Barymyzdy túgendep, joǵymyzdy tapqyzǵan

«Mádenı mura» baǵdarlamasy rýhanııat qazynasyna ne qosty? Táýelsizdik jyldarynyń bederinde bitken úlken istiń biri – «Mádenı mura» baǵdarlamasyn qolǵa alý bolǵany aqıqat. Osy on jyldyń aıasynda ne atqaryldy? Úsh baǵytta tynymsyz jumys istegen, álemniń ár shalǵaıyndaǵy muraǵattardan ata-babalarymyzdyń izin sharlaǵan ǵalymdar tarıhymyzǵa qandaı tyń muralardy qosty, ádebıetimiz ben mádenıetimizdi baıyta aldy ma? Aýqymdy baǵdarlama alǵash qolǵa alynǵan kezde bitpesteı bolyp kóringen qyrýar mejeler ne boldy? Araǵa jyldar salǵanda, túrki álemindegi aǵaıyndar atalmysh baǵdarlamaǵa nege qyzyǵýshylyq tanyta bastady? Tize berseń, suraq kóp... Táýbe, talaı is atqarylǵan eken! On jyl kóp sııaqty kórinbese de, basynda osy isti bir kisideı jumylyp qolǵa alǵan ult janashyrlarynyń birqatary qazir aramyzda joq ekendigin oılasań, on jyl az emestigin túısinesiń. Dátke qýat deıtinimiz, zýlap ótip jatqan ómirde bir­li­­­gimizdi bútindep, tarıhymyzdy túgendeýge atsalysqan abzal aǵalardyń tyndyryp ketken tirlikteri kóz aldymyzda. Qarap otyrsaq, ózimiz de «Mádenı mura» baǵdarlamasyn júzege asyrý jónindegi Qoǵamdyq keńestiń tuńǵysh jıyndaryna qatysqan kezde, asa aýqymdy, kóp qarajatty, tipti, ult zııalylarynyń jankeshti jumysyn talap etetin osynaý bastamanyń qıyndyǵy qııamet-qaıym sııaqty kóringeni de este. Onan keıin de Qoǵamdyq keńes araǵa ýaqyt salyp, elge de, Elbasyna da ne atqarylyp jatqandyǵynan esep berip turdy. Jumystar júrip jatqany belgili edi. Endi, mine, sol isterdiń bas-aıaǵyn bir túgendep alýdyń da reti kelgen eken. О́tken apta sońynda Almatydaǵy Ulttyq kitaphanada «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasynyń 10 jyldyǵyna arnalǵan halyqaralyq konferensııa ótti. Bul aýqymdy sharaǵa qara shańyraq kitaphanadan bas­tap, Halyqaralyq Túrki akademııasy, «Nur Otan» partııasynyń Almaty qalalyq fılıaly men «Mıras» qoǵamdyq qory uıytqy boldy. Aldymen halyqaralyq konferensııa aıasynda «Mádenı mura» baǵdarlamasynyń qol jetken jetistikteri: tarıhı-mádenı nysandar maketteriniń, sırek qujattar men jádigerler kóshirmeleriniń kórmeleri jáne «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda shyqqan kitaptar men kitap desteleriniń kórmesi uıymdastyrylǵanyn aıta ketelik. Sonymen, memlekettik baǵdarlamanyń oryndaýshylary, seksııa jetekshileri, elimizdiń ǵylymı-zertteý ınstıtýttary, mýzeıleri men arhıvteriniń ókilderi, sondaı-aq tanymal ǵalymdar, jazýshy-qalamgerler, qoǵam qaıratkerleri, túrki álemi men TMD elderinen jetekshi ǵa­lymdar qatysqan konferensııada Halyq­aralyq Túrki akademııasynyń pre­zıdenti Darhan Qydyráli Elbasymyz­­­­­dyń uıytqy bolýymen bastalǵan «Mádenı mura» baǵdarlamasy tek qazaq jurt­­shylyǵy ǵana emes, búkil túrki álemi úshin asa mańyzdy baǵdarlama bolǵanyn aıtty. – Maǵjan aqyn aıtqandaı, kóp