Bilikti azamattardyń shekara asyp, shetke ketýi búginde jahandyq máselege aınaldy. Qoǵam úshin bul – qaýipti úderis. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń bıylǵy Joldaýynda osy máseleni kóterip, dabyl qaǵýy beker emes. «Úkimet daryndy zertteýshilerdi qoldaý úshin qosymsha sharalar qabyldaýǵa tıis. Bilikti mamandarymyzdy elge qaıtarýdyń tıimdi tásilderin oılastyryp, qoldanysqa engizý kerek. Kadr tapshylyǵyn joıý úshin kóshi-qon saıasatyn da qaıta qaraǵan jón. Shetelden elimizdi damytýǵa úles qosa alatyn myqty mamandardy ultyna qaramaı tartý – óte mańyzdy mindet. Olardyń Qazaqstanda qalýyna jaǵdaı jasaý kerek. Sebebi bizge bilikti mamandar óte qajet. Ásirese tehnıkalyq mamandyqtardy meńgergen óz isiniń naǵyz sheberleri kerek. Qazirgi tilmen aıtsaq, «sapasy joǵary adamı resýrstar» qajet», dedi Prezıdent. Sondyqtan der kezinde júıeli strategııa qurý asa mańyzdy. Bul úderistiń sebebi, saldary, bilikti mamandardy elge qaıtarý týrasynda «Halyqaralyq baǵdarlamalar ortalyǵy» AQ basqarma tóraǵasy Ádil Qusmanov, Prezıdent janyndaǵy Memlekettik basqarý akademııasynyń professory Baýyrjan Boqaev jáne «Bolashaq» baǵdarlamasynyń túlegi Nurbolat Toqtamys pikir bildirdi.
– Shetelde bilim alǵan túlekterdiń elge oralý kórsetkishi qandaı?
Ádil Qusmanov:
– «Bolashaq» baǵdarlamasy boıynsha oqýdy aıaqtaǵan túlekterdiń 98%-dan astamy elge oralyp, baǵdarlama sheńberindegi óz mindettemelerin oryndap jatyr. Al erejeni buzǵan 2% túlekpen talapqa saı jumys júrgizilip jatyr. Baǵdarlama túlekteri aqparattyq tehnologııalar, agroónerkásip kesheni, densaýlyq saqtaý, ınjenerlik ǵylymdar, bıotehnologııa, jasandy ıntellekt, bilim berý, memlekettik basqarý, mádenıet pen óner, energetıka, qarjy jáne ózge de basym salalarda tabysty eńbek etip júr. Álemniń úzdik ýnıversıtetterinde bilim alǵan «Bolashaq» stıpendıattary elimizdiń damýyna eleýli úles qosyp keledi. Olar shetelden alǵan zamanaýı bilim men tájirıbeni, ınnovasııalyq ıdeıalar men halyqaralyq standarttardy engizý arqyly Qazaqstannyń negizgi salalarynyń jańǵyrýyna jáne básekege qabilettiligin arttyrýǵa yqpal etip otyr.
– Elimizdegi ıntellektýaldy mıgrasııanyń negizgi sebebi qandaı? Nege bilikti mamandar shet eldi tańdaıdy?
Baýyrjan Boqaev:
– Zertteý nátıjeleri kórsetkendeı, elimizdegi ıntellektýaldy mıgrasııanyń basty sebebi – ekonomıkalyq jáne kásibı faktorlar. Eń aldymen, bul jalaqy deńgeıindegi aıyrmashylyq pen mamandyq boıynsha jumys tabý múmkindiginiń shekteýligine baılanysty. Mysaly, biz júrgizgen saýaldamaǵa qatysqan otandyq túlekterdiń 67 paıyzy shetelde jumys isteýge joǵary jalaqy men qolaıly eńbek jaǵdaıy úshin baratynyn aıtqan. Al 59 paıyzy el ishinde kásibı ósý men damýǵa múmkindik az ekenin, eńbek naryǵyndaǵy joǵary básekelestik olardyń shetelge ketý sheshimine áser etkenin málimdegen.
Budan bólek, áleýmettik zertteý qorytyndylaryna sáıkes, jastardyń shamamen 30 paıyzy turaqty ómir súrý deńgeıiniń tómendigi men áleýmettik kepildikterdiń álsizdigin basty sebep retinde atasa, 25 paıyzy kásibı ósý múmkindiginiń shekteýliginen shetelge kóshýge nıetti ekenin kórsetken. Jalpy alǵanda, bul derekter elimizdegi ıntellektýaldy mıgrasııanyń tamyry ekonomıkalyq teńsizdik pen kásibı damý múmkindiginiń jetkiliksizdiginde jatqanyn kórsetedi.
– Shetelden bilim alǵan jastar elge kelgende qandaı qıyndyqqa jıi tap bolady?
Nurbolat Toqtamys:
Kóptegen jas elge oralǵanda júıesizdikke hám mádenı beıimdelý máselelerine tap bolady.
