Túrkistan oblysy Ordabasy aýdanynyń Jýsansaı, Aq qoıly, Tórearyq, Jetisaı aýdanynyń Almaly jáne Maqtaaral aýdanynyń Jeńis eldi mekenderinde ishimdik ataýly satylmaıdy. Turǵyndardyń bastamasymen. Joǵaryda atalǵan eldi mekenderde alkogol ónimderin satpaýdyń nátıjesinde qylmystar men quqyq buzýshylyqtardyń sany azaıǵan. Polısııa departamentiniń bastyǵy, polısııa generaly Murat Qabdenov atalǵan oń bastamany oblystyń basqa da eldi mekenderinde taratý boıynsha jergilikti ákimdikter túsindirý jumystaryn kúsheıtse, otbasylyq-turmystyq qylmystardyń azaıýyna yqpal etetinin aıtady.
– Murat Talapuly, otbasyndaǵy turmystyq zorlyq-zombylyqtyń aldyn alý jumysynyń tıimdiligin arttyrý qajettiligi sońǵy jyldary jıi aıtylyp keledi. Oǵan sebep te joq emes. Jaǵdaıdy túzeý, aldyn alý sharalaryn keshendi túrde júrgizýde ýchaskelik ınspektorlar sheshýshi ról atqaratyny málim. Osy oraıda óńirde qandaı jumystar atqarylyp jatyr?
– Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev áıelder men balalarǵa zorlyq-zombylyq kórsetý faktileriniń batyl túrde jolyn kesý kerektigin tapsyrǵan bolatyn. Osy maqsatta ýchaskelik polıseılerge óz mindetterin minsiz oryndaýda talap kúsheıtilgen. О́kinishke qaraı, otbasylardaǵy turmystyq zorlyq-zombylyq jaǵdaılary jıi oryn alyp otyr. Otbasyndaǵy janjaldan zábir kóretinderdiń basym bóligi – áıelder men balalar. Bıyl azamattardyń shaǵymdary boıynsha 4 myńdaı qorǵaý nusqamasy shyǵaryldy. Qorǵaý nusqamasyn buzǵany úshin 106 tulǵa ákimshilik jaýapkershilikke tartyldy. Bıyl 1 shildeden bastap Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksiniń, otbasy-turmystyq qatynastar aıasyndaǵy áreketterge ózgerister engizilýine baılanysty jaýapkershilik qatańdatyldy. Turmystaǵy zombylyqtyń kóbi mas kúıinde jasalady. Osyǵan baılanysty, spırttik ishimdikten májbúrlep emdeý mekemesine 60 tulǵa joldandy. Alkogoldik ishimdikterdi ishý nemese qoǵamdyq oryndarǵa masań kúıinde kelgeni úshin 6 032 adam ákimshilik jaýapkershilikke tartyldy. О́ńirimizdiń birqatar eldi mekeninde turǵyndar tarapynan ishimdiksiz aýyl syndy ıgi bastamalar qolǵa alynyp, oń nátıje berýde. Sol bastama ózge aýyldarǵa úlgi bolyp, keńirek taralsa, otbasylyq zorlyq-zombylyq múlde azaıar edi.
– Jalpy, oblysta qoǵamdyq tártipti qamtamasyz etýge taǵy qandaı sharalardy qolǵa alý nemese kúsheıtý qajet dep esepteısiz?
