartyp barady eken.
Birazdan soń bul ý-shýdyń bári basylady. Konvoıdaǵy soldattar men jol kórsetip, júk tıeýge jaldanǵan qazaqtar qylquıryqtardyń ata jaýy osy bir tıtteı ǵana qanatty jándikterden ápter-tápteri shyqqan kerýendi retke keltirip, órge qaraı qaıta qozǵalady. Sodan 17 shaqyrym jol júrgen soń olar ańǵardyń tuıyqtala bitken tusyna kelip toqtaıdy. Baıqap qarasa, aldarynda alyp tas qabyrǵa tur. Onyń erneýindegi ǵasyrlar boıy jınalyp súńgilengen muzdardan saýyldaı quıylǵan myńdaǵan tamshylarda esep joq. Jerge jetkende olar jeke-jeke bulaq bop aǵyp, bir arnaǵa toǵysady eken. Keıin belgili bolǵanyndaı, bul Baıynqol ańǵaryndaǵy osy attas úlken ózenniń basyn quraıtyn negizgi sý kózi bolyp shyǵady.
Shyńǵa aldarynda turǵan myna alyp tas qabyrǵa arqyly jol taýyp ótý múmkin emes edi. Sondyqtan odan úmitin úzgen ekspedısııa músheleri endi onyń oń jaǵyndaǵy qarly asýǵa kóz tigedi. Baıyppen barlap qaraǵan janǵa bul da ońaı shaǵyla qoıatyn jańǵaq emes sııaqty. О́ıtkeni bir jaǵy joǵaryda sóz etken qyp-qyzyl tas qabyrǵaǵa, al kelesi sheti kókke qarasań tóbeńnen taqııań túser zaý bıik jalańash shoqyǵa baryp tireletin oǵan aıaq basý emes, kóz toqtatyp qaraýdyń ózi qorqynyshty edi. Sebebi uzyndyǵy bir shaqyrymdaı jerge kese kóldeneń jatyp alǵan joıdasyz alyp jota betkeıi tastaq jer emes, tek qardan, onyń júzdegen jyldar boıy jel uıytqytqan úrindilerinen quralǵan muzdy asý tárizdi bolyp kórindi. Sodan soń, ıá, sodan keıin onda ne kóp, úzdiksiz soqqan boran áserinen paıda bolǵan beldeý-beldeý qulama qar kóp eken.
Alpınısterdiń alǵashqy sátte-aq ańǵarǵan osy saqtaný refleksteriniń astarynda tómendegideı syr bar edi. Asýdaǵy adam aıaǵy baspaǵan myna qalyń qar oppa oıyǵy dep atalatyn qaterli qaqpan-tyn. Bul qaı taýda da jıi kezdesetin muz jaryǵy emes. Ol áńgek qoı. Oǵan túsip ketken áriptesteri bolsa, ondaı jaǵdaıda joldastary olardy arqan tastap, shyǵaryp ala alatyn. Al myna oppa qar oıyǵy... Oǵan tap kelgen adamnyń qaıda túsip, qaıda ketkeninen habar bolmaıdy. О́ıtkeni ústi siresip qatqan, al asty jer jylýynan jibip jatqan qar keýegi ústine qulaǵan jandy óziniń qatpar-qatpar sýsymaly qýysyna tartyp áketedi de joq qylady. Bul bul ma, sondaı-aq myna betkeıdegi árbir 100-150 metr saıyn aldydan kezdesetin qulama qar beldeýleri de alpınısterge qaýipti bolyp shyǵady. Ony kesip ótemin dep qaıla silteseń bitti, tóbeńnen túndikteı bop tónip turǵan odan kóshkin júrip, ózińdi basady da qalady.
