Túrki áleminiń týrıstik astanasy Túrkistan gúldene, túrlene túsken. Saıabaqtar, Rámizder alańy, sondaı-aq ákimshilik-iskerlik, mádenı-rýhanı ortalyqtary aýmaǵyndaǵy 80 sýburqaq aýany salqyndatyp qana qoımaı, qalaǵa sán berip tur. Ásem kórinister aqyn Ǵafý Qaıyrbekovtiń: «Túrkistannyń kósheleri ylǵı baq, Keýdesinen bulaq aqqan quldılap...» degen óleń joldaryn eske túsiredi.
Túrkistanǵa arnalǵan jańa jyrlar da az emes. Desek te, aıtaıyn degenimiz, erekshe mártebe úlken jaýapkershilik júktegen týrıstik astananyń búgingi tynys-tirshiligi týraly edi. Bul oraıda qala turǵyndarynyń pikiri mańyzdy. Keıingi jyldary atqarylyp jatqan jumystardyń, oń ózgeristerdiń kóptigin aıtqan jurt onyń bir sebebin qalanyń oblys ortalyǵy mártebesin alýymen, ekinshiden, ákiminiń iskerligimen baılanystyrady. Memlekettik qoldaýdyń, ózge óńirlerdiń kıeli qalaǵa tartýyn eske salýshylar da, qala ákimi Nurbol Turashbekovtiń turǵyndarmen jıi kezdesý ótkizetinin de aıtýshylar az bolmady. Iá, turǵyndar sany kóbeıgen qalada tez arada sheshýdi qajet etetin túrli áleýmettik máselelerdiń týyndaıtyny zańdylyq. Ondaı problemalar, ásirese, kezdesýlerde jıi kóteriledi.
«Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyn júzege asyrý boıynsha qala ákimi Nurbol Turashbekov jylyna 2 retten 6 sektor aýmaǵynda 12 kezdesý ótkizýge tıis. Degenmen qala ákimi bekitilgen jospardan tys ta jıi kezdesýler ótkizip keledi. Búginge deıin turǵyndarmen ótkizilgen 108 kezdesýde 1 215 másele kóterilipti. Olardyń 1 203-i oryndalǵan, 12-si oryndalý ústinde. Iаǵnı kóterilgen máseleler qysqa merzimde, zań aıasynda sheshilip keledi.
Kezdesýlerde keıingi jyldary suranys arta túsken baspana máselesi de jıi kóteriledi. Búginde Túrkistan qalasynda turǵyn úı kezegine 17 myńǵa jýyq azamat muqtaj retinde tirkelgen. О́tken jyldyń qorytyndysymen kezekte turǵan azamattarǵa 684 páter berilgen. Jalpy, keıingi úsh jylda kezekte turǵan azamattarǵa 1 518 páter kilti tabys etildi. Bul baǵyttaǵy qurylys qarqyny báseńdemegen. Mysaly, Otyrar shaǵyn aýdanynda 5 qabatty 20 úıdiń qurylysy júrgizilip jatyr. Ol úılerdiń qurylysy oblıgasııa esebinen bastaldy. Páterlerdi naryq baǵasynan tómen, ıaǵnı sharshy metri 220 myń teńgeden nesıege usyný josparlanǵan. Túrkistanda 2020 jyly 181,8 myń sharshy metr 496 páter paıdalanýǵa berilgen bolsa, keıingi úsh jylda bul kórsetkish 2,3 ese artyp, 2023 jyly naqty 417,4 myń sharshy metr, ıaǵnı 3 933 páter el ıgiligine usynyldy. Onyń ishinde kópqabatty turǵyn úıler 9 ese kóbeıip, 3 jylda 199 turǵyn úı, 10 767 páter paıdalanýǵa berildi. Al bıyl qalada jalpy memlekettik bıýdjet esebinen 32 kóppáterli úı, jeke ınvestorlar esebinen 24 kópqabatty úı, jalpy 1 800-den asa páterdi paıdalanýǵa berý josparlanǵan.
Halqy kún sanap ósip, qurylysy qarqyn alǵan shahar úshin jaqsy kórsetkishtiń biri – ortalyqtandyrylǵan káriz júıesi qurylysynyń qarqyndy júzege asýy. Qalada ortalyqtandyrylǵan káriz júıesimen qamtý kórsetkishi 2020 jyldyń qorytyndysymen 32,2 paıyz, 2024 jyldyń birinshi toqsanynda 4 nysannyń qurylysy aıaqtalyp, abonent sany 20 274-ke jetken, ıaǵnı 48,9 paıyzdy qurady. Bul baǵytta birqatar jumys qolǵa alynǵan jáne josparlanǵan jobalar tolyqtaı iske asyrylǵan jaǵdaıda qala aýmaǵyn káriz júıesimen qamtý 80 paıyzǵa jetedi.