– О́zderińizge málim, Prezıdent Joldaýynda zań jáne tártip, ózara túsinistik, tilektestik pen jaýapkershilik bárinen bıik turatyn tıimdi memleket bolatynymyz, qoǵamdyq tártipti buzatyn kez kelgen arandatýshylyq áreketke qatań tosqaýyl qoıý qajettigi aıtyldy. Iаǵnı negizgi maqsatymyz – zańdy qatań saqtaý, qylmystyń aldyn alý, qoǵamdyq tártipti qamtamasyz etý. Oblysta qoǵamdyq tártipti qamtamasyz etý, qylmystyń, jol-kólik oqıǵalarynyń aldyn alý úshin patrýldik polısııa qyzmetkerleriniń shtat sanyn ulǵaıtý qajet. Bul qyzmetkerler birinshi kezekte azamattarǵa der kezinde kómekke barady. Sonymen qatar qoǵamdyq jáne jol qaýipsizdigin qamtamasyz etýge úlken úles qosady. Al ýaqytsha beıimdeý jáne detoksıkasııa ortalyǵyn ashý quqyq buzýshynyń qaıtalap qylmys jasamaýynyń aldyn alady. Sondaı-aq oblystyń árbir aýdanynda qosymsha daǵdarys ortalyqtarynyń sanyn arttyrý qajet. Sebebi ortalyq aýyr ómirlik jaǵdaıǵa tap bolǵan áıelder men balaly analarǵa psıhologııalyq qoldaý kórsetedi, turǵyn úı, tamaq, dári-dármek jáne kıim-keshekpen qamtamasyz etedi. Otbasy turmystyq zorlyq-zombylyq qurbandarynyń sanyn azaıtady. Sonymen qatar ońaltý ortalyqtaryn ashý, joldardy retteý, beınebaqylaý kameralarynyń sanyn kezeń-kezeńimen kóbeıtý qajet. Bul quqyq buzýshylyqtyń aldyn alady, qylmystardyń ashylýyna jáne taǵy da basqa jaǵdaılarǵa kómegin tıgizedi. Jalpy, qoǵamdyq qaýipsizdikti kúsheıtedi.
Erekshe aıta ketetin másele, bıyldan bastap Ulttyq ulan áskerı bólinisi Túrkistan qalasynda qoǵamdyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý baǵytynda qyzmet atqarýda. Bul – qala tarıhyndaǵy óte mańyzdy jetistik. Túrkistan qalasynda qoǵamdyq tártipti saqtaýǵa 120 áskerı sarbaz qyzmet etýde. Sonymen qatar qoǵamdyq tártipti saqtaýǵa 1 405 beınebaqylaý kameralary qoldanylady, kúndelikti 100-ge jýyq qyzmettik avtokólik pen 400-den asa qyzmetker, Ulttyq ulan sarbazdary shyǵyp, júıeli túrde reıdtik profılaktıkalyq is-sharalar júrgizedi. Nátıjesinde, qoǵamdyq orynda jasalǵan qylmystar – 30,1%-ǵa, sonyń ishinde kóshede jasalǵandar –20,8%-ǵa tómendedi.
– О́ńirde tirkelgen quqyq buzýshylyqtardyń basym bóligin qandaı qylmystar quraıdy?
– Júrgizilgen is-sharalardyń nátıjesinde, byltyrǵy jylmen salystyrǵanda qylmystyq quqyq buzýshylyq sany 8,2 %-ǵa tómendeýine qol jetkizdik. Negizgi kórsetkishterdi aıtqanda, aýyr jáne asa aýyr qylmystar 19,0%-ǵa, orta jáne aýyrlyǵy ortasha qylmystar 5,0%-ǵa tómendedi. Aýyr jáne asa aýyr qylmystardyń ashylymy 78,3%-dy, orta jáne aýyrlyǵy ortasha qylmystardyń ashylymy 69,6%-dy qurap, respýblıkalyq kórsetkishterden joǵary turmyz. Negizinde tirkelgen qylmystardyń basym bóligin múliktik qylmystar quraıdy – urlyq pen alaıaqtyqtar.
– Urlyq demekshi, mal urlyǵyna qatysty jazanyń qataıtylýy jaǵdaıǵa qanshalyqty áser etti? Mal ıelerine keltirilgen shyǵyn qanshalyqty ótelýde?
