Joshy ulysynyń qurylǵanyna 800 jyl tolýy elimizde keń aýqymda atalyp ótip jatyr. Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetinde ótken «Joshy ulysy: tarıhy, murasy jáne taǵylymy» atty halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııaǵa Altyn Orda, Joshy ulysynyń tarıhyna qatysty zertteýler arqaý boldy.
Jıyn barysynda Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri S.Nurbektiń, Almaty qalasynyń ákimi Erbolat Dosaevtyń konferensııa qatysýshylaryna quttyqtaýy oqyldy.
Ýnıversıtettiń zertteý qyzmeti jáne ınnovasııa jónindegi prorektory Ertaı Cultan atalǵan oqý orny rektory-basqarma tóraǵasy Bolat Tileptiń qatysýshylarǵa arnaıy tilegin jetkizdi. Rektor qazaq etnogenezi men qazaq jerindegi polıtogenez úderisteri Joshy ulysymen (Altyn Ordamen) tyǵyz baılanysty ekenin, ulystyń Qazaq memlekettiligi tarıhyndaǵy ornyn aıqyndaý jáne taldaý, Otan tarıhyna degen jańa ǵylymı kózqaras qalyptastyrý mańyzdy ekenine toqtalǵan. «Joshy ulysy quramynda qazaq etnosynyń negizgi bóliginiń qalyptasýy aıaqtaldy, bolashaq Qazaq handyǵynyń saıası ınstıtýttary, memlekettik ıdeologııasy aıqyndaldy. Qazaq halqyn 300 jyldan astam ýaqyt bılegen handarymyz Joshynyń tikeleı urpaqtary ekendigi belgili. Altyn Ordanyń ydyraýy tarıh tórine ortaǵasyrlyq ulttyq memleket – Qazaq handyǵynyń shyǵýyna ákeldi. Sondyqtan qazaq halqy osy memlekettiń tikeleı murageri ekenin maqtanyshpen aıta alady» delingen rektor sózinde.
Abaı atyndaǵy QazUPÝ professory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, akademık Hankeldi Ábjanov Qazaq memlekettiliginiń paıda bolýy, máni, basqarý tásilderin birneshe dáýirge bólip, «Qazaq handyǵy paıda bolǵanǵa deıingi myńjyldyqtardy túrkilený, ıslamdaný, qazaqtaný dáýiri, ıaǵnı Jer-ananyń qazaqty, onyń memleketin dúnıege ákelýge tolǵatqan ǵasyrlary desek qatelespeımiz», dep atap ótse, Ankara ýnıversıtetiniń professory Abdýllah Gıýndoǵdý «Joshy uldary dáýirindegi Anadoly Deshti Qypshaq qatynastary» baıandamasynda Joshy ulysy men Osman ımperııasynyń qarym-qatynasy týraly ǵylymı derekterimen bólisti.
Joshynyń ulysynyń tarıhyn áriden qozǵap, ár tilde jazylǵan tarıhı derekkózderde Joshy ulysynyń halqy ózbekter, tatarlar, tokmaqtar dep atalǵanyn, alaıda olardyń búgingi bul halyqtarmen baılanysy joq ekenin baıandamasyna arqaý etken Toronto ýnıversıtetiniń professory, PhD Djıý-Iýp Lı Joshy ulysynyń jazba derekterdegi tarıhyna taldaý jasady.
Japonııa Ulttyq tehnologııa ınstıtýtynyń zertteýshi ǵalymy, Joshy ulysy tarıhynyń mamany Hıroıýkı Nagamıne baıandamasyn ortaǵasyrlyq tarıhı derekkóz «Muntakhab al-Tawarikh-i Muini» shyǵarmasyna arnady. Avtor «Mýntahab at-Tavarıh-ı Mýʻını» shyǵarmasyn basqa derekkózdermen salystyra taldaı kelip, shyǵarmada kezdesetin Keldibektiń «Chıngız-name/Kara Tavarıh» dereginde «Jalǵan Keldibek» atalatyndyǵyna nazar aýdardy. Sonymen qatar Parıj qoljazbasymen jáne Túrkııanyń Topqapy mýzeıindegi avtory belgisiz qoljazbamen salystyra qarastyryp, olardyń arasyndaǵy uqsastyq pen erekshelikterge toqtaldy. Osy derekterde Joshynyń aty «Saıyn han» jáne «О́zbek» dep qate berilgenin atap kórsetti ǵalym.
Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ Tarıh, arheologııa jáne etnologııa fakýlteti Qazaqstan tarıhy kafedrasynyń meńgerýshisi, akademık Bereket Káribaevtyń aıtýynsha, sońǵy jyldary Altyn Orda, Joshy han taqyrybyna saıası mán berilip, tarıhı datalarǵa baılanysty mańyzy artyp keledi. Osy oraıda Joshy ulysy, Altyn Orda tarıhyna qatysty kóptegen derek zertteldi. Bul kezeńniń tarıhyn «Altyn Orda dáýirinen qalǵan tarıhı sóz tirkesteri men mátelder» taqyrybymen baılanystyra baıandaǵan tarıhshy Altyn Orda dáýirinen búginge deıin halyqtyń bir sózben túıindep jetkizgen sóz tirkesteriniń mánine toqtaldy. Altyn Orda saıasaty, ıslam dininiń kelýi, bıleýshiler saıasaty, taq muragerligine qatysty birqatar dáıekti zertteýine arqaý ete otyryp, ǵalym kóneden jetken sóz tirkesterin zertteý arqyly tyń derekterdi ashýǵa bolatynyn atap ótti.
Orta ǵasyr tarıhyn zerttep júrgen Nazarbaev ýnıversıtetiniń professory Iýlaı Shamılogly Altyn Orda men Qazaq handyǵynyń baılanysyn qarastyra kelip, saıası qurylymnyń yqpalyna toqtaldy. Sol dáýirdegi handyqtardyń bılik júıesi týraly aıta kelip, búginde parsy, arab, túrik tilderindegi derekkózderdi zertteý qajettigin alǵa tartty.
«Mońǵoldyń qupııa shejiresi» degen atpen engen «Iýanchao bıshı» shyǵarmasyndaǵy Joshy beınesine toqtalǵan belgili shyǵystanýshy ǵalym, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Klara Hafızova bul eńbekte Joshy ómiriniń mańyzdy kezeńderi qamtylatyndyǵyn atap ótti. «Orta Azııadaǵy soǵystyń bárinde Shyńǵys hannyń úlken uldary onyń talantty kómekshileri boldy. О́kinishke qaraı, aǵaıyndylar arasyndaǵy básekelestik báseńdegen joq. Joshy ulysy tórt uly handyqtyń biri bolǵan, al onyń ózi Altyn Orda handarynyń, onyń aýmaǵyndaǵy keıingi handyqtardyń atasy boldy. Sondyqtan Joshyny Ortalyq Qazaqstanda jerleý týraly ańyz kezdeısoq paıda bolǵan joq. Áskerı qolbasshy, dıplomat retinde Joshy ózin talaı joryqtarda moıyndatty», dedi ǵalym óz sózinde.
Altyn Orda dáýirindegi Saraıshyqtyń sáýletti qurylystary jaıynda baıandama jasaǵan Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetiniń professory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Muhtar Qoja tarıhı jazba derekterde, aýyz ádebıetinde kezdesetin Saraıshyqtaǵy qurylystar jaıyndaǵy málimetterdi arheologııalyq zertteý materıaldarymen salystyra kelip, aımaqtaǵy kóne qalalardyń ornyn sý shaıyp bara jatqandyǵyn qynjylyspen jetkizdi.
Konferensııada ǵalymdar Joshy ulysynyń tarıhnamasy men derekkózderi, Altyn Ordanyń tarıhı geografııasy, etnosaıası, ekonomıkalyq jáne mádenı tarıhyna qatysty jańa kózqarastar, ulystyń irgeles kórshi memlekettermen dıplomatııalyq baılanystary, Eýrazııadaǵy halyqaralyq qatynastardaǵy Altyn Orda handarynyń róli, Qazaq handyǵymen sabaqtastyǵy týraly zertteýlerimen qatar Qazaqstan tarıhynda handyǵymen sabaqtastyǵyn negizge alyp, Qazaqstan tarıhyndaǵy ózektiligi, oqytý úrdisinde kórinis tabýyna qatysty pikirlerin ortaǵa saldy.
ALMATY