Alǵashqy kúnderi osylardy kórip, baıqaǵan ekspedısııa músheleri: «Bosqa turǵansha, qımyldap kóreıik», – dep qarly asýǵa kóterilýge áreket jasaıdy. О́kinishke qaraı... Tirlikteri ónbeıdi. Qasat qar adymdaryn ashyrmaǵan alpınısterdiń 4 táýlik ishindegi qaıta-qaıta túsip-shyǵyp júrip ıgergenderi jarty shaqyrymdaı ǵana jer edi. Al olardyń aldarynda budan 5 ese artyq tar jol, taıǵaq keshý turǵan bolatyn. Sony baǵamdap kórip, jetken jerlerine deıingi qıyndyqtyń ózinen júrekteri ábden shaılyqqan alpınıster alǵa betteı almaıdy. Bul ýaqytta kúz lebi biline bastaǵan taý ishindegi kún de sýytyp, 4 500 metr bıiktiktegi lager adamdary aýyryp-syrqaı bastaǵan edi. Osy jaǵdaılarǵa jáne ózderi turǵan mańaıda Han-Táńirine aparar basqa asýdyń joqtyǵyna kózi jetken Mersbaher tómendegideı uıǵarymǵa keledi. Ol Narynqol men Mármár qabyrǵaǵa deıingi júrip ótken joldaǵy ósimdikterden jınaǵan mol gerbarıı men lager oryn tepken ańǵardaǵy 8 kún ishinde júrgizip úlgergen geografııalyq-kartografııalyq zertteýlerdi, sondaı-aq sol ýaqyt aralyǵynda túsirilgen fotosýretterdi qanaǵat tutyp, ekspedısııa jumysyn toqtatý týraly sheshim bolatyn.
...Taýdan qaıtyp, etekke bettegende kerýenniń taǵy bir kezdeısoq oqıǵaǵa dýshar bolmasy bar ma?.. Jamansaıdan ótip, Jarqulaqqa jete bergende... Iá, sol jerdegi ótkelde súrinip ketken 2-3 attyń asaý tolqyndy sýǵa úıme-júıme bop qulaǵany... Bulardy jetektep kele jatqan konvoı soldattary álgi janýarlardy oryndarynan qansha turǵyzamyz degenimen, odan eshnárse shyqpaıdy. Sóıtip, jantalasyp jatqanda, ózen arnasyn kernegen kezekti bir doly tolqyn qulaǵan attardy ústilerindegi júgimen aýnatqan kúıi tómenge aǵyzyp alady da ketedi. Onda ekspedısııa músheleriniń qujattary men qarajattarynyń bir bóligi, Han-Táńiri shyńynyń Baıynqol ańǵary jaqtaǵy alys betkeıinen túsirilgen fotosýretter plastınkasy bar edi. Qandaı ókinishti?.. Solardyń bári áp-sátte joq bolady da ketedi.
Biraq... Iá, biraq Mersbaher mol erik-jigerge ıe, keremet tabandy adam bolatyn. Sondyqtan da ol joǵarydaǵy sátsiz saparǵa jasyp, jabyrqamady. Kerisinshe, qaırattanyp, kelesi jyly osynda taǵy kelýge ishteı sert edi. Sóıtedi de Vernyıǵa oralyp, odan Tashkentti betke alady. Oıy Máskeý arqyly Mıýnhennen aqsha aldyryp, jańa, ekinshi ekspedısııaǵa tyńǵylyqty ázirlený-tin. Al munda, ıaǵnı, Orta Azııanyń joǵaryda aty atalǵan shaharynda saparǵa qajet dúnıeniń bári bar ári olar óte tez tabylatyn edi.
Aıtqanyndaı, kelesi 1903 jyly jazda Mersbaher Narynqolǵa qaıta keledi. Joryqqa shyǵar aldyndaǵy uzaq pikir alysýdan keıin ekspedısııa músheleri endi basqa marshrýtpen júrýdi uıǵarady. Ol Han-Táńiri etegine Qyrǵyz ben Qazaq elderi arasyndaǵy Saryjaz taý silemderi arqyly baryp kórý edi. Osy baǵytpen saparǵa shyqqan top Syrt jaılaýyna jetedi. Odan Inelshik muzdyǵyn betke alady. Oǵan deıingi qııamettiń qyl kópiri derlik jerdiń alǵashqy 20 shaqyrymdyq bóligin artqa tastaǵan joryq ıeleri Túz jotasyna kóterilmeı me?.. Mine, sonda Mersbaher budan ári júk artqan attar júrer joldyń da, bul janýarlar talǵajaý etetin shóp ataýlynyń da múlde joq ekenin kóredi. Alpınısterdiń aldarynda endi osy taý beldeýinen bastap tek úıdeı-úıdeı arantis shońǵal tastardan ǵana turatyn sup-sur óli ańǵar jatqan edi. Sondyqtan da ekspedısııa músheleri amal joq Mersbaherdiń aıtqanyna kónip, ózderi minip, júk artyp kele jatqan qylquıryq ataýlyny kúzetshilerge ótkizedi. Sóıtedi de olardy sol Túz mańyndaǵy saıǵa qaldyryp, ózderi alǵa jaıaý tartady.