túrik enshi alyp tarasqanda, qara shańyraqqa ıe bolyp qalǵan Qazaq eli túbi bir jurttyń mádenı, rýhanı murasyna da shyraqshy bolyp otyr. Sondyqtan, asa aýqymdy baǵdarlama arqyly tarıhy ortaq, qundylyqtary jaqyn jurttardyń da muralary túgendelip qaldy. Máselen, júz tomdyq «Babalar sózi» jınaǵyna qazir barlyq túrki halyqtary úlken qyzyǵýshylyq tanytýda, sondyqtan ony ózge baýyrlas elderdiń tilderine de aýdarýǵa ábden bolady. Memleket basshysy 2006 jyly Antalııa qalasynda ótken Túrkitildes memleketter basshylarynyń kezekti Sammıtinde Túrki elderine ortaq mádenı mura baǵdarlamasyn júrgizý týraly bastama kótergen bolatyn. Sondyqtan Elbasynyń bastamasymen dúnıege kelgen Halyqaralyq Túrki akademııasy osy baǵytta jumystaryn bastap ketti. Halyqaralyq TÚRKSOI uıymynyń da túrki elderiniń mádenı muralaryn bi­rige zertteý, olardy tizimge alý jáne IýNESKO-ǵa birge usyný týraly jumys­tary bar. Sondyqtan Túrki keńesi sheńbe­rinde bul baǵyttaǵy jumystar jalǵasady. Osyǵan baılanysty biz on jyl tolyp, bir belesti aıaqtaǵan «Mádenı mura» baǵdarlamasy ekinshi kezeńge, Túrki álemine ortaq júretin baǵdarlama deńge­ıine jetti dep oılaımyz. Bul turǵydan alǵanda, Qazaqstanda búginge deıin ja­salǵan aýqymdy jumystar men jınaqtal­ǵan mol tájirıbe ózge baýyrlas elderge úlgi bolary anyq, – dedi Darhan Qydyráli. Jıynda negizgi baıandamany «Mádenı mura» baǵdarlamasyn júzege asyrý jónindegi Qoǵamdyq keńestiń jaýapty hatshysy Álibek Asqarov jasady. El ekonomıkasynyń eń qıyn kezeńderinde, ǵylym da, ǵalymdar da toqyrap turǵanda baǵdar bergen baǵdarlama týraly Álibek Asylbaıuly myna jaılardy aıtty. – Mundaı baǵdarlama jasaý buryn-sońdy qolǵa alynbaǵan qıyn sharýa bolyp shyqty. Áli esimizde, baǵdarlamanyń is-sharasyn ázirleýdiń ózi baqandaı jarty jylǵa sozyldy. Jumys barysynda Nursultan Ábishuly ózi eki ret qarady, aqyl-keńesin berdi, kóp ózgerister engizip, usynystar jasady. Baǵdarlama Ulttyq keńestiń alqaly otyrysynda memlekettik deńgeıde talqyǵa salynyp, qabyldandy. Negizgi atqarýshy organ etip sol kezdegi Mádenıet, aqparat jáne qoǵamdyq kelisim mınıstrligi belgilendi, – dedi ol. Baǵdarlama maqsaty belgili. Baıan­­damashy baǵdarlama 3 baǵytta júrgizilgenin – restavrasııa, arheologııalyq qazbalar, mádenı murany zerdeleýdiń tutastaı júıesin qurý, ulttyq, álemdik oı-sananyń kitap serııalaryn shyǵarýdy kózdegenin aıtty. Sonymen, baǵdarlamany oıdaǵydaı júzege asyrý úshin arnaıy Qoǵamdyq keńes qurylyp, 16 seksııa jasaqtalyp, olarǵa elimizge aty belgili ǵalymdar men bilikti mamandar jetekshilik jasaǵan. Qazaq halqynyń mádenıeti men tarıhyna qatysy bar qoljazbalardy, kitaptar men muraǵattyq qujattardy tabý jáne satyp alý úshin alys jáne taıaý shet­el qalalarynyń arhıvteri men kita­p­hanalaryna ǵylymı-zertteý ekspedısııalary uıymdastyrylyp, Qytaıǵa, Mońǵolııaǵa, Reseı men О́zbek­stanǵa, Batys