«Aspan – qazaq, jer – qazaq, ortam – qazaq, meni qýantatyn da, maǵan qýat beretin de osy. Aýǵan jerinde týyp-ósken biz úshin atajurtqa oralý arman edi. Áli de talaı qandasymyzdyń armany. Al ana tilimizdi, salt-dástúrimizdi saqtap qalǵanymyz atamekendegi aǵaıynǵa esh qıyndyqsyz, kedergisiz tez sińisip ketýimizge yqpal etti. Myń aýǵannyń arasynda eki qazaq kezdessek, qazaqsha sóılesetinbiz», deıdi Tájmuhammed Ahmetuly.
Zertteýshiler Aýǵanstandaǵy qazaqqa tán rý-taıpalardyń tarıhyn úsh kezeńge bólip qaraıdy: HV-XVI ǵasyrlarda aýǵan, sosyn XIX-XX ǵasyrlardaǵy túrli saıası oqıǵalarǵa baılanysty kóshýge májbúr bolǵan, keńestik júıeniń qýǵyn-súrgini, ashtyq pen kámpeskeleý kezinde qonys aýdarǵandar. Al 1920-1930 jyldary ketkender óziniń aldynda, ıaǵnı XIX-XX ǵasyrda qonys aýdarǵan qazaqtardy saǵalap barǵany aıtylady. Elimiz táýelsizdik alǵan soń atamekenine oralǵan qandastarymyzdyń qatary qalyńdady. Olarǵa memleket tarapynan qoldaý kórsetilip, jaǵdaı jasaldy. Mysaly, Aýǵanstannan kóship kelgender memlekettik organdardyń kómegimen jumysqa ornalasa aldy. Derekterge júginsek, zııaly qaýymmen qatar, aýǵan elinen kelgender – dámhana, dúken, tigin atelesi, metall qabyldaý beketteriniń ıeleri arasynda shaǵyn bıznes ókilderi retinde de keńinen tanymal. Qyzmet kórsetý salasynda da jumys isteıdi. Túrkistan oblysyna 2020-2024 jyldar aralyǵynda 4 112 otbasyn quraıtyn 6 338 etnostyq qazaq qonys aýdaryp, olarǵa «qandas» mártebesi berilgen. Aýǵanstannan qonys aýdarǵan 126 etnostyq qazaq oblystyń 6 aýdan, qalalarynda ómir súrip jatyr. Tarata aıtsaq, 22-si Saryaǵash aýdanynda, ekeýi – Keles, 28-i Saıram aýdanynda, 61-i Túrkistan qalasynda, 12-i Kentaý qalasynda turyp jatyr.
Iá, aýǵan elinde týyp-ósken, búginde Qazaqstan azamaty, túristandyq Tájmuhammedtiń atalary sonaý 1932 jyly asharshylyq kezinde Aqtaýdan О́zbekstan, Tájikstan arqyly Aýǵanstanǵa ótken eken. Qundyz qalasyna turaqtaǵan. «Ákemiz de, onyń ul-qyzdary – biz de sol jerde ómir esigin ashtyq. Áýletimiz tiginshilikpen aınalysqan. Qazaqtyń ulttyq kıimi – shapan tigip, tirshilik ettik. Aýǵan elinde qazaqy aýyldar kóp. Aqmeshit, Adaı, Tabyn basqa da aýyldarda qazaqtar kóp turatyn. Syrtta júrgendikten de bolar, óte baýyrmal boldyq. Myń aýǵannyń ishinde eki qazaq kezdese qalsaq, kóńil kúıimizdi jasyrmaı qýana qaýyshatynbyz, qazaqsha sóılesetinbiz. Salt-dástúrdi saqtadyq, bótenge qyz bermedik. Qazaq mektebi bolmady, biraq úıde únemi qazaqsha sóılesken soń til umyt bolǵan joq. Iаǵnı bala kezden úıden qazaqy tárbıe aldyq. Otbasynda qazaq tilinde sóılep, óstik. Syrtqa shyqqanda jergilikti tilde sóılesetinbiz. Ata, ákelerimiz sanamyzǵa qazaqqa tán qasıetterdi sińirdi, atajurtqa oralýdy ańsady. Sol arman, maqsat oryndalyp, biz áýletimizben Qazaqstanǵa 2008 jyly kóship keldik. Úlken ápkelerim 1993 jyly kelgen. Áke-sheshemiz osynda qaıtys boldy. Toǵyz aǵaıyndymyz. Búginde barlyǵy úıli-jaıly bolyp, óz otaýlaryn tikti. Barlyǵy jeke kásipker. Úıde áli toǵyzbyz – meniń 5 ul 2 qyzym bar. Atakásip – mal sharýashylyǵymen aınalysamyn. Alǵash kelgenimizde memleket tarapynan kómek, ıaǵnı otbasynyń ár múshesine myń dollardan berildi. Sol qarjyǵa jer satyp aldyq. О́z kúshimizben úı salyp, turmysymyzdy túzedik. Barlyq nárse adamnyń ózine baılanysty. Eńbekqor janǵa elimizde barlyq jaǵdaı jasalǵan. Kózin tap ta, tabysqa kenel. Aınalam qazaq, dárigerge barsam da, ákimdikke barsam da – qazaq. Baqyttymyz. Elimizdiń ósip-órkendeýine hal-qaderimizshe úles qosyp kelemiz. Qazaq eli damýynyń deńgeıin Túrkistan qalasyna qarap-aq baǵamdaýǵa bolady. Sońǵy jyldary qurylys qarqyndap, kóne qala qatty ózgerdi. Jańa ǵımarattar boı kóterdi, halyq sany ósti. Turǵyndardyń jaıly ómir súrýine barlyq jaǵdaı jasalyp jatyr. Osy qalanyń turǵyny ekenimdi maqtan tutamyn», deıdi Tájmuhammed aǵynan jaryla.
