Kostarıkalyq fotograf Ánel Kenjekeeva – qazaq jurtynyń jıeni. Ol bıyl qazaq tamyrlaryn izdeý jolynda týǵan «Meniń Qazaqstanǵa saparym» atty fotokitabyn tanystyryp, jerlesterine naǵashy jurtyn áıgiledi.
Ánel Kenjekeevanyń fotokitap túrindegi dıplomdyq jumysy – otbasylyq tarıhty jiti baıandaýdyń bir tásili. Hıkaıasyn beıneler arqyly baıandaǵan. О́zi sýret ónerine bala kezinen qyzyqqan eken. Árdaıym fotokitaptar jasap júripti. «2016 jyly Qazaqstanǵa sapar shekkenimde, bastapqyda beınefılm túsirgim keldi. Nıý-Iork qalasyna baryp, dıktofon men kamera satyp aldym, biraq túsirý múmkin bolmady. Emosııalarymdy tejeı almadym, týysqandar tarapynan shaqyrýlar kóp tústi. Sol sebepti ár sátti este qaldyrý qajettiliginen sýretke túsirýge kóshtim», deıdi elge sapary jóninde.
Kosta-Rıkaǵa myńdaǵan sýretpen, sezimge de baıyp oralǵan. Naǵashy jurtynda 29 jyl buryn bolypty. Keıingi eresek kezdegi sapary naǵashylaryn tereńirek túsinýge jol ashqan. «Kosta-Rıkada sheteldikterdi kórip úırengenbiz, al ol jaqta ózim sheteldik bolyp shyqtym. Adamdar meniń aksentime tańǵalyp, óte qonaqjaılyq tanytty. Sol jylylyq meni qatty tolqytty. Sondyqtan, dıplomdyq jumysym jaı ǵana akademııalyq eńbek emes, óz jan dúnıeme tereń boılaý der edim. San túrli emosııany qozǵap, jasyryn estelikterdi, sana túbinde jatqan suraqtar men bala kúngi jaralardy syrtqa shyǵarǵan Pandoranyń sandyǵy sekildi ashyldy» degen ol anasyna, naǵashy jurtyna qurmetpen qaraıdy.
Áneldiń naǵashy atasy Baqman Kenjekeev erekshe eńbegi úshin «Qurmetti ustaz» retinde keńestik medal alǵan jan. Tipti ol zamanynda Qaskeleń óńirindegi qazaq tilinde sabaq beretin jalǵyz oqý orny – Abaı mektebinde eńbek etipti. Sonymen qatar atasy mýzykant bolǵan, onyń keıbir ánderi etnograf, mýzykatanýshy Aleksandr Zataevıchtiń «Qazaqtyń 500 áni men kúıi» atty kitabyna engen. Sondaı-aq bul kisi Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa da qatysqan. Osy jaılar Áneldi qatty tolqytsa kerek.
Fotokitap jasaý barysynda Ánel otbasylyq estelikterdi qaıta qurastyryp shyqqan. «Bul joba meniń bolmysymdaǵy tereń bir olqylyqty toltyrýǵa kómektesti. Árdaıym ózimniń tolyq túsinbeıtin bir qyrym bar ekenin sezinetinmin. Kosta-Rıkada aty-jónim «beıtanys» qyz edi, Qazaqstan ol kezde asa tanylmaǵan el. Bul áńgimeni aıtý – tek shyqqan tegim týraly baıandaý ǵana emes, sonymen qatar kópshilik úshin beımálim, tipti basqa álemnen shyqqandaı kórinetin eldi tanytý.
Men óte uıań boldym, sabaqta únemi artqy qatarda otyratynmyn. Aty-jónimdi alǵash ret atap shaqyrǵanda, árdaıym anamnyń tegi qaıdan shyqqanyn suraıtyn. Men túsindirýge májbúr bolatynmyn. Synyptastarymnyń bári burylyp qaraıtyn, maǵan ol unamaıtyn. Biraq qazir, osy fotokitap arqyly ózimdi jáne ata-babamdy tanýǵa, tanytýǵa jol ashtym», deıdi tebirenisin jasyra almaǵan Ánel.
Bala kezinde keıipkerimiz kóshpeliler týraly taqyryptarǵa qatty qumartqan. Qııaldap adam betterin salatyn bolǵan. Keıin portretter túsirip, bolmys taqyryptaryn zertteı bastaǵan. Aqyry osylar ádetine aınalyp ketken. «Bolmys, kóshi-qon taqyryptary meni qatty qyzyqtyrady. Buryn munyń bárin beısana sezetinmin. Ishimnen shyqqan tereń izdenisti ashtym. Osynshalyq áserli aqparatty tabý men úshin úlken jańalyqqa aınaldy. Qazaqstannyń kóshpeli dástúri bar ekenin burynnan biletinmin, biraq meniń arǵy ata-babalarym solaı ómir súrgenin bilý janymdy qatty tolqytty» deıdi ol.
Áneldiń Qazaqstanǵa sapary úlken ózgeris ákeldi. Alǵashynda bótensiner dep qoryqsa kerek. Biraq naǵashy jurty sonshalyqty jyly qabyldapty. О́zin otbasynyń arasynda júrgendeı sezinipti. «Bul keremet sezimge ulasty, biraq ony qabyldap, qorytýǵa ýaqyt kerek edi. Shyn máninde, dıplomdyq jumysymdy birneshe jyldan keıin ǵana bastadym, barlyq aqparatty, emosııalardy, sýretterdi retke keltirgen soń ǵana. Bul ózimdi emdeý ispetti áser etip, maǵan kúsh-qýat berdi», dep aǵynan jaryldy.
