Qazirgi qazaq qoǵamyn kópten tolǵandyryp, tolǵaǵy basylmaı turǵan eki másele bar: biri – til, ekinshisi – «hıdjab daýy». Sonyń ishinde kezekti oqý jyly bastalar aldynda mektep jasyndaǵy balalardyń hıdjabpen sabaqqa barý máselesi jyl saıyn kóterilip júr. Biraq túıinniń túpkilikti sheshiler túri joq. Kerisinshe barǵan saıyn ony qoldaýshylar men qarsylar arasyndaǵy pikir qaıshylyǵy údep bara jatqandaı.
Din sekildi názik máselede týyndaǵan túsinispeýshiliktiń der kezinde aldyn almaı bolmaıdy. О́ıtkeni din – senim máselesi. Bul jerde qoǵamdy jikke bólmeıtin sary maıdan qyl sýyrǵandaı syndarly sheshim kerek. Osy oraıda biz din salasyndaǵy belgili mamandar men sarapshylardy sózge tartyp, «Hıdjab daýyn» qalaı ońtaıly sheshemiz?» degen saýalymyzdy qoıdyq.
Pavlodar qalasynyń «Konfessııaaralyq qatynastardy taldaý jáne damytý ortalyǵynyń» dırektory, ońaltý máseleleri boıynsha sarapshy Gúlnaz Razdyq buǵan deıingi jyldary mektepte hıdjab taǵýǵa qatysty talap-tilek qoǵamda ishinara kóterilip, ár jerden bir estiletin júıesiz sıpatta bolsa, keıingi ýaqytta ony qoldaýshylar júıeli áreket etetin úlken kúshke aınalyp úlgergendigin aıtady.
– Bul máselege quqyqtyq kózqaras turǵysynan baǵa berip, áreket etýimiz kerek. О́ıtkeni biz quqyqtyq, zaıyrly memlekettiń zańdarymen ómir súremiz.
Degenmen qoǵamda dinı normalardy basshylyqqa alatyn dindar adamdar da bar. Bul – olardyń quqyǵy. Osyǵan oraı hıdjab taǵyp mektepke barý máselesinde zaıyrly zańdar men dinı normalar arasynda qaıshylyq týyndap qalyp jatyr. Aıta keteıik, elimizde 18 dinı konfessııanyń ókilderi ómir súredi. Olardyń da óz dinı zańdary bar. Sondyqtan biz bir konfessııa ókilderine basymdyq berip, ekinshisine bermeı, qoǵamdyq ádiletsizdikke jol asha almaımyz. Budan shyǵatyn qorytyndy, eń aldymen, árbir adam quqyqtyq, zaıyrly memlekettik zańdaryn basshylyqqa alýymyz kerek, – deıdi sarapshy.
Onyń aıtýynsha, dinı kıim tek mekteptiń ishinde tyıym salynady, al syrtta kez kelgen adam óz dininiń talaby boıynsha kıine alady. Sonymen qatar mektepten tys ýaqytta balanyń dinı mekemelerge baryp, rýhanı bilim alýyna shekteý qoıylmaǵan. «Al mektep – balaǵa eshbir dinniń nemese ulttyń ıdeologııasynan tys, zaıyrly jáne ǵylymı turǵyda ǵana jan-jaqty bilim beriletin oryn ekenin umytpaıyq. Ol jerde birkelki mektep formasy saqtalýy kerek. Bul – eń syndarly ustanym dep sanaımyn», dedi Gúlnaz Razdyq.
«Qazaqstan zańgerler qaýymdastyǵy» qoǵamdyq birlestiginiń atqarýshy dırektory Serik Berkamalov zaıyrly memleket degenimiz – bireýler aıtyp júrgendeı «qudaısyz qoǵamdy» bildirmeıtinin, sonymen birge eldegi barlyq konfessııanyń teńdigin saqtaıtyn tujyrymdama ekenin aıtady. Onyń pikirinshe, ár balanyń sapaly bilim alýǵa birdeı quqyǵy bolýymen qatar, olardyń dinı ustanymdaryna qatysty da birdeı qatynas bolýǵa tıis. Iаǵnı bir bala ekinshisinen dinı belgileri boıynsha erekshelenbeýi qajet.