– Iá, qazirgi tańda óńirimizde mal urlyǵy – ózekti máseleniń biri. Degenmen júrgizilgen keshendi jumystardyń nátıjesinde, oblys kóleminde mal urlyǵy 25,6%-ǵa tómendep, ashylýy 65%-dy qurady. Mal urlyǵy qylmystarymen aınalysqan 18 qylmystyq top quryqtalyp, nátıjesinde, 42 adam qylmystyq jaýapkershilikke tartyldy. Azamattarǵa mal urlyqtarymen keltirilgen shyǵyn 21 mln 258 myń teńgeni qurady, qazirgi kezde onyń 87,2%-y nemese 18 mln 546 myń teńgesi mal ıelerine qaıtaryldy. Jalpy, 169 tirkelgen mal urlyǵynyń 121 faktisi jaıylymnan (71,6%), al 48-i qoradan urlanǵan (28,4%). Bul faktiler azamattarymyzdyń maldaryn jaıylymda qaraýsyz qaldyryp, urlyqqa qolaıly jaǵdaılar jasaıtynyn ańǵartady. Osy oraıda, mal ıeleri men múlikterine ózderi qaraý nemese baqtashy jaldaý, sondaı-aq chıp ornatý boıynsha túsindirý jumystary uıymdastyrylýda. Jalpy, azamattardyń óz múlkin qorǵaýǵa degen jaýapkershiligin arttyrý kerek. Bul máseleni aýdan ákimdikterimen birlese otyryp, halyq arasynda keńinen nasıhattaý qajet. Barlyq oryn alǵan mal urlyqtaryna biz tótenshe jaǵdaı retinde qarap, izin sýytpaı ashýǵa baǵyttalǵan jumystardy der kezinde uıymdastyrýdamyz. Atalǵan qylmystar boıynsha ustalǵan kúdikti qylmyskerler mindetti túrde qamaýǵa alynady.
Kelesi ózekti másele – páter urlyqtary, bul qylmystar 45,6%-ǵa tómendegen, ashylymy 59%-dy qurady. Páter urlyǵy qylmystarymen aınalysqan 13 qylmystyq top quryqtalyp, nátıjesinde, 31 adam qylmystyq jaýapkershilikke tartyldy. О́zińiz bilesiz, oblysymyzda jańadan salynyp jatqan kópqabatty turǵyn úılerdiń sany artýda. Sol sebepti, páter urlyqtarynyń aldyn alý maqsatynda, qurylys kompanııalaryna salynyp jatqan úılerge domofon, kodty qulyptar jáne beınebaqylaý kameralaryn bastapqy kezde ornatýdy mindetteý qajettiligi týyndap otyr.
– Búginde elimizde alaıaqtyq qylmystardyń órshigeni jasyryn emes. Onyń aldyn alý baǵytynda qandaı jumystar atqarylýda?
– Iá, alaıaqtyq – qazirgi zamanda eń kóp oryn alatyn qylmystardyń biri. Alaıaqtyq qylmystarynyń sany oblysta 1,4%-ǵa tómendedi, ashylýy 87,3%-dy qurap otyr. Munyń ishinde, ınternet-alaıaqtyq qylmysy, ıaǵnı joǵary tehnologııalardy qoldaný arqyly jasalǵan qylmystardyń ashylýy 40,1%-dy qurady. Atalǵan qylmystardyń aldyn alý jáne ashý boıynsha bıyl maýsym aıynda «Kıberpol» arnaıy toby quryldy. Bul top quramyna bilikti jedel ýákilder, tergeýshiler, krımınalıstter men IT mamandary jumyldyrylǵan. Alaıaqtyq qylmystarymen aınalysqan 25 tulǵadan turatyn, 1 312 jábirlenýshige 931 mln teńgeden asa materıaldyq shyǵyn keltirgen, uıymdasqan qylmystyq top músheleri ustaldy. Qazirgi tańda, azamattarymyz alaıaqtardyń qurbany bolmaýy úshin, qyzmetkerlermen buqaralyq aqparat quraldarynda, áleýmettik jelilerde, joǵary oqý oryndarynda, bazarlar men saýda ortalyqtarynda keńinen profılaktıkalyq túsindirme jumystary júrgizilýde.