Máselen, halyqaralyq standarttaǵy ıdeıalardy jergilikti júıege engizý kezinde bıýrokratııalyq kedergi jıi kezdesedi. Budan bólek, keıde jas mamandardyń daýysy men bastamasy elenbeı qalýy olardyń áleýetin tolyq ashýǵa kedergi bolady. Degenmen osyndaı qıyndyqtarǵa qaramastan, elge qaıtqan ár jas – ózgeristiń bastaýy. Eger olarǵa qoldaý kórsetilse, bul tolqyn eldiń ıntellektýaldy damýyna naqty serpin beredi.
– Shetelde qalyp qoıý múmkindigi bolǵan shyǵar. Biraq siz elge oralýdy tańdadyńyz. Bul sheshimge ne túrtki boldy?
Nurbolat Toqtamys:
– Iá, rasynda, sheteldik kompanııaǵa jumysqa ornalasyp, shetelde qalý múmkindigi boldy. О́zim Ulybrıtanııadaǵy Ýorvık ýnıversıtetinde bilim aldym. Ol jaqtaǵy oqý meni rasymen tańǵaldyrdy. Dáristerdi aýdıtorııadan tys, ıaǵnı ormanda, fabrıkada, mýzeıde ótkizý tájirıbesi bizdi ádettegi oılaý sheńberinen shyǵardy. Nobel syılyǵynyń laýreattarynan dáris tyńdadyq, BBC-de ǵylymı jýrnalıst retinde tájirıbe jınadyq. Osynyń bári zertteýshilik, kommýnıkasııa, birlese jumys isteý jáne máseleni sheshý qabiletimdi jańa deńgeıge kóterdi. Degenmen men úshin eń mańyzdysy alǵan bilim men ozyq tájirıbeni óz elimniń jastarynyń damýyna baǵyttaý boldy. Qazirde elimizdiń bilim salasy óte qarqyndy damýda, alaıda jańa kózqaras pen zamanaýı ádister qajet. Sol sebepti elge oralyp, mektep deńgeıinde sapaly STEM jáne hımııa bilimin damytýǵa, jastardyń ǵylymı oılaý mádenıetin qalyptastyrýǵa úles qosýdy maqsat ettim.
– Qazirde «Bolashaq» baǵdarlamasy arqyly oqytýda qandaı mamandyqqa basymdyq berilip otyr?
Ádil Qusmanov:
– 2023 jyldan bastap Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes «Bolashaq» halyqaralyq stıpendııasy el úshin strategııalyq mańyzy bar ınjenerlik-tehnıkalyq jáne medısınalyq mamandardy daıarlaýǵa baǵyttaldy. El ekonomıkasynyń boljamdy suranysyna saı, stıpendııalardyń keminde 60 paıyzy jaratylystaný-tehnıkalyq baǵyttarǵa bólinedi.
Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń deregine súıensek, 2030 jylǵa qaraı elimizge shamamen 530 myń ınjener qajet bolady. Bul – jalpy kadrlyq qajettiliktiń 60 paıyzdan astamyn (883 myńnan astam maman) quraıdy.
Qazirgi ýaqytta ınjenerlik baǵyttarǵa bólinetin stıpendııa úlesi turaqty ósip keledi: 2021 jyly bul kórsetkish 44,5 paıyz bolsa, 2025 jyly 70 paıyzdan asyp otyr.
Sonymen qatar elimizde atom energetıkasyn damytý men alǵashqy atom elektr stansasyn salýǵa daıyndyq aıasynda osy salaǵa mamandar daıarlaý máselesi ózekti bolyp otyr. Osy maqsatta 2026 jyly «Bolashaq» baǵdarlamasy sheńberinde atom energetıkasy salasy boıynsha 20 arnaıy stıpendııa bólý josparlanǵan.
– Bilikti mamandardy elge qaıtarý úshin Halyqaralyq baǵdarlamalar ortalyǵy qandaı qoldaý sharalaryn jasap otyr?
Ádil Qusmanov:
– Memleket «Bolashaq» túlekterin elge kúshtep qaıtarýmen aınalyspaıdy. Baǵdarlama eriktilik qaǵıdatyna negizdelgen. Iаǵnı árbir stıpendıat Qazaqstanda eńbek óteý jónindegi óz mindettemesin jeke shart arqyly qabyldaıdy.
«Halyqaralyq baǵdarlamalar ortalyǵy» AQ 280-nen astam jumys berýshimen turaqty áriptestik ornatqan.
Túlekterdiń eńbek naryǵyna beıimdelip, jumysqa ornalasýyn qoldaý maqsatynda Ortalyq túlekterdiń ótinishi boıynsha áleýetti jumys berýshilerge túıindemesi qosa berilgen usynym hattar joldaıdy. Sondaı-aq jumys berýshilerdiń suranysyna sáıkes bos oryndarǵa túlekterdi irikteý jumystaryn júrgizedi. Odan bólek, túlekterdi ózekti bos jumys oryndary týraly elektrondy poshta arqyly habardar etedi ári «Facebook» jelisindegi jabyq «Bolashaq Talent Management» tobynda tıisti aqparat jarııalaıdy. Sonymen qatar jumys berýshilermen birlesip onlaın-vebınarlar ótkizip, mansaptyq ósý men eńbek etý múmkindikteri týraly aqparat beredi. Jáne «Bolashaq» túlekterin jumyspen qamtý maqsatynda uıymdarmen ózara is-qımyldy kúsheıtý jáne yntymaqtastyq jóninde memorandýmdar jasasady.