– Birinshiden, osy maqsatta elimizde mektepterde birkelki forma engizildi. Árkimniń materıaldyq jaǵdaıy ártúrli bolatyny belgili. Bireýler aýqatty, ekinshileri ortasha bolýy múmkin. Eger ár bala óziniń jaǵdaıyna saı kıinetin bolsa, olardyń arasynda jikke bóliný jaǵdaıy týyndaýy múmkin. Sol sekildi hıdjab taǵý nemese taqpaý belgileri boıynsha da keıbir oqýshylar kópshilikten erekshelenip tursa, bul olardyń arasynda birin-biri keleke qylý, býllıng oqıǵalaryna alyp kelýi ǵajap emes. Ekinshiden, bastaýysh mekteptiń 6-7 jastaǵy oqýshysynyń dinı kıim kııýi qanshalyqty aqylǵa syıymdy? Ata-anasy nelikten olardy hıdjab sekildi kıimmen oraıdy? Iá, olar balalaryn óz dininiń normalarymen tárbıelesin, biraq balıǵatqa tolmaǵan balalaryn basqalardan erekshelep, dinı kıim kıgizý durys emes. «Meniń balam hıdjab taǵady nemese mektepke múldem barmaıdy» deý – tikeleı zań buzý. Tipti ıslamnyń ózinde balaǵa balıǵat jasyna tolǵannan keıin ǵana namaz, oraza, oramal taǵý paryz. Qarap otyrsańyz, dinniń ózi jetkinshektiń belgili bir aqyl toqtatatyn jasqa jetýin durys dep otyr, – deıdi zańger.
Zaıyrlyq qaǵıdattaryna sáıkes din normalary men tájirıbesi azamattyq zań normalaryna qaıshy kelmeýi keregin tilge tıek etken zańger «Dinı qyzmet jáne dinı birlestikter týraly» zańda ıslam dininiń hanafı mázhaby jáne hrıstıan dininiń pravoslavıelik baǵytynyń qoǵam ómirindegi tarıhı mańyzdy róli atap kórsetilgenine qaramastan, elimiz óziniń zaıyrlyq baǵytynan ajyramaǵanyn aıtty. «Bul jerde atalǵan zańda el halqynyń rýhanı murasymen úılesetin basqa da dinderge qurmet bildiriletini hám azamattardyń dinı nanymdaryn syılaýdyń mańyzdylyǵy, konfessııalar arasyndaǵy kelisimniń basty nazarda bolatyny da jazylǵan. Qoǵamnyń sanasyn, din jaıly túsinigin ózgertý – kóp ýaqyt alatyn úderis. Men fılosofııa jáne teologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Dosaı Kenjetaıdyń «Elimiz zaıyrly quqyqtyq ustanymnan aıyrylmaýy kerek. Zaıyrly degenimiz – ozyq, tolerantty, ashyq qoǵam» degen sózimen tolyqtaı kelisemin», dedi sarapshy.
Sarapshylar men mamandardyń pikiri, eń aldymen, zaıyrly eldiń zańdaryn basshylyqqa alý kerek degenge saıyp otyr. Degenmen jyl saıyn «hıdjab daýy» bekerge kóterilip otyrmaǵany da belgili. Sebebi – din sony talap etedi. Naqtyraq aıtqanda, balıǵat jasyna tolǵanda qyz balasyna óz úıinen tys jerdiń bárinde oramal tartý jáne jabyq kıiný mindettelinedi. Osy jerde ógizdi de óltirmeıtindeı, arbany da syndyrmaıtyndaı bir ońtaıly sheshim bolý kerek ekeni aqıqat. Biz osy suraqty QMDB Ǵulamalar keńesiniń múshesi, ıslamtanýshy Muhan Isahanǵa qoıdyq. Ol balıǵat jasyna tolmaı jatyp kishkene baldyrǵandaryn hıdjabqa orap qoıatyn ata-analarǵa túsindirý jumystaryn júrgizý jáne oramal daýyn birjolata toqtatý úshin birqatar usynysyn jetkizdi. Sonyń birinshisi – balıǵat jasyn arnaıy pátýamen bekitý.
«Dinniń dálelderin, sondaı-aq medısınalyq tekserýlerdi negizge ala otyryp, elimizdegi ortasha balıǵatqa tolatyn jasty anyqtap, sony pátýamen bekitý kerek. Ol 13 jas pa nemese 15 jas bola ma, naqty bir meje kórsetilýi kerek. Bul bastaýysh mektepte oqıtyn qyzdaryna hıdjab taqtyratyn ata-analar mekteptiń ishki tártibin tyńdamaıtyn bolsa, dinı turǵyda da jaýap berý úshin qajet nárse.