Osylaısha órge tyrmysqan alpınıster 2-3 kún boıy kúndiz toqtamaı júrip, túnde tas qýystaryna túnep, Han-Táńirin kólegeılep turǵan eń úlken shoqydan asyp túskende, quddy bir muzdy muhıt aımaǵyna kelip jetkendeı áserde qalady. О́z kózderine ózderi senbeı qaraıdy, uzynynan uzaq sozylǵan keń ańǵar... Ondaǵy jaz aıynda erigen telegeı-teńiz qar sýy... Sol sýda júzgen irili-usaqty aısbergter... Taýdyń eń sýyq silemindegi morena dep atalatyn bul muz úńgiriniń shoqylary alpınısterge tańsyq emes-tin. Biraq Arktıkany kózge elestetin mynadaı tosyn qubylysty olar qurlyqtaǵy shyńdar tóńireginen buryn-sońdy kórmegen de, estimegen de.
О́zderi kezdeısoq ushyrastyrǵan bul jumbaq kólmen tanyspaý, zerttemeý sol kezdegi qaı ekspedısııa úshin de aǵattyq bolyp sanalatyny anyq bolatyn. Sondyqtan ýaqyttarynyń shekteýli ekenine qaramastan Mersbaher tobynyń músheleri munda 2 kún aıaldaýǵa sheshim qabyldaıdy. Osynyń nátıjesinde jumbaq kóldiń ózi ǵana emes, onyń tóńiregi de alǵash ret qaǵazǵa jazylyp, syzbalary kartaǵa túsedi. Joryq ıeleriniń baıqaýynsha ańǵardaǵy mol sý óz erneýinen asyp ta ketpeıdi jáne ortaımaıdy da eken. Buǵan qarap onyń tabanyndaǵy tastar arasynda sýdy jer astyna jiberetin tabıǵı tesik – sıfondar bar-aý dep paıymdaýǵa bolatyn sııaqty.
Mersbaherdi alańdatqany bul jerdegi joldyń joqtyǵy edi. Iá, ortasy erip jatqan qar sýyna toly ańǵarmen alǵa qalaı júresiń? Sóz joq, bir adym da attaı almaısyń. Al onyń jıegimen jyljýdy oıǵa almasa da bolady. О́ıtkeni eki jaqtaǵy tip-tik betkeıdi japqan usaq qıyrshyqty qorymtas bolmashy dybys pen sál artyq qımyldan tómenge syrǵı kóship, ózińdi basyp qalýy ábden múmkin. Osylardy kórip: «Saparymyz taǵy da sátsizdikke ushyraǵany ma?» – dep ýaıymdaǵan Mersbaherdiń kóńili qatty qulazıdy. Eshkimmen sóılespeı, tereń oıǵa ketip, bárinen túńilgendeı bolady. Shamasy sol kúnderi-aý, onyń qoıyn dápterine: «Tıan-Shan... alpınıstik áýrelenýshilikti kótermeıtin jer», – dep jazatyny.
Áıtse de ózin-ózi toqtatyp, tóńirekke barlaı kóz salǵan ol bir mezette selt etip serpiledi. Oǵan sebep bolǵan nárse ózderi otyrǵan kól jaǵasynan bir shaqyrymdaı qashyqtyqtaǵy bıik shoqy edi. Bul ekspedısııa músheleri aıaldaǵan jerden qıystaý, alshaq tusta tur. «Ýaqyt ótkizbeı, osy bıikke shyǵyp, tóńirekti barlasaq qaıtedi? Múmkin shyńǵa aparar basqa jol tabylyp qalar», – dep kúbirleıdi ishinen ol. Sóıtedi de áriptesterin ertip, soǵan betteıdi.