Eýropa elderine ǵylymı-izdestirý toptary jiberilgen. Shyǵystaný ınstıtýty Qytaı men Mońǵolııaǵa arheografııalyq ekspedısııa uıymdastyryp, nátıjesinde Qazaqstan tarıhy men mádenıeti jóninde zerttelmegen tyń derekkózder alyp keldi. Qytaı arhıvterinen shaǵataı, manchjýr, oırat, mońǵol jáne qytaı tilderinde jazylǵan Qazaqstan tarıhy men mádenıetine qatysty mańyzy bar 5 myńnyń ústinde qujattar tabyldy. Ejelgi túrki jazbalaryn taýyp, zertteý maqsatynda, etnograf-ǵalymdar Mońǵolııaǵa birneshe ret ǵylymı ekspedısııalar uıymdastyrdy. IýNESKO-nyń aldyn ala tiziminde turǵan Álemdik muranyń (Vsemırnoe nasledıe) áleýetti nysandarynyń derekqoryn jasaý jumystary aıaqtaldy. Buǵan deıin ol tizimge Qoja Ahmet Iаsaýı mavzoleıi men Tamǵaly petroglıfteri engeni belgili. Búgingi tańda Álemdik mura tizimine Qazaqstan terrıtorııasynan Uly Jibek joly boıyndaǵy 8 nysan: Jetisý bóliginen – Talǵar, Qaıalyq, Qaramergen; Jambyl oblysy bóliginen – Aqtóbe, О́rnek, Qulan, Qostóbe, Aqyrtas eskertkishteri qosylyp otyr. Budan buryn, keńes dáýirinde jasalǵan Qazaqstannyń tarıhı jáne mádenıet eskertkishteriniń tizimi moraldyq turǵyda eskirgen edi. Oǵan ol zamanda memleket tarapynan qorǵalatyn 25 myń eskertkish engizilipti. Onyń ishinde qalalar ǵana emes, alystaǵy aýyldarda ornatylǵan Lenın eskertkishteri, revolıýsıonerler bıýsteri, azamat soǵysyna arnalǵan obelıskiler, áıgili bolshevıkter turǵan úıler men taǵy basqasy bar eken, – deıdi «Mádenı mura» baǵdarlamasyn júzege asyrý jónindegi Qoǵamdyq keńestiń ­jaýapty hatshysy. Qysqasy, baǵdarlama aıasynda bul tizim qaıta qaralyp, naqtylanyp, res­­pýblıkalyq jáne jergilikti mańyzy bar tarıh jáne mádenıet eskertkishteriniń memlekettik tizimderi jańadan túzil­gen. Sóıtip, 218 nysan engizilgen Respýb­lıkalyq mańyzy bar tarıhı jáne mádenı eskertkishterdiń Memlekettik tizimi Úkimet qaýlysymen bekitilgen. Osy jyldar ishinde 93 tarıhı-mádenı nysanǵa qaıta jańǵyrtý jumystary júrgizilip, onyń 73-inde qalpyna keltirý jumystary aıaqtalǵan. Solardyń ishinde – ońtústik óńirdegi Arystanbab, Esimhan, Aısha-Bıbi, Abat-Baıtaq, meshit-medrese Aqqoıly, Aqtas, Qaraman Ata, Qarashash Ana, Júsip Ata, Qara Qoja, Aqkesene, Miráli Bab, Asanas keseneleri, BabaAta, Qaljan Ahýn meshit-medreseleri, Oral qalasyndaǵy Birinshi áskerı ýchılıshesi (XIX ǵ.), Almaty qalasyndaǵy kópes Fılıppovtiń úıi, Qapshaǵaı túbindegi Tańbalytas petroglıfteri, Aqtóbe oblysyndaǵy Qaraǵul kesenesi bar. Aıta ketetin jaıt, bulardyń kóbi magıstraldyq joldardyń boıynda nemese eldi mekendi jerlerde ornalasqan. Sol sebepti, olardy respýblıkalyq jáne halyqaralyq týrıstik marshrýttarǵa engizýge múmkindik jasaldy. Sonymen qatar, Damask qalasyndaǵy Beıbarys sultannyń kesenesin qalpyna keltirý jumystary 2010 jyly aıaqta­lyp, Qazaqstan men Sırııa jaǵynan quryl­ǵan arnaıy komıssııa atqarylǵan