Ekinshi usynys – bizde uldar men qyzdar bilim alatyn dinı medrese-kolledjder bar. Bular Oqý-aǵartý mınıstrligine tirkelgen resmı oqý oryndary. Ol jerge talapkerler basqa da zaıyrly bilim ordalary sekildi 9-synyptan keıin qabyldanady. Hıdjab taqqysy keletin qyz balalar da osy oqý oryndaryna túsýlerine bolady. Biraq bir aıta keterligi, qyzdar medresesiniń barlyǵy elimizdiń ońtústik jaǵynda ornalasqan. Sondyqtan elimizdiń soltústik, shyǵys aýmaqtarynan da qyzdar oqıtyn resmı medrese-kolledjder ashý jaǵyn oılastyrý kerek.
Úshinshi usynys – eshbir tarapty renjitpeıtin sheshimderdiń biri – mektep formasyna eshqandaı dinı belgi bermeı-aq uzyn etekti formany da bekitý kerek. Sonymen qatar keıbir elderdegi sekildi qyzdar úshin «vandamka» sekildi bas kıim túrin tartýǵa ruqsat berilgeni durys. Biraq barlyǵy da bir stılde, bir túste bolýy kerek. Qalaǵan adam uzyn etek kıip, basyna zamanǵa saı sándi kıimdi kıse, oǵan eshkimniń qarsylyǵy bolmaıdy dep sanaımyn.
Tórtinshi usynys – qazirgi kúni elimizde jekemenshik mektepter kóptep ashylyp jatyr. Solardyń qatarynda tek qyzdar bilim alatyn mektepter ashylsa quba-qup. Ol jerde jumys isteıtin muǵalimder, kúzetshiler, basqa da qyzmetkerdiń bári áıelder bolsa, oramal taǵatyn qyz mektepke kirgennen keıin ony sheship qoıa alady. О́ıtkeni dinde áıelder bir-biriniń aldynda jalańbas júrýlerine ruqsat. Eger osy aıtylǵan máseleler sheshimin taýyp jatsa, oramal daýyn birjolata toqtatýǵa múmkindik týady degen senimdemin», deıdi Muhan Isahan.
Dintanýshy, fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty Jalǵas Sandybaev qoǵamda «hıdjab daýynyń» qozýyna sebepshi bolyp otyrǵan taǵy bir sebepti aıtty. Ol – «hıdjab» sózi. Bizdińshe, «hıdjab» degen bir basqa, «oramal» degen bir basqa. О́ıtkeni arab tilinen sońǵy jyldary engen tańsyq sózdiń ózi adamdardy teris oıǵa jeteleýi múmkin. Keıbir dinı mamandar «hıdjab» emes, oramal dep aıtady. «Hıdjab» sózin kóbine áleýmettik jelide ıslamofobtyq pikir qalyptastyrýǵa yntaly adamdar jıi qoldanyp júr. Sebebi «oramalǵa» qaraǵanda «hıdjab» qara tústi japqyshty, nıqapty (betperde) kóz aldymyzǵa keltiredi. Sondyqtan qoǵamnyń tynyshtyǵyn shaıqaltqysy keletinder úshin bul da eldi dúrliktirýdiń bir amaly», deıdi ol.
Jalǵas Sandybaev din ustanýshy azamattardy ásire dinshildikke berilmeýge shaqyryp, el úshin dinı turaqtylyqtyń eń mańyzdy baılyq ekenin aıtty. «On ekide bir gúli ashylmaǵan kishkentaı qyzdardy tumshalaý durys emes. Jastar tárbıesi – bárimizge ortaq mindet. Jas urpaqtyń jarqyn bolashaǵy úshin bólinbeı, birigip jumys isteıik. Al jalpy, dinge qarsy adamdarǵa aıtarym, keıbir eresek qyzdardyń hıdjab tartýymen qoǵam túgeldeı dinshil bolyp ketpeıtinin umytpaıyq. Karl Markstyń: «Ateızm dindi tolyqtaı teristeımin dep únemi dinge silteme jasap otyrady. Din bolmasa, ateızmniń máni qalmaıdy, sol úshin ateızmniń ózi de din», dep aıtqan áıgili sózi bar. Qazir mektepte, balalar arasynda oramal daýynan da aýyr problemalar bar. Sýısıd, býllıng, nashaqorlyq, oıynqumarlyq – osy sekildi basqa da kún tártibindegi máselelerdi qoǵam bolyp sheshýge atsalysýymyz kerek. Jastarymyz jat dinniń yqpalyna ketpeýi úshin, eń aldymen, olardyń sanasyna kiretin jat ıdeologııanyń jolyna tosqaýyl qoıǵan jón. Sol sııaqty quqyqtyq aqparattyq túsindirý jumystary júrgizilýi kerek», dedi ol.