Mezgil túske jaqyndap qalǵan kez edi. Kún batpaı turyp shoqy ústine jetýge tyrysqan alpınıster órge qaraı janushyra qımyldaıdy. Sol ekpinderimen 4-5 saǵat ótkende belgilengen mejege jetip, aldaryna qarasa... Han-Táńiri jaqtaǵy kókjıekti kólegeılep taǵy bir taý silemi tur. Muny kórgen Mersbaher serikteriniń sol sáttegi ókinishi degenińiz... Ony endi sózben aıtyp jetkizý óte qıyn edi. Bári de sol ózderi turǵan oryndarynan qozǵala almaı, jetken jerlerine sylq etip otyra ketedi. Joldastarynyń myna kúızelisin kórgen Mersbaher eshqaısysyn: «Júrińder!», – dep qystamaıdy. Osy qajet-aý degen qural-jabdyqtardy iriktep alyp, ári qaraı ózi jalǵyz kete barady.
Sodan keıin... Iá, sodan soń onyń joldastary qalyp qoıǵan shoqydan taıǵanaqtaǵan kúıi tómen túskeni esinde. Odan demalý degendi umytyp, qarsy betkeıge qadam basqany jadynda. Jáne: «Kún batqansha, qarańǵy túspeı turyp myna bıik taý silemine shyqsam... Sóıtip, aınalany óz kózimen bir sholyp qarasam, shirkin!» – degen armany da oıynda. Osy maqsatpen alǵashynda nyq basyp, shıraq adymdaǵan. Odan soń kózi qaraýytyp, qımyly pás tartqan. Júrisi kele-kele bir turyp, bir jyǵylǵan mımyrt tirlikke aýysqan. Eń aqyrynda kúsh-qýaty ábden taýsylǵan ol qural-jabdyqtardy beline baılap alyp súıretip, eńbekteı qozǵalýǵa májbúr bolǵan. Bir mezette onyń arqasyndaǵy rıýkzagi moınyna qaraı lyqsyǵan sııaqty áser beredi. Basy da tómen tartqandaı ma, qalaı?.. Sóıtse bul ózi dittegen taý silemi ústine jetip, keýdesi ondaǵy eńiske asa bere toqtaǵan eken. «Alaqaı!» – dep qýanýǵa shamasy joq. Eseńgirep otyryp es jııady. Tizerleı otyryp tóńiregine qarasa... O, ǵajap! О́zderi kórip, toqtaǵan aısbergter ańǵary bar emes pe? Mine, sodan shyǵystaǵy 7-8 shaqyrymdaı jerde bir alyp shyń asqaqtap tur. Ushar basy aspandaǵy bultqa ulasyp ketken ol tákappar da qudiretti edi. Kórkem kórinisinde de shek joq. Keremettiń naǵyz keremeti. Batyp bara jatqan kúnniń qyzyl araı sáýlesinen alaýlaǵan bolmys-bitimi qandaı?! Muz qursaýly munara onda Jaratqan Ie Táńirdiń tylsym kúshi bar sııaqty...
Bul Han-Táńiri edi. Iá, sonyń naq ózi bolatyn. Al oǵan tańdana qaraǵan Mersbaherde es joq-tyn. «Osy sátti kórýge múmkindik týǵyzǵan qudireti kúshti Qudaıǵa myń taǵzym!» – dep kúbirleıdi ishinen ol. Sóıtedi de ornynan turýǵa árekettenip, fotoapparatýrasynyń asaı-múseıine qol sozady. Oıy – taýdaǵy batyp bara jatqan kún sáýlesi óshpeı turǵanda, Han-Táńirin sýretke túsirip alý edi. Osy maqsatpen trenogany quryp, oǵan obektıvti myqtap bekitken ol shyńdy fotoǵa 2 ret basyp úlgeredi.