Uzaq úzilisten soń bir jarym jyl boıy osy jobamen aınalysqan Ánel Qazaqstandaǵy naǵashylarymen, aǵaıyndarymen qatynasty úzbegen.
Fotokitapta avtor Qazaq eli, ata-anasy týraly kóp qaýzaǵan. Ata-anasy Máskeýde, pedagogıka stýdentterine arnalǵan bir jataqhanada tanysqan. Ákesi áıgili Máskeý pedagogıkalyq ınstıtýtynda tarıh pen áleýmettaný mamandyǵy boıynsha oqyǵan, al anasy sol oqý ornynda til terapııasy men zııattyq damý kemistigi boıynsha mamandanypty.
«Anam qazir zeınette, kezinde týrıstik gıd ári mıgranttarǵa tilmash bolyp istedi. О́te tynymsyz adam. «Qalaısha sonsha energııasy bar?» dep tańǵalamyn. О́te kóp saıahattaıdy. Endi oılasam, bul tamyrynan kelgen sııaqty, qazaq áıelderi óte qaısar. Naǵashym da sondaı myqty, sondaı qýatty.
Qyzyǵy, men de jeti jyl boıy ártúrli jerde turdym: birneshe jaǵalaýda, qalalarda, Ispanııany aralap, Kosta-Rıkanyń teńiz jaǵalaýlarynda ómir súrdim. Keıin birshama ýaqyt AQSh-tyń Kalıfornııa shtatynda qonystandym. Toqtamaıtynmyn. Bir orynda turý maǵan óte qıyn edi, múmkin bul kóshpeli salttyń bir bóligi shyǵar. Qazir on bes jylǵa taıady, turaqty jumysym bar. Alǵashynda bir orynda otyramyn degen oı meni qınady, tipti óletindeı kúı keshtim, biraq keıin úırendim», dedi Ánel.
Áleýmettik jelilerden naǵashy jurtyn tamashalaýdan jalyqpaıtyn bizdiń keıipkerdiń saǵynyshy sheksiz. О́zi Instagram sııaqty áleýmettik jeliler eldiń mádenı baılyǵyn kórsetýge keremet platforma bolǵanyn aıtady. Ol úshin Qazaqstan men basqa da Ortalyq Azııa halyqtarynyń mádenıeti tanylyp kele jatqany keremet jańalyq. Kóshpeliler oıyndary sııaqty is-sharalardy zor yqylaspen tamashalaǵan kórinedi. Qazaqstannyń tól mádenıeti joǵary baǵalanǵany úshin qýanyshty.
«Menińshe, qazaq jáne jalpy Ortalyq Azııa mádenıetine degen qyzyǵýshylyq basym. Kóshpeliler dástúri, tarıhy, túrki halyqtarynyń mýzykasy búkil álemdik aýdıtorııamen úndesip jatyr jáne osy tamyrǵa degen maqtanysh sezimin kórý maǵan qatty unaıdy. Qazaq tilin úırengim keledi, mádenıetke tereńirek boılaý úshin», deıdi.
Qazir álem úlken ashyqtyq kezeńde tur. Osy oraıda qazaqtyń qaıta jańǵyryp jatqan ulttyq bolmysy da qyzyǵýshylyq týdyratyny belgili. Ánel birde Brazılııa men Paragvaı shekarasyndaǵy aýylda, shamakoko taıpasynyń arasyna túskenin eske aldy. «Sonda bir baıyrǵy áıel eshkimmen sóılespeı-aq maǵan kelip: «Siz qaı etnosqa jatasyz?», dep surady. Tańǵaldym, men ózimdi esh etnosqa jatpaımyn dep oılaıtynmyn. Bala kezimde maǵan: «Keshir, biraq sen baıyrǵy adamǵa uqsaısyń», deıtin. Men úshin bul qorlaý emes, maqtanysh. Baıyrǵy halyqtarǵa árdaıym qurmetpen qaraımyn». Bul sózder – bizdiń keıipkerdiń jan syryndaı estiledi.
Qazaq mádenıeti men turmysyna qyzyqqan Ánel naǵashy jurtyn tereńirek zerttep, taný úshin antropologııa ǵylymyn oqyǵysy keledi. Vızýaldy etnologııany úırensem tereńirek tanı túser edim degen oıda. «Qazaq tarıhy ǵajap, óte baı jáne kóne ári qaraı úırenip biler me edi» dep kókeıdegi armanyn aqtarýdan da taısalmady. Basqa qurlyqta týyp, ózge ortada ósse de qanyna tartyp, naǵashy jurtynyń mádenıetin zerttep, kitapqa aınaldyryp, jerlesterine tanystyrǵan qazaq fotografynyń talaby kimdi bolsyn beı-jaı qaldyrmasy anyq.
Ánýar Temirov,
La-Plata Ulttyq ýnıversıtetiniń (Býenos-Aıres, Argentına) Halyqaralyq qatynastar ınstıtýty Eýrazııa bóliminiń múshesi, qazaq zertteýshi