Sýdy únemdeý – basty qajettilik 223 kanal, 208 sý qashyrtqysy, 149 tik drenaj kúrdeli jóndeýden ótedi

Sebebi baqsha, maqta daqylyn ósiretin aýdanda ırrıgasııa, melıorasııa salasynda sheshimin tappaǵan másele az emes. Halqy kóp ári tyǵyz shoǵyrlanǵan Maqtaaral aýdany 2018 jyly maýsym aıynda tarıhı qalpyna keltirilip, qaıta qurylǵan bolatyn.Sodan beri elimizdiń eń qıyr oń­tústigin­de or­nalasqan, demografııalyq ósimi joǵa­ry she­ka­raly aýdandy basqaryp kele jat­qan Ba­qyt Asanovqa jolyǵyp, birqatar máse­le­ge qanyqqan edik.

«Memleket basshysy Joldaýynda eń aldymen, sýdy únemdeıtin ozyq tehnologııany engizý isin tezdetip, ony qoldaný aýmaǵyn jyl saıyn 150 myń gektarǵa deıin keńeıtý kerektigin aıtty. Sý únemdeıtin tehnologııalardy shuǵyl engizýdi mindettedi. Sondaı-aq Prezıdent jańa ınfraqurylym salý – óte mańyzdy mindet, qazirgi naryqtyń talaby ekenin eskertti. Osy oraıda aýdan aýmaǵynda «Irrıgasııa jáne drenajdyq júıelerdi jetildirý-2» aýqymdy jobasy júrgizilip jatqanyn aıta keteıin. Osy joba aıasynda 223 kanal, 208 sý qashyrtqysy, 149 tik drenaj kúrdeli jóndeýden ótedi. Aǵyn sý jetkizý, melıorasııany jaqsartý maqsatynda K-20, K-34 kanaldaryn osy baǵdarlama aıasynda betondaý jumystary júrgizilip jatyr. Sońǵy úsh jylda 557 shaqyrymdy quraıtyn 127 sý qashyrtqysy mehanı­ka­lyq tazalaýdan ótti. Aǵyn sý shyǵynyn azaıtý úshin ırrıgasııalyq júıelerge avtomattandyrylǵan sý eseptegish qon­dyr­ǵylary ornatylady. Osy aýqym­dy jumystar tolyq júzege asqan jaǵdaıda aýdanda 45786 gektar sýarmaly jerdiń qunarlylyǵy jaqsara túsetin bolady», deıdi aýdan ákimi.