Bul kezde ymyrt úıirilip, tóńirek qarakóleńke tarta bastaǵan edi. Áldenege alańdaǵan Mersbaher aqyry: «Osy oıym durys», – degen bir sheshimge keledi. Ol munda qalyp, tańerteń kún shyqqanda arnaýly apparatpen Han-Táńiriniń bıiktigin ólsheý jáne ony taǵy da sýretke túsirý týraly uıǵarym edi. Osyǵan toqtaǵan jankeshti jan qural-jabdyqtaryn qushaqtaǵan kúıi yqtasyn jerdegi tas qýysyna túnep shyǵady. Tań ata bere dirdekteı oıanǵan ol dittegen jumysyna janyn sala kirispeı me? Mine, sonda onyń qolyndaǵy qural Han-Táńiriniń ustyny 7 200 (qazirgi sıfr – 7 010) metrge teń ekenin kórsetedi. Osydan keıin ózi turǵan taý tóbesinen kóringen Tıan-Shannyń jalpy kórinisi men Han-Táńiriniń keń panoramaly kelbetin qaıta-qaıta fotoobektıv nysanasyna alǵan keıipkerimiz ózi asyp túsken quz-qııalardyń ar jaǵyndaǵy joldastaryna qaraı bet alady.
...Bul kezde Mersbaherdiń jasy 60-qa ıek artqan edi. Sondyqtan da Jetisýdan attanyp, Bavarııaǵa barǵannan keıin ol ekspedısııaǵa shyǵýdy doǵarady. Bar ýaqytyn Tıan-Shandaǵy júrgizgen zertteý jumystary men túsirgen sýretterin retteýge arnaıdy. Kóp keshikpeı Mıýnhendegi gazet-jýrnaldarda onyń Aspantaý jáne ondaǵy Han-Táńiri shyńy týraly fotolary jaryq kórip, Eýropadaǵy alpınıstik klýb múshelerin tańǵaldyrady. Ile-shala, ıaǵnı, 1905 jyl Londonda «Ortalyq Tıan-Shanǵa saıahat» atty kitaby shyǵyp, bul eńbek oǵan úlken ataq-dańq syılaıdy.
Iá, onyń olaı bolatyn jóni de, reti de bar edi. Birinshiden, ol ózine deıingi saıahatshylardyń ishinde Tıan-Shandaǵy osy bir belgisiz shyńǵa qalaı barýdyń kerektigin aıtqan, sonyń jón-jobasyn kórsetken tuńǵysh adam-tyn. Ekinshiden, bul jankeshti bavarlyq nemis saıahatshysy joǵarydaǵy ózimiz áńgime etken muz qursaýly munaraǵa aparar joldy taýyp qana qoımaı, sondaǵy shyń irgesine jaqyn Mármár qabyrǵa men aısbergter júzgen jumbaq kóldi birinshi kórgen, qaǵazǵa syzbasyn túsirgen jan edi. Úshinshiden... Iá, úshinshiden keıipkerimizdiń sol zamandaǵy alpınıst ataýlynyń bári armandaǵan. «Rýhtar mekenin» alǵash ret sýretke túsirip, alyp shyń beınesin álemge pash etkeni. Osy eńbekteri úshin Mersbaherge Mıýnhen ýnıversıteti professor ataǵyn berse, Imperatorlyq Orys geografııa qoǵamy ony P.P.Semenov – Tıan-Shanskıı atyndaǵy Altyn medalmen marapattaıdy. Osydan soń ol taǵy da Reseı memleketiniń ekinshi dárejeli áýlıe Stanıslav ordenimen atalyp ótilip, Fransııadaǵy Lýn Maksımılıan ýnıversıtetiniń qurmetti doktory bolady. 1926 jyly jasy 82-ge kelgen qart geograf kezinde óziniń álemniń 10-nan astam elindegi taýlarynda bolǵan ýaqytynda kórgen-bilgenderiniń bárin Germanııadaǵy Bavarııa ýnıversıtetiniń kitaphanasyna syılaıdy. Sondaǵy muraǵatta Gotfrıd Mersbaherdiń Jetisýdaǵy Tıan-Shan saparynyń jazbalary da bar. Búgingi tańda ol Qazaq eli jaratylystaný ǵalymdary arasynan zertteýshisin kútip tur.
Janbolat AÝPBAEV,
jýrnalıst
Almaty oblysy,
Raıymbek aýdany,
Narynqol aýyly