Atajurtqa oralǵan soń, óz eńbegimen, eshqandaı kómeksiz jer satyp alyp, úı salǵan qandastarymyz da barshylyq. Solardyń biri Túrkistandaǵy Yntymaq shaǵyn aýdanynyń turǵyny Rýhýlla Nazarı alǵashqyda qıyndyq bolǵanyn jasyrmaıdy. Asharshylyq kezinde Tájikstan arqyly Aýǵan eline ótken olar keıin Iranǵa kóshken. Kókónis ósirip, saýdamen aınalysqan. Rýhýlla Iran elinde týyp-ósken. «Aqyly mektepte oqydyq. Árıne, ana tilimizdi umytpaǵanymyz ata-anamyzdyń tárbıesiniń nátıjesi. О́zara qazaqsha sóılestik. Degenmen jastardyń tili shubarlanǵany ras. Atamekenge kelgenimizde alǵashqy qıyndyqty eńserýge aǵaıyndar kómektesti. Qandaı qıyndyq bolsa da, ýaqytsha ekenin bilemiz. Eń bastysy – óz elimizdemiz. Beıbit ómir, tatýlyq máńgilik bolsa eken deımiz. Beıbit elde bereke mol, alańsyz eńbek etýge, turmysyńdy jaqsartýǵa múmkindik jasalǵan», deıdi Rýhýlla Nazarı.
Keıipkerlerimizdiń aıtýynsha, atajurtqa oralǵysy keletin qandastarymyz áli de az emes. Alaıda olardyń kóshýine qujat basty kedergi bolyp otyr. Iranda da, Aýǵanstanda da azamattarynyń jeke tólqujatyna ultyn jazbaıdy. «Aýǵanstandaǵy jaǵdaıdy nazardan tys qaldyrmaımyz. О́ıtkeni ol jaqta atamekenine oralǵysy keletin qazaq kóp. Mysaly, osynda naǵashymnyń qyzdary kelgen bolatyn. Azamattyqqa qujat tapsyrdyq. Bári durys, biraq Aýǵanstannan kelgen qaǵazdarda ultyna qatysty qaıshylyq bar. Birinde qazaq, ekinshisinde – ózbek delingen. Ekeýi de qazaq, olardyń ata-anasyn tanımyz, shyqqan tegin jaqsy bilemiz ǵoı. Eki qyz aǵaıyndy. Endi azamattyq ala almaı otyr, elden shyǵarylmaq. Osy jaǵy rettelse, atamekenine oralǵysy keletinderge eshqandaı kedergi bolmasa eken», deıdi Tájmuhammed Ahmetuly.
Jergilikti jurt jat elden atajurtyna kóship kelgen qandastardy jatyrqamaǵan, jaqyn tartqan. Olardyń alǵashqyda ulttyq kıimderimen, óz eline tán stılmen júrgenin, biraq jyl ótpeı ortaǵa sińisip jergilikti jurt sııaqty turmysy da, kıimderi de ózgergenin aıtady. Iаǵnı ortaǵa, bizdiń qoǵamǵa tez beıimdelgen, sińisip ketken. Bul oraıda túrkistandyqtar qala janyndaǵy Dostyq aýylyn mysalǵa keltiredi. Ol jerde aýǵan elinen kóship kelgen qazaqtar turady. Aýyldastarynyń aıtýynsha, alǵashqyda ıaǵnı 90-jyldardyń basynda kelgen olardyń júris-turysy, tilderi ózgesheleý bolǵan, qazir jergilikti turǵynnan ajyrata almaısyz.
Túrkistan oblysy