1990 jylǵy 25 qazan – Qazaqstan tarıhynda kúntizbedegi data ǵana emes, tutas bir tarıhı dáýirdiń bastalǵan kúni. Qabyldanǵan Qazaq KSR-niń Memlekettik egemendigi týraly deklarasııasy memleketimizdiń táýelsizdikke baǵyttalǵan quqyqtyq ári saıası alǵashqy qadamy boldy. Bul qujat jaı ǵana erik-jigerdiń nemese saıası urannyń kórinisi emes, ulttyń óz taǵdyryn ózi anyqtaýǵa umtylǵan parasatty tańdaýy edi.
Tarıh kýá, álemde birqatar el egemendikke tóńkeris pen túrli áleýmettik kúızelis arqyly jetti. Al sol bir ótpeli kezeńde Qazaqstan saıası turǵydan baıyptylyq pen parasattylyq tanytty. Táýelsiz memleket retinde qalyptasý úderisi kezeń-kezeńimen júzege asty. Aldymen Memlekettik egemendik týraly deklarasııa qabyldanyp, artynsha jalpyhalyqtyq Prezıdent saılaýy ótti. Odan keıin táýelsizdik týraly Konstıtýsııalyq zań, sodan soń jańa Konstıtýsııa ázirlenip, qabyldandy. Mundaı júıeli ári strategııalyq oılastyrylǵan qadam el ishindegi turaqtylyqty saqtaýǵa jáne shynaıy bılik revolıýsııada emes, zańda ekenin dáleldeı tústi.
Deklarasııa – jańa memlekettiń tuǵyryn bekitken qujat. Tipti onyń konseptýaldyq qurylymy búgingi konstıtýsııalyq normalardyń negizin quraıdy.
Memlekettik bıliktiń ústemdigi: Qazaq KSR-i óz aýmaǵynda tolyq, derbes jáne ústem bılikke ıe memleket retinde jarııalandy. Bul – odaqtyq ortalyqtyń sheksiz ústemdigin toqtatqan tarıhı qadam. Halyq – jerdiń ıesi: Deklarasııada alǵash ret jer, jer qoınaýy, sý jáne tabıǵı resýrstar Qazaqstan halqynyń aıryqsha menshigi retinde tanylyp, bul qaǵıdat eldiń ekonomıkalyq egemendigi men ulttyq qaýipsizdiginiń negizi retinde bekitildi. Memlekettik rámizderge quqyq ıeligi: Eltańbaǵa, Týǵa, Ánuranǵa ıe bolý quqyǵy bizdiń mádenı jáne saıası bolmysymyzdy moıyndaýdy jáne táýelsiz eldiń kórneki beınesin qalyptastyrýdy bildiredi. Halyqaralyq arenaǵa shyǵý: Respýblıka óz betinshe syrtqy ekonomıkalyq saıasatyn anyqtaý quqyǵyn ıelendi. Bul Qazaqstannyń álemdik qaýymdastyqta tolyqqandy múshe bolý jolyn ashty.Deklarasııanyń qabyldanýy búkil qoǵamda tereń rezonans týdyrdy. Buqara bul qujatty jańa ómirge betburys dep qabyldady. Sol kezdegi baspasóz quraldary da halyqtyń kóńil-kúıin jarysa jazdy. Redaksııaǵa túsken hattardyń basym kópshiligi ulttyq sana-sezimniń oıanǵanyn, azamattyq jaýapkershiliktiń qalyptasyp kele jatqanyn ańǵartty. Bul halyqtyń óz memleketin qurý úderisine alǵash ret sanaly ári zańdy túrde qatysýy edi.
Búgingi Qazaqstan úshin de deklarasııa – tarıhı arhıvtegi qujat emes, qazirgi memlekettik qurylymnyń quqyqtyq-ıdeıalyq irgetasy. Onyń negizgi qaǵıdattary qazirgi saıası reformalarda óz jalǵasyn tapqan. Mysaly, zań ústemdigi, ekonomıkalyq táýelsizdik jáne etnosaralyq kelisim syndy irgeli ıdeıalary qazirgi memlekettilik negizin quraıdy. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev atap ótkendeı: «Memlekettik egemendik týraly deklarasııa táýelsizdik jolyndaǵy sheshýshi kezeń boldy. Búginde onyń ıdeıalary ádilettilikti, zań ústemdigin jáne ulttyq qaýipsizdikti nyǵaıtý saıasatymyzda jalǵasyn tabýda».
Osylaısha, 25 qazan – dúnıejúziniń saıası kartasynda egemen Qazaqstannyń juldyzy alǵash ret janǵan tarıhı sát. Memlekettik egemendik týraly deklarasııa sol tarıhı evolıýsııanyń alǵashqy jáne eń jaýapty qadamy. Ol – táýelsiz memleket qurý jolyndaǵy kemeldilik pen kóregendiliktiń naqty kórinisi.
Atalǵan qujat tek quqyqtyq akt emes, jańa urpaq úshin de tereń maǵynaly sımvolǵa aınaldy. Bul – ulttyń tarıhı sabaqtastyǵy men azamattyq jaýapkershiligin eske salyp turatyn rýhanı baǵdar. Sebebi deklarasııa ár azamatqa óz memleketin qurý isine tikeleı qatysy baryn sezindirdi. Dál osy sezim – halyqtyń tarıhı jadyn, ulttyq biregeılikti jáne memleketshildik sana-sezimdi qalyptastyrdy. Sondyqtan deklarasııanyń máni ýaqytpen shektelmeıdi.
Marat JUMAǴULOV,
Prezıdent janyndaǵy QSZI bas ǵylymı qyzmetkeri, zań ǵylymdarynyń doktory