Alda qaharly qys taqap kele jatqan. Alǵashqy yzǵar Ánýardyń tánin ǵana emes, janyn da qaryǵandaı bolyp, qaltyratyp jiberip edi... Jeltoqsannyń basyna taman «ákemteatr» Mańǵystaýǵa gastroldyq saparǵa shyǵatyn bolyp, sonyń quramyna Ánýar da kirgen edi. Negizgi qoıylym Á. Kekilbaevtyń «Abylaı hany» bolǵandyqtan, ondaǵy Tursynbaıdyń rólin oınaıtyn Ánýar mindetti túrde barýǵa tıis-tin.
Jan dosy, teatr basshysy Tuńǵyshbaı da Ánýardyń barǵanyn qup kórgen. Boıy sergip qalsyn, jer kórsin, elmen qaýyshsyn dep oılaǵan. Áldebireýlerdiń «alys sapar múgedek kisige ońaı soqpas, keremet kesek beıne emes qoı onysy, ózimiz de kórsete salar edik qoı» degenine aldymen Ánýardyń ózi kelispeı, sosyn basshy da quptap, qıyr baǵytqa bet qoıǵan edi.
– Poıyzda sharshap qalarsyń, – dep Tuńǵyshbaı oıyndaǵysyn aıtyp bolmaı jatyp, Ánýar:
– Sonda ne, alyp qalǵaly otyrmysyń meni? – dep dúrse qoıa bergen.
– Ushaqpen ushqanyń durys bolar edi.
– Poıyzda ujymymmen uıysyp barǵanǵa ne jetýshi edi! – dep Ánýar kónbeı qoıdy.
Mańǵystaý gastroli sátti aıaqtalyp, ártister arqa-jarqa bolyp poıyzben qaıtyp kele jatyr. Qaıtarda da Ánýarǵa «ushaqpen barsańshy», degen usynys jasaǵan Tuńǵyshbaı. Kónbedi taǵy. Kóńildi ortasyn qımady.
Mine, poıyz terbelisi ony tátti oılarǵa qundaqtap tastaǵandaı edi...
Anasyn joǵaltqan soń araǵa eki jyl túskende, 1998 jyly Ánýar Boranbaevqa Qazaqstannyń halyq ártisi ataǵy berildi. Osy úlken qýanyshyn teatr ujymy onyń 50 jasqa tolý mereıtoıymen birge astastyryp, jyl aıaǵynda keremet qyp atap ótti. Teatr basshysy, kórnekti akter Tuńǵyshbaı Jamanqulovtyń azamattyq elgezektigimen jaraly kóńildiń baqyt qusy aspandap bir ushqanyna kýá boldy jalpaq jurt. Bul qos qýanyshtyń qos qanatyn talmastaı qaqtyrǵan taǵylymdy toıdyń dúrmegi kelesi jyldyń jaz boıyna týǵan óńirinde jalǵasyp, birinen soń biri bal jutqyzǵan lázzatty kúndermen baıyp, tolysyp, halyq pen Ánýar arasyndaǵy názik syılastyq pen sýymaıtyn súıispenshilik tinin berik ete túsken edi.
О́ziniń mereıtoıy men qurmetti ataǵy qarsańynda mańdaı terin syǵyp jańa rólder ázirlegen Ánýar qorjynynda kórermenin tánti eterlik biraz obrazdar bolǵany qandaı jaqsy, jarasymdy boldy. Jan júregi qaıǵynyń jalynynda qaqtalǵan akterden endi mardymdy jańalyq kútip bolmas degen sasyq pıǵyldyń býynyna balta shabylǵandaı edi. Ol múgedek kúıinde E.Zamıatınniń «Edil patshasynda» Marýlldy, M.Áýezovtiń «Qıly zamanynda» Prokýrordy, Á.Kekilbaevtyń «Abylaı hanynda» Tursynbaıdy jáne V.Smehovtyń «Myń bir túninde» Mustafany shabytpen oınap, kórermenderin tánti etken. Osyndaı tyń kúshpen jigerlenip, jańa beleske yntyqqan akter tabysynan eldegiler de birshama qulaǵdar bolǵan edi. Jańalyq ataýlyń bul kúnde Almatyńda ne, shalǵaıdaǵy aýylyńda ne birdeı shapshańdyqpen tarap, jaıylyp jatatyn kez emes pe? Sol sebepti de eldegi saýatty kórermender ózderiniń súıikti akteriniń sońǵy jetistikterine syrtta otyryp-aq esi qalmaı qol soǵyp, qoldaý kórsetip jatqan bolatyn. Tek óziniń zaryqtyrmaı kelip, ortalaryn dýmanǵa bóleıtin máre-sáre sátti asyǵa kútip, eleńdep júrgen-tin.