Aýdannyń aýylsharýashylyq salasynda kóp jyldan beri sheshimin tappaı qordalanǵan problemalar az emes. Máselen, maqta-toqyma jáne tigin óner­kásibi damymaı otyr. Sonyń saldarynan maqtany shıkizat kúıinde satý baǵasy Lıverpýl bırjasyndaǵy maqta talshyǵynyń ındeksine tikeleı táýeldi. Sonymen birge keıingi jyldary maqta ónimine suranystyń azaıýy da baǵanyń tómendeýine ákeldi. Tuqymdyq shıt sapasy nasharlap, maqtany ári qaraı óńdeý isi jolǵa qoıylmady. Aýdan ákiminiń aı­týynsha, óńirde jip ıirip, maqta to­qı­tyn, kıim tigetin iri óndiris orny joq. Sol sebepti, aýdanda toqyma, tigin ónerkásibin damytyp, maqta klasterin qalyptastyrý maqsatynda oblys ákimi Darhan Satybaldynyń bastamasymen jáne tikeleı qoldaýymen arnaıy jos­par jasalypty. «2023-2025 jyldary aýdanymyzda 21 mlrd teńgege maqta-toqyma keshenin jáne logıstıkalyq hab qurý ınvestısııalyq jobasy júzege asyrylmaqshy. Jobanyń qýattylyǵy – 160 myń tonna, 3 000 jańa jumys orny qurylady. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Joldaýda dıqandardy sapaly tuqymmen qamtamasyz etý, jańa suryptardy shyǵaryp, ony ósi­rý máselesin sheshý qajettigin aıtty. Osy oraıda eń aldymen, maqta tu­qy­­mynyń sapasyn jaqsartýǵa, elı­ta­­lyq shıtti ózimizde óndirýge basa mán berip otyrmyz. Elıtaly maqta tu­qy­myn aýdanymyzǵa ımporttaýǵa ke­li­sim­sharttar jasalyp, bıyl kórshiles О́zbekstan, Túrkııa elderinen elıta­ly tuqymdyq shıt ákelindi. 2027 jyl­ǵa deıin ishki naryq tolyqtaı sapaly elı­ta­lyq shıtpen qamtamasyz eti­letin bolady. Osy jumystardyń nátıjesinde shıtti maqtanyń 70 paıyzyn tereń óń­deý­den ótkizip, baǵa naryǵyna táýel­di­likten arylýǵa bolady degen oı­damyz. Osy baǵytta aýdanǵa ın­ves­tısııa tartý bo­ıynsha aýqymdy joba qolǵa alynyp otyr. Maqta-tuqym klas­te­ri­men aınalysatyn ózbekstandyq eń iri ká­sip­ornynyń biri – «Global textile» kompanııasy bıyldan bastap Maqtaaral aýdanynyń naryǵynda ju­mys isteýge kiristi. Kompanııa bizdiń aýdannan 5 iri kásiporyndy iske qosý úshin 2023-2027 jyldarǵa arnalǵan «Global textile. Turkistan» jobasyn da­ıyndady. Quny 45 mıllıon dollardy quraıtyn joba aıasynda logıstıka haby, maqtany bastapqy óńdeý zaýyty, maqta-toqyma fabrıkasy, matany boıaý fabrıkasy iske qosylatyn bolady. Bıyl bul kompanııa aýdan sharýalarynan 10 myń tonnaǵa deıin maqta satyp alýǵa nıet bildirip otyr. Jýyrda Myrzakent kentinen kompanııanyń keń­sesi ashyldy», deıdi Baqyt Asanov. Aýdandaǵy aýyl sharýashylyǵy sala­sy­nyń mamandary, aýyl ákimderi, sharýalar men kásipkerlerden qurylǵan dele­gasııa taıaýda О́zbekstannyń Fer­ǵana oblysyndaǵy «Global textile» kom­pa­nııasynyń kásiporyndaryn aralap, ozyq tájirıbesimen tanysyp qaıtqan. Bul kompanııa maqtadan jip ıirý, mata toqý, kıim tigýge deıingi aralyqtaǵy maqta klasterin tolyq ıgergen. Tashkent qalasy men Ferǵana oblysynda 15-ke jýyq kásiporyndarynda 5 myńnan astam adam jumys isteıdi. Sondaı-aq maqtany tereń óńdeıtin zaýyt, fabrıkalar ashýǵa ınvestorlar tartý jáne óndiristik ká­sip­oryndardyń jumysymen tanysý maq­sa­tyn­da Qytaıǵa is-saparmen barǵan delegasııa músheleri Býratala qalasynda bolǵan. Ondaǵy «Shonshı He» zaýytynda maqta tuqymyn óndirý, maqta ósirý jáne ony tereń óńdeý, jip ıirý tehnologııasymen tanysqan kezde zaýyt basshylyǵy Maqtaaral aýdanyna ınvestısııa salýǵa nıet bildiripti. Aýdan ákimi osy saparda Qytaı elinde tereń tanysqan egisti tamshylatyp sýarýdyń ozyq tehnologııasyn aýdanda engizýge kúsh salatyn aıtady. Bul jaz aıynda jıi oryn alatyn aǵyn sý tapshylyǵy kezinde sýdy meılinshe únemdeýge múmkindik beredi.