Esirtkige qatysty qylmystardyń aldyn alý da bizdiń nazarymyzdaǵy másele. Bul latentti, ıaǵnı jeke izdeýmen anyqtalatyn qylmystar. Jalpy, osy ýaqytqa deıin esirtki qylmystarynyń 507 jaıty anyqtalǵan, byltyrǵymen salystyrǵanda 31,0%-ǵa kóp anyqtap otyrmyz. Zańsyz aınalymnan 1 tonna 322 kılo esirtki zattary, sondaı-aq 35 myń 912 túp esirtki ósimdikteri tárkilendi. Bıylǵy jyldyń sáýirinen bastap «Tramodol» dárisin zańsyz satý jáne saqtaýǵa qylmystyq jaýapkershilik qarastyrylǵannan keıin, 34 derek anyqtalyp, 1 149 plastına, 1362 tabletka, 26 kapsýla tárkilendi. Esirtki jáne nashaqorlyqty úgitteıtin aqparattar men jarnamalardy anyqtaý baǵytyndaǵy jumystar kúndelikti júrgizilýde. Internet monıtorıng jumystarynyń nátıjesinde, sıntetıkalyq esirtki taratatyn 66 aqparattyq saıt anyqtalyp, Ishki ister mınıstrliginiń «Kıberqadaǵalaý» baǵdarlamasymen toqtatyldy.
– О́ńirde jol-kólik oqıǵalary jıi oryn alýda. Qalaı oılaısyz, oǵan basty sebep joldyń sapasyzdyǵy ma, álde júrgizýshiniń jaýapsyzdyǵy ma?
– Jyl basynan beri jol-kólik oqıǵalary jıi oryn alǵany ras. Degenmen respýblıkalyq mańyzy bar joldarda JKO – 35,6%-ǵa, qaza tapqandar – 39,1%-ǵa, zardap shekkenderdiń sany – 19,3%-ǵa tómendegenin aıta ketken jón. Al oblystyq mańyzy bar joldarda JKO – 46,8% (171–den 251–ge deıin), zardap shekkender – 32,4% (238-den 315-ke deıin) ósken, qaza tapqandar sany – 13,9% (101-den 87-ge deıin) tómendegen. Eldi mekenderde bul kórsetkishter birshama tómendegen. Iаǵnı bizdiń oblys respýblıka boıynsha apattylyǵy joǵary deńgeıli óńirlerdiń birine jatady. Sebebi oblysymyzdyń halyq sany 2 mıllıonnan astam adamdy quraıdy. Halyqtyń tyǵyzdyǵy joǵary jáne 400 myńǵa jýyq avtokólik tirkelgen, tranzıttik túrde ótetin avtokólikterdiń sany da az emes. Sondaı-aq joldardyń jáne onyń ınfraqurylymynyń jaı-kúıi de apatqa ushyraıtyn mańyzdy sebepterdiń biri.
Polısııa departamenti oblystyń joldaryna 3 710 tekserýler júrgizilip, 12 062 kemshilikterdi anyqtady. Olardy joıý boıynsha 3 726 nusqama berildi. Patrýldik avtomobılderinde ornatylǵan jyldamdyq rejimin avtomatty tirkeýdiń 11 mobıldi «Avtoýragan», «Kıber-Sherıf» jáne «Kordon ProM» keshenderin alýǵa qol jetkizdik. Olarmen jyl basynan bastap 100 424 quqyq buzýshylyq anyqtaldy. Aldaǵy ýaqytta 5 dana osyndaı keshenderdi satyp alýdy josparlap otyrmyz. Osy tehnıkalyq quraldardyń barlyǵy júrgizýshi tártibin jáne jazadan qutylmaý qaǵıdatyn arttyrýda óz tıimdiligin kórsetip otyr. Sonymen qosa «Qorǵaý – qaýipti júrgizýshi!» baǵdarlamasynyń kómegimen 1 400 avtokólik aıyppul turaǵyna qoıylyp, barlyq júrgizýshi jaýapkershilikke tartyldy.
О́ńir polısııa qyzmetkerleri óz quzyreti sheńberinde, ózderine júktelgen mindetterdi minsiz atqarý maqsatynda jumys isteýde. Degenmen biz úshin azamattarymyzdyń zańdylyqty nyǵaıtý jolynda judyryqtaı jumylýy da asa mańyzdy.
Áńgimelesken –
Ǵalymjan ELShIBAI,
«Egemen Qazaqstan»
Túrkistan oblysy