Sondaı saǵynysqan júrekterdiń maýyq basqan ystyq qaýyshýlar kezeńi de tutas jaz boıyn qamtyp, qansha uzaqqa sozyldy degenmen de báribir ińkárlik sezimniń qaınarynan qanyp ishe almaǵandaı qıyspas, sýymas, tánti kóńilder óner balyn tilinde talmap qana jutyp, dáminen múlde aıyrylyp qalardaı seskenip, ynty-shyntymen shurqyrasyp qala bergen aýylda. Kelesi kezdeskenshe kún jaqsy bolsyn dep, aq batasyn berip, kıeli alaqanyn jaıyp aýyly qaldy artynda...
Uzaq joldy qysqartýda oıdan ótken eshteńe tappaısyń. Poıyz – oı besigi. Terbetedi. Oılantady. Qýantqanda balbyraısyń. Qaıǵyrtqanda qamyǵasyń. Báribir tynymsyz oılardan sharshamaısyń. Jan azabyna kóndiretin de oı ǵoı, tán jarasyn jazatyn da oı ǵoı, úmit otyn sóndirmeıtin de oı ǵoı... Osyndaı oramdy oılardyń jórgeginde qundaqtaýly kele jatyr edi Ánýar...
Ushan-teńiz oı qaqpaqyldap, týǵan teatryna qaıta-qaıta alyp bara beredi. Eldegi san márte kezdesýlerde de kórermender osy teatr máselesine oraǵytyp soǵa berýshi edi. Sonyń da sebebi bolar, bálkim. Búgingi kórermen saýatty. Kádimgi kásibı mamandaı taldap, talqylaı alady. Teatr repertýarynyń sońǵy kezde onsha jańǵyrtylmaı júrgenin, keıbir jas akterlerdiń til, sóıleý mádenıetinde aǵattyq kezdesetinin, ótken býyn men búgingi býynnyń salalas sabaqtastyǵynda selkeýlik baıqalatynyn dóp basyp aıtyp, tipti sol yńǵaıda paıdaly pikirlerin bildirip otyrady. Rejıssýradaǵy izdenistiń taptaýryndyǵy da olardyń qabyrǵasyna batatyn sekildi. Elimizdiń ár óńirindegi teatrlarda rejısserlerdiń jetispeýshiligi saldarynan qoıylymdardyń sapasynda anaý aıtqandaı ilgerileýshilik joqtyǵyn da shalǵaıdaǵy kórermender tamyrshydaı sezip-biletindigi Ánýardy tańǵaldyryp tastaıtyny jasyryn emes.
Elden eljirep, kóńildenip oralǵan Ánýar ózgeshe kóterińki kúıde júrdi. Jaqsy boı jazyp qaıtty. Munsha merzim jaz boıy jaıqalyp júrip almaıtyn edi. Osy joly júrdi. Osy joly týǵan-týys, dos-jaran, jalpy tileýlesteriniń ortasynda qaqpaqyldanyp, rııasyz kúldi. Osy joly týǵan jerin qıyp ketkisi kelmeı, qoshtasýǵa qulyqsyz adamsha, ári-sári kúı keship, taǵy da birer kún aýnap-qýnap jata turaıyn degendeı, ózgermeli sheshimge kelip, jyljyta berip edi, jaqsy da jaısań júzdesýlerin.