Prezıdent Joldaýynda egin sharýa­­shylyǵynda mańyzdy reforma jasaý qajettigi aıtyldy, ıaǵnı egis túr­lerin kó­beıtip, kóbirek paıda ákeletin daqyldar ekken jón. Bul oraıda aýdanda egistikti ártaraptandyrý jumysyn jaqsartý maqsatynda júgeri egý qolǵa alynbaq. Júgeriden 29 túrli ónim shyǵaratyn zaýyt ashý kózdelip otyr. Aýyl sharýashylyǵy salasynda jańa teh­nologııany tıimdi qoldanýdyń nátı­jesinde maqta, baqsha, júgeri daqyl­da­rynyń ónimdiligi artqan. Ár jyly halyqtyń basty kúnkórisi – maqtanyń ár gektarynan 24,5 – 26,3 sentnerden ónim alyndy. «Bir alqaptan jylyna 2-3 ónim alý» jobasy 900 gektarǵa endirilip, ósimi 2,3 esege, tamshylatyp sýarý 1,4 esege, jylyjaı keshenin salý 2 esege kóbeıdi. Jylyna 2-3 ret ónim alý úshin dıqandar birinshi kezeńde baqsha, ekinshi kezeńde mal azyǵy daqyldaryn ósirýdi dástúrge aınaldyrǵan. Jyl saıyn baqsha jáne kókónisten alynǵan ónimniń 80 paıyzy shetelge eksporttalady. Jyl qorytyndysy boıynsha aýdan oblysta eki jyl qatarynan «Eń úzdik ónim eksporttaýshy aýdan» ataǵyn jeńip alǵan. Aýdan ákiminiń aıtýynsha, 69 eldi mekenniń 97,1 paıyzy ortalyqtandyrylǵan aýyz sýmen qamtylǵan. Aýyz sý 49 eldi mekenge táýlik boıyna, 18-ne keste bo­ıynsha berilýde. 2019-2023 jyldary aýyz sýǵa el qazynasynan 2 mlrd 395,8 mıl­­­lıon teńge qarjy bólinip, 10 eldi mekenniń aýyz sý júıesi jańartyldy. Sondaı-aq 36 eldi meken tabıǵı gazben qamtylǵan. Bes jyl kóleminde bıýdjetten tabıǵı gaz júrgizý úshin 6 mlrd 842 myń teńge qarjy qaralyp, 9 eldi meken «kógildir otynǵa» qol jetkizdi. «Jýyrda jarııalanǵan Mem­leket bas­shy­synyń Joldaýynda aıtylǵandaı «Darbaza – Maqtaaral» temir jolynyń qurylysy qolǵa alynǵaly otyr. Bul temir joldy sapaly salý máselesine el Prezıdenti basa nazar aýdardy. Atameken keden beketinen «Syrdarııa» shekara ótkizý beketine deıin tartylýyn Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrliginen surap otyrmyz. Qazir saıa­sı sheshim qabyldanyp, ekonomıkalyq jáne teh­nı­kalyq negizdemeler ázirlenip jatyr. Aýdanda Qazaqstan-О́zbekstan shekarasy boıymen «Ortalyq Azııa» halyqaralyq ónerkásiptik kooperasııa ortalyǵyn qurý josparlanyp otyr. Atakent kentine jaqyn ornalasqan kedendik bekettiń mańynda buǵan deıin júk kólikteriniń keptelisteri jıi bolyp, kentke kirip-shyǵatyn jeńil kó­likter úshin qıyndyq týdyrǵan edi. Jańa nysannyń jobasy bo­ıynsha 600 júk kóligine arnalǵan avtoturaq salynyp, júk kólikteriniń keptelisi máseleci oń sheshim tabady. Atalǵan jobalar iske assa, óńirde ónerkásiptik jáne saýda-sattyq oryndaryn ashýǵa, jańa jumys oryndaryn kóbeıtýge jol ashylmaq. Maqtaly óńirge ınvestorlardyń da úlken qyzyǵýshylyǵy artady. Munda tıisti ınfraqurylymdy tarta otyryp, ónerkásiptik jáne saýda-sattyq oryndaryn ashýǵa bolady. Ag­rarly aýdannyń halqy óte eńbekqor, isker. Iаǵnı Joldaýdyń júzege asyrylýyna qomaqty úles qosaryna senimdimin. Aýdannyń 95 jyldyq tarıhyna kóz jibersek, bir kezderi osy maqtaly óńir­den 33 adamnyń Sosıalıstik Eńbek Eri ataǵyn alýy sózimizdi dáleldeı túsedi», deıdi aýdan ákimi Baqyt Asanov.

Aıta ketelik, aýdanda jalpy óńirlik ónim kólemi 62 mlrd teńgeden 116,5 mlrd teńgege jetken. Aýyl sharýashylyǵynyń jalpy ónim kólemi eki esege artyp, 80,9 mlrd teńge boldy. Aýdannyń negizgi kapıtalyna salynǵan ınvestısııa kólemi byltyr 22,5 mlrd teńge bolyp, aldyńǵy jylmen salystyrǵanda 4 paıyzǵa ósken.

Túrkistan oblysy