«Atqarylǵan jumystar boıynsha qala turǵyndarynyń pikirin tyńdaý, kemshilikter bolsa ózderinen estý maqsatynda jıi kezdesýler ótkizemiz. Biz taıaý ýaqytta kelesi jyldyń josparyn naqtylaımyz. Máseleniń barlyǵyn saralap, ózektiligine sáıkes kezektiligin bekitýimiz kerek. Sondyqtan turǵyndardyń ótinishteri nazardan tys qalmaıdy, tek qarjylyq múmkindikke qaraı merzimi uzaýy yqtımal. Degenmen qala turǵyndaryna qolaıly jaǵdaı jasaý – basty mindetimiz», deıdi qala ákimi N.Turashbekov.
О́nerkásip salasy boıynsha qalada ótken jyly 25,8 mlrd teńgeniń ónimi óndirilgen. Bul kórsetkish 2020 jyly 15,8 mlrd teńge bolǵan, ıaǵnı ónim óndirý 61 paıyzǵa artqan. Shaharda búginde 126 kásiporyn jumys isteıdi. Onda 23 myńǵa jýyq turǵyn jumyspen qamtamasyz etilgen. Bir ǵana mysal, biz barǵan «Asia Brend» jıhaz óndiretin fabrıkanyń jyldyq taýar aınalymy 1 mlrd teńgeden asqan. Kásiporyn 1,5 gektarǵa ornalasqan, 150 adamdy turaqty jumyspen qamtamasyz etip otyr. Jylyna 22 myń jıhaz jasap shyǵaratyn kásiporynnyń ónimi Túrkistanda ǵana emes, Almaty, Astana, Shymkent, Qyzylorda jáne Taraz qalalarynda satylymda. Sonymen qatar Reseı men Qyrǵyzstanǵa eksporttalyp keledi.
Kıeli qalada mádenıet nysandary da salynyp jatyr. Mysaly, aýmaǵy 1,13 gektar bolatyn, 500 orynǵa shaqtalǵan mádenıet úıiniń qurylysy byltyr bastalypty. Aıta keteıik, nysanda ónerpazdarǵa arnap ashyq alańnan sahna, saıabaq, avtoturaq jáne balalar oıyn alańshasyn salý josparlanǵan. Mádenıet úıiniń qurylys jumystary keler jyly aıaqtalyp, qoldanysqa beriledi dep kútilip otyr. Jalpy, oblys ortalyǵynda 61 – 8 áleýmettik, 3 saıabaq, 5 qabatty 20 turǵyn úı qurylysy men 30 nysanda ınjenerlik ınfraqurylym júıeleri júrgizilip jatyr. Budan bólek 5 sport kesheni salynyp jatyr. M.Tursynov kóshesinde ornalasqan stadıondy, «Parasat» saıabaǵyn rekonstrýksııalaý jumystary bar.
Túrkistan qalasynda 14–35 jas aralyǵynda 71 486 jas bar. Osy oraıda jastar ortalyǵyna arnaıy ǵımarattyń irgetasy qalandy. Jastar ortalyǵy arnaıy demalys aımaǵy, strıt-vorkaýt alańy, amfıteatr, elektrondy kitaphana, úıirmelerge arnalǵan bólmeler, shaǵyn sportzal jáne kópfýnksıonaldy zaldarmen qamtamasyz etiledi. Al zeınet jasyndaǵy adamdardyń salamatty ómir súrýi men densaýlyǵyna qolaıly jaǵdaı jasaý maqsatynda 2022 jyly «Áleýmettik qyzmet kórsetý ortalyǵy» ashylǵan edi. Sol jyly 774 adamǵa qyzmet kórsetilse, byltyr bul kórsetkish 2 983 adamǵa jetken. Turǵyndardyń suranysy boıynsha bıyl «Belsendi uzaq ómir» sektorynyń Bekzat shaǵyn aýdanynda №1 fılıaly ashyldy. Ǵımaratta densaýlyqty jaqsartýǵa arnalǵan arnaıy bólmeler, massaj kabıneti, zııatkerlik oıyndar men bılıard bólmesi, tuz shahtasy, jattyǵý jasaýǵa arnalǵan bólme jasaqtalǵan. Munda zeınetkerler men múmkindigi shekteýli azamattarǵa kúndizgi saýyqtyrý-demalys jáne súıemeldeý qyzmeti kórsetiledi. Jan men tándi emdep, ardagerlerdiń bos ýaqytyn tıimdi ótkizýge jaǵdaı jasalǵan. Bir aıda 150 adamdy qabyldaýǵa qaýqarly. Jalpy, Túrkistan qalasynda 15 myńǵa jýyq zeınetker bar bolsa, onyń 8 myńǵa jýyǵy «Bekzat» shaǵyn aýdanynda turady.