Nege ekeni belgisiz, áli esinde sol kólikke minip jatqan sáti. Kózi yryq bermeı jasaýrap, qoshtasyp turǵan jarandaryna toıymsyz jáýdireı qaraǵyshtap, kókiregin juparǵa toltyrǵan saf aýany meıirlene jutyp, máshıne jyljyǵanda ózi de bul ystyq topyraqtan máńgilikke syrǵyp jónelgendeı keýde tusy janshylyp, demi túgesilip, dymy quryp, dármensiz kúı keshkenin dál qazir basynan ótkergendeı, esine alyp otyr edi Ánýar...
Osynshama qımastyq sezimniń bulqyna býyrqanýy nege kórindi eken?
Kúz tústi. Qońyr qyrkúıektiń ekinshi kúni edi. О́tken jolǵy aýylmen qoshtasýyn qaıyra esine alyp otyrǵan Ánýar tolqyǵan kóńilin basa alar emes. Jańa ǵana aýylynan qaraly habar jetken. Úlken aǵasy Sosıaldan aıyrylypty!.. «Qushaǵynan shyǵarǵysy kelmeı, qol bulǵap qalǵan, asyl aǵam-aı!» dep kúńirenedi... Sol joly sońǵy kórýi eken ǵoı. Sońǵy ret qoshtasypty... О́mir degeniń kútpegen kezdeısoqtardan turady eken... Úrgedek kóńil ábden úreıshil bolyp aldy...
Kenet «Aýylymmen endi qashan kóriser ekenmin?» degen sekemshil úmit Ánýar boıyn bir qyzdyryp, bir sýytty... Osy elý bir jasynda nendeı qııametke kónbegen bul! Tuńǵyshy Ilııasynan qapyda aıyrylyp, qan jutsa da, alǵashqy jarynyń opasyzdyǵyn jer kótermesteı bolsa da ózi kóterip, qyryq tórtinde sol aıaǵyn tizeden joǵary qara sannan kestirip, múgedek kúıinde teatrymen qaıta tabysyp, óner jolynyń uzynyrǵasynda jetpiske jýyq keıipker somdaǵan Ánýar bul kúnde ómirdiń qaıǵysy men qýanyshyn zoryqqan hám zárezap júregimen bekem de berik, salmaqty qabyldaıtyn adamdyq deńgeıdiń qasıetti de qarapaıym kúıinde júretin edi...
Poıyz dýmany, ázil-qaljyńy túgesiletin túri joqtaı. Jaratylysy bólek ártister moıyndarynan batpan júk túsken soń, erekshe jaıdarylyqpen janartaýdaı atqylap keledi deısiń. Sol ásershil ortanyń bir gúli bolyp Ánýar kele jatyr edi, ómirge qushtarlyǵy kúıdirip-jandyryp. Ádettegiden de áńgimeshil, ázilkesh, taýyp aıtyp kúlkige bóktirgish sol baıaǵy Ánýardan da ótkin bir asyl beıne. О́z vagonynan bylaıǵylardy da aralap shyǵady. Kýpe-kýpedegilerdiń kóńilin tasytady. Qalaı úlgeredi bárine? Sol qolyndaǵy taıaǵyn ońtaıly siltep, shoınań etip vagon qospalarynyń arasynan kádimgi aıaǵy saý adamnan beter ytqyrynyp shyǵyp júr. Qımyly jep-jeńil. Jáne de jaı júrmeıdi aralap. «Kele jatqan jańa jyldaryńmen!» dep syı-sııapatyn úlestiredi. Onysy jýyr mańda taýsyla qoımaıdy. Taýsylyp bara jatsa, kelesi stansadan túse qalyp, qorjynyn toltyryp alýǵa úlgeredi.
– Myna galstýgymdy saǵan syıladym!– dedi Ánýar bir dosyna óz moınyndaǵy sý jańa galstýgyn sheship berip jatyp.
– Qoı, tasta, uıat bolady! – dedi anaý azar da bezer bolyp.
– Dos shyn júreginen usynǵandy almaý naǵyz uıat sol bolady, – dep bul da qoıar da qoımaı ótinip, aqyry aldyrtady.