jańǵyr­tý jumystaryn qabyldap aldy. Osy qa­ladaǵy ál-Farabıdiń tarıhı-mádenı orta­lyǵy men kesenesin salý jáne ortalyq­tyń ekspozısııasyn qurý 2011 jyly tolyǵymen aıaqtalyp, eki jaqty aktige qol qoıylady. Alaıda, bul kesenelerdi resmı ashý, tusaýkeser ótkizý jaǵy Sırııadaǵy azamat soǵysyna baılanysty keıinge qaldyrylyp otyr, dedi baıandamashy. Kaır qalasyndaǵy Beıbarys sultan­nyń meshitine kelsek, Qazaqstan tarapynan tıesili qarajat bólinip, ol tolyǵymen jú­zege asyryldy. Egıpet tarapynan da qoz­ǵa­lystar bastalyp edi. Biraq bul elde etek alǵan turaqsyzdyq jaǵdaı saldary­nan meshit qurylysy aıaqtalmaı, jarym-jar­tylaı jóndelgen kúıinde toqtap qalǵan. Sonymen birge, óz elimizdegi 40-qa jýyq qorǵan men qalashyqtarda arheo­logııalyq zertteýler júrgizildi. Atap aıtqanda, Aqmola oblysyndaǵy Bozoq, Almaty oblysyndaǵy Esik, Qoılyq, Talǵar, Ońtústik Qazaqstandaǵy Saýran, Sıdaq, Otyrar, Jýantóbe, Qaraspan-tóbe, Shymkent, Shyǵys Qazaqstandaǵy Berel, Shilikti, Jambyl oblysyndaǵy Aqyrtas, Batys Qazaqstandaǵy Qyryq-oba, Qaraǵandy oblysyndaǵy Toqtaýyl, Aıbas, Kent, Taldysaı jáne taǵy basqa qonystar men qalashyqtarda qazba jumystary sátti júzege asyrylǵan. Osy jyldary Qazaqstan arheologtary birqatar jetistikterge qol jetkizgenin atap ótken jón. Eske salsaq, budan 8-9 jyl buryn Atyraý oblysynyń Araltóbe qorǵanynda altyn kıimdi sarmat sarbazy tabylǵan bolatyn. Dál sol jyldary Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy Shilikti qorymynan bizdiń jyl sanaýymyzǵa deıingi V-VI ǵasyrlardaǵy jaýynger kıimi qazylyp alyndy. Al, keıingi jyldardaǵy jańalyq – Qaraǵandy oblysy Qarqaraly aýdanyndaǵy Taldy qorymynan tabylǵan b.d.d. VI-V ǵasyrlarǵa jatatyn adamnyń múrdesi. Qorymnan saq-sibirlik ań máne­rinde jasalǵan 200-ge jýyq altyn buıymdar, 21 000-nan asa altyn monshaq­tar (bıserler) tabyldy. Osyǵan baılanys­ty, tabylǵan arheologııalyq eskertkishti 4-shi «Altyn adam» dep aıtyp júrmiz, dedi Álibek Asqarov. Bul materıaldar ejelgi Qazaqstan tarıhynyń jańa betterin tolyqtyra túskeni daýsyz. Qazaq jeriniń tórt qubylasynan uqsas mundaı altyn buıymdardyń tabylýy – batyr babalardyń dańqty tarıhyn, baıtaq kósilgen elimiz ben jerimizdiń tutastyǵyn aıǵaqtaıdy. Sondaı-aq, Mońǵolııa aýmaǵyndaǵy kóne túrki rýnıkalyq jazbalary bar To­nykók pen Terkin tastarynyń kóshirmeleri jasalyp, elimizge jetkizildi. Mádenı týrızmdi damytý, elimizdiń tarıhı-mádenı mura obektilerin saqtaý maqsatynda Shyǵys Qazaqstan oblysynda «Berel», Almaty oblysynda «Esik» memleketttik tarıhı-mádenı qoryq-murajaılary quryldy. Qazaqstannyń tarıh jáne mádenıet máseleleri boıynsha 600-diń ústinde atalym kitap jaryq kórdi, olardyń jalpy taralymy 2 mıllıon danaǵa jýyqtady. Bul kitap serııalary fılosofııa, sosıo­logııa, psıhologııa, pedagogıka, ekonomıka, saıasattaný, salt-dástúr, t.b. salalarǵa qatysty boldy