Túrkistan qalasynda qolóner buıymdaryn jasaý – ǵasyrdan-ǵasyrǵa jalǵasyp kele jatqan úrdis. Bul maqsatta «Turkistan Qol oner» odaǵy qoǵamdyq birlestigi jumys isteıdi. Quramynda 115 múshe tirkelgen. Sonymen qatar balalar qolóner mektebinde 475 oqýshy ónerin shyńdap, atakásipti ıgerip júr. Qolónershilerdi qoldaý maqsatynda kórmeler, saıystar, is-sharalar uıymdastyrylady. Qala qolónershileri halyqaralyq kórmelerge turaqty túrde qatysyp keledi. Byltyr zertteý jumystaryn júrgizip, jergilikti qolónershilerdiń tájirıbelerimen almasý maqsatynda qala ákimdiginiń uıymdastyrýymen birlestik músheleri О́zbekstannyń Samarqand qalasy men Ferǵana oblysyna baryp, ózbek ultynyń qolónerimen tanysty. Búginde týrısterdi tartý jáne óńirdegi kásipkerlikti damytý maqsatynda mádenı-rýhanı ortalyǵynda qolónershiler qalashyǵy salynyp jatyr. Jańa qalashyqta ulttyq naqyshtaǵy biregeı qolóner buıymdaryn daıarlaıtyn, onyń tehnologııasyn oqytatyn iri qolóner sheberhana salynady. Ondaǵy maqsattyń biri – mádenı murany saqtap qalý. Týrıstik keshenniń jalpy alańy – 2,56 gektar. Qolónershiler qalashyǵy – 25 arhıtektýralyq nysannan turady. Irgetastardy nyǵaıtý jáne betondaý, sondaı-aq qurylystyń 1 jáne 2 kezekteri úshin ishki árleý jumystaryna daıyndyq bastaldy. Qurylys aýmaǵynda 50 jumysshy, 5 arnaıy tehnıka jumys istep jatyr. Munda qonaqúıler salynady. Kórme nemese Showroom ornalasady. Uly Jibek jolynyń boıyndaǵy kıeli shahardyń ortalyǵynda ornalasatyn jańa qalashyqtyń jobasy erekshe. Aldaǵy ýaqytta óńirde qolónershilerge qoldaý kórsetý arqyly jumys oryndaryn ashý, týrızmdi damytý kózdelip otyr. Týrızmdi damytýda arnaıy mamandardyń alar orny erekshe. Bul oraıda biz bıyl 5 jyldyǵyn atap ótkeli otyrǵan Halyqaralyq týrızm jáne meımandostyq ýnıversıtetiniń tynys-tirshiligimen tanysqan edik.
Týrızm salasyndaǵy elimizdegi alǵashqy beıindi memlekettik ýnıversıtet bıyl alǵashqy túlekterin ushyrmaq. Ýnıversıtet 2021 jyldyń jeltoqsanynda elimizdiń joǵary oqý oryndarynyń arasynda Birinshi dúnıejúzilik týrıstik uıymnyń (United Nations World Tourism Organization) bekitilgen múshesi boldy. О́tken jyly Túrkııanyń joǵary bilim keńesi (Yükseköğretim Kurulu) moıyndaǵan sheteldik joǵary oqý oryndarynyń tizimine engizildi. Halyqaralyq jáne ishki týrızm, ekskýrsııalyq qyzmet kórsetý men jeke týrlardy uıymdastyrý, týrıstik destınasııalar menedjmenti, uıymdastyrylǵan týrızmdi basqarý jáne ekskýrsııalyq-anımasııalyq qyzmet, sporttyq týrızm, sporttyq saýyqtyrý fıtnesi mamandyq retinde alǵash ret osy ýnıversıtette oqytyla bastady. Búginde bilim ordasy Túrkııa, Fransııa, Polsha, Slovakııa, Taıland, Malaızııa oqý oryndaryn qosa alǵanda, 31 sheteldik joǵary oqý ornymen yntymaqtastyq týraly kelisimge ıe. Iаǵnı bilim alýshy joǵaryda atalǵan memleketterde arnaıy taǵylymdamadan ótip, óndiristik tájirıbe jınaı alady. Dýaldy oqytý júıesi qolǵa alynǵan, stýdent oqyp júrip, bilim ordasy kelisimshartqa otyrǵan nysandarda aqyly túrde jumys isteı alady. Qazirgi tańda 2 554 stýdent bilim alyp jatqan oqý ordasyna jyl saıyn 800 grant bólinedi. Bilimgerlerdiń 2 338-i grantta oqysa, 216 stýdent aqyly negizde bilim alady eken. Bıyl ýnıversıtet alǵashqy 463 túlekke dıplom tabys etedi.
TÚRKISTAN