– Mynaý meniń sý jańa bórkim ǵoı. Osyny basyńa sýyq ótip, tumaýratyp júrgen sen alshy, – dep bir taqyr bastyń tóbesine qonjıta saldy.
– E, sóıtshi. Almatydan túskende kıip ketip júrmeıin biraq,– dep máz bolǵan ol qundyz bórikti batyra kıip aldy.
Qyzdar jaǵyn da túrli syılyqpen syqap tastady. Iissý, átir, ıismaı, súrme, dalap, taraq sekildi maıda-shúıdeniń ózi sulýlardyń jańa jyldyq kádesine molynan jarap ketti.
Kútpegen oljaǵa kenelip qalǵan qyzdar kúledi-aı kelip. Kelemeji de qosarlana estiledi:
– Bul Ánýar nege búıtip shoshańdap ketti, túge!
– Burynnan da qoly ashyq ápende emes pe?
– Biraq búgingisi tym erekshe me dep qaldym.
– О́zi bizben Jańa jyl qarsańynda qoshtasyp júrgennen saý ma?
– О́ı, jaǵyń qarysqyr, jaǵyń tap qazir qarysyp qalsynshy!
Bul kezde poıyz Túrkistan stansasyna kelip toqtaǵan edi. Manadan terezeden syrtqa taǵatsyzdana telmirip turǵan Ánýar qasyna bir dosyn ertip túsýge yńǵaılana bastady.
– Qoısańshy endi, taǵy birdemeler alǵyń kelip júr me? – dep toıtarǵysy kelip edi, dosy onysyna kónbedi.
– Kıeli jerge tabanymyzdy tıgizýimiz kerek, eı, paqyr! Táńirim sen ekeýmizdi endi qashan alyp keler bul jer jaqutyna? Belgisiz ǵoı. Kim bilgen, bul sońǵy kelýimiz bolýy da ǵajap emes qoı! – dep Ánýar dosynyń súıemeldeýimen basqyshtan abaılap túse bergen.
– Tek artyq sóıleme! – dedi dosy estiler-estilmes etip.
Ánýar tabany jerge tıgen bette «Jar bola gór, kıelim!» dep jaratqanǵa ishteı tabynyp aldy da, taǵam dúńgirsheginiń birine dosyn ertip kirip, keshikpeı qaıta shyqty. Dosynyń qolynda kishigirim as tabaǵyndaı birdeme bar.
– Áshiráli, aý, Áshiráli, qaıdasyń? – dep Ánýar kýpege kirgen bette daýsyn kótere shaqyrdy.
Áshiráli estip jatsa da, lám-mım demedi. Ánýar ekeýi jan aıamaıtyn dostar bolsa da, bir kóldeneń sózge áýekilenip, bet jyrtyspasa da tilge kelmeı, dóńkıisip, ókpelesip qalyp edi osy poıyz ústinde. Jaıshylyqta osylaı burtıysyp qalsa, kıkiljińderi sút pisirimge jetpeı tarqap ketetin. Bul joly da sondaı mezgil taqap qalǵan syńaıly. Ashý tarqaıtyn sát jetken sekildi edi. Biraq Áshiráli dosynyń bul shaqyrysyna eleń etpeı, tipti de jaýaptasýǵa zaýqy soqpaı, selqos kúıde jata berdi. «О́zi keler» dep oılaǵany sol edi, Ánýardyń taıaǵynyń tyqyry tap qasynan estildi.
– Sen neǵyp bálsinip jatyrsyń? – dedi Ánýar kúlimdeı túsip. – Júr bizdiń kýpege. Qoıdyń basymen bir tabaq et tartamyn dál qazir saǵan. Sál aıybymdy jýyp tastamasam, keıin máńgilikke arqalap ketip júrermin. Júrshi, baýyrym, aınalyp keteıin, Ásheke!
– Ázildiń de jóni bar ǵoı,– dedi Áshiráli dosynyń myna sózin bos bósýge sanap. – Poıyz ústinde qaıdan kádeli tabaq tartyla qalady? Sandalbaı sóz ǵoı. Meni bir turǵyzyp, ámirińe baǵyndyrý-aý seniki. Joq, mazalama, barmaımyn.