Qazir shetelde bilim alyp jatqan stıpendıattar men áleýetti jumys berýshiler arasyndaǵy baılanysty nyǵaıtý baǵytynda jańa jumys bastaldy. Bul bastama aıasynda stýdentterdiń dıplomdyq jáne ǵylymı zertteý taqyryptaryn Qazaqstan ekonomıkasynyń naqty sektory men eńbek naryǵynyń suranystarymen sáıkestendirý kózdelgen. Munyń basty maqsaty – bolashaqta túlekterdiń elimizde jumysqa ornalasý múmkindigin keńeıtý.
– «Brain Gain» baǵdarlamasynyń basty mıssııasy – bilikti kadrlardy elge qaıtarý. Osy bastama tabysty bolýy úshin ne isteý kerek?
Baýyrjan Boqaev:
– Memleket kásibı mamandardy elge qaıtarý jáne olardy el ishinde ustap qalý úshin naqty ári júıeli saıasat júrgizýi qajet. Bul baǵytta «brain gain» – ıaǵnı bilim men tájirıbeniń elge qaıtý úrdisin qalyptastyrý mańyzdy. Muny júzege asyrý úshin talantty mamandardy tartýǵa jáne olardyń elge turaqtaýyna múmkindik beretin arnaıy granttar, stıpendııalar men mártebeli shaqyrý baǵdarlamalary engizilýge tıis. Sonymen qatar shetelde bilim alyp nemese tájirıbe jınaǵan otandastarymyzǵa ǵylymı zertteý jobalaryna qatysýǵa, startaptar men ınnovasııalyq bastamalardy damytýǵa jaǵdaı jasaý qajet.
Innovasııalyq tehnologııalar men joǵary tehnologııaly óndiristerge ınvestısııa tartý arqyly jańa jumys oryndaryn ashý, kásibı ósim men úzdiksiz biliktilikti arttyrý júıesin qurý – el ishinde mamandardy ustap qalýdyń negizgi tetigi bola alady. Buǵan qosa, kásibı yntalandyrý men áleýmettik qoldaý sharalaryn kúsheıtip, mamandardyń otbasylyq jáne turmystyq jaǵdaıynyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etý mańyzdy.
Aıta ketý kerek, Prezıdent janyndaǵy Memlekettik basqarý akademııasy da osy jolda jańashyl qadamdar jasap keledi. Akademııa shetelde júrgen qazaqstandyq mamandardyń áleýetin joǵaltpaı, olardy qashyqtan memlekettik jáne ǵylymı jobalarǵa tartý tájirıbesin engizip jatyr. Bul – geografııalyq qashyqtyqqa qaramastan, el ıgiligi úshin kásibı bilimi men tájirıbesin paıdalanýdyń jańa tásili. Osylaısha, memleket pen qoǵam birlese otyryp, kásibı mamandardyń elde qalýyna jáne shetelde júrgenderdiń otanyna qaıta oralýyna múmkindik beredi.
Nurbolat Toqtamys:
– Baǵdarlamanyń tabysty bolýy úshin eń aldymen elge oralǵan mamandarǵa júıeli qoldaý qajet. Bul tek qarjylaı emes, kásibı orta men múmkindikter turǵysynan da mańyzdy.
Birinshiden, halyqaralyq tájirıbesi bar mamandarǵa zertteý jáne ınnovasııalyq ekojúıe qalyptastyrý kerek. О́ıtkeni olar ózderiniń ǵana emes, sol ortadaǵy ózge mamandardyń da birge ósýine arqaý bolatyn úlken kúsh.
Ekinshiden, ýnıversıtet pen mektepte shetelde oqyǵan túlekterdiń tájirıbesin paıdalaný tetikterin engizý mańyzdy. Bul baǵytta el ishinde atqarylyp jatqan jumystar kóp, biraq júıelilik qajet.
Úshinshiden, elimizge tartylatyn sheteldik kadrlardyń ornyna, shetelde oqyp, tájirıbe jınaqtap kelgen óz mamandarymyzdy qoıý mańyzdy. Eger Qazaqstanda jumys isteıtin sheteldik mamandarǵa jasalatyn qolaıly jaǵdaı men joǵary eńbekaqyny óz elimizdiń shetelden oralǵan azamattaryna da usynsaq, onda kóptegen bilikti kadrdyń elge qaıtýyna naqty yntalandyrý bolar edi dep oılaımyn.
Daıyndaǵan –
Bekzat QULShAR,
Aıtolǵan JÚNISHAN,
«Egemen Qazaqstan»