Osy kezde kórshi kýpeden «Tezdetińder, sýyp qalyp, obal bolady», degen jalbyrynyshty daýys shyqty. Áshiráli endi oılanaıyn dedi. Et ısi murnyn qytyqtaǵandaı boldy, qoıý murty jybyr-jybyr etti de jastyqtan basyn julyp aldy.
Kelse, óz kózine ózi senbedi. Kirpigin jypylyqtatyp qaǵa beredi. Múshesi salynǵan bir tabaq ettiń dáp ortasynda qara qoıdyń dáý basy qonjıyp muny kútip tur eken...
– Áı, Ánshók-aı! Ánshók-aı! – deýden basqa sóz túspedi Áshiráliniń aýzyna.
Poıyzdan Ánýar ábden boldyryp, túsi buzylyp, eki ıininen áreń dem alyp, qıralańdaı quty qashyp, búgilip túsip edi...
* * *
1999 jyldyń 13 jeltoqsany. Aýrýhana. Besin aýǵan kez. Jaryǵy óleýsiregen kúńgirt palata bólmesi. Ishi kópten jylytylmaǵandaı, salqyn lep betke urady. Bylǵary tysty jyljymaly kereýette jaıdaq shalqasynan jatqan Ánýar es-tússiz kúıde edi...
Ánýardyń aǵasy Sábıtti ertip kelgen bas dáriger de kúder úzilgenin ańǵartqandaı, onyń qoıǵan suraqtaryna sharasyzdyqpen basyn ızeı beredi.
Bir sátte Ánýar qybyr ete túskendeı boldy. Eles pe? Erninen bir ýil bezildegendeı me? «Mańǵystaýdyń uzaq saparynan sharshap keldim ǵoı, aǵa! Damyldaıynshy endi. Úsh júz alpys eki áýlıeli kıeli eldiń aldynda óner esebin sátti jasadym-aý dep oılaımyn. Beket ata pirim de razy bolar. Qolymnan bar kelgeni osy boldy bul ómirde. Sonyń túıini túıildi me? Elim ónerime súıindi me? Baǵasyn elim berer. Meni izdeseńder Keńsaıǵa emes, teatryma baryńdarshy. Teatryma! Taǵdyrymmen alystyryp-julqystyrǵan, ómirde óksip júrsem de, sahnamda baqytymmen jolyqtyrǵan, kemshinimdi kelistirip tolyqtyrǵan Táńirimdeı teatryma baryp turyńdarshy meni saǵynǵanda! Saǵynysh eken bul ómir. Qosh, qosh, qımasym, Aǵam! Qosh!.. Sońǵy ret mańdaıymnan sıpaǵan Aǵam! Qosh!.. Jetkize gór sálemimdi...»
Keýdesinen ushyp ketýdi qııa almaı jatqan jannyń sońǵy demmen yshqynǵan amanaty eken-aý, bul!
* * *
...Ánýardyń janazasy qasıetti múbarak Ramazan aıynda shyǵaryldy. Bul aıda jumaqtyń esigi ashyq bolady desedi...
Keńsaıda tompaıǵan jas qabirge Aıtbaı dosy Ánýardyń anasynyń basynan túıip ákelgen bir ýys topyraqty saldy. «Qabirińniń bir ýys topyraǵy maǵan buıyrsynshy!» dep osydan úsh jyl buryn anasy Bijikendi joǵaltyp turyp zar eńirep, Táńirden jalbarynyp suraǵany oryndaldy.
...Beý, dúnıe, dóńgelene berersiń. Teatrǵa jurt asyǵyp bara jatyr!.. Sebebi onda ómir bar, qyzyq pen qaıǵy qatar órilgen. Sebebi onda adaldyq pen arman bar, qapysyz qatar kómilgen. Sebebi onda Ánýardyń Syrymy bar, Qaragóziniń qabirine tabynyp, qabyrǵasy sógilgen...
Qaısar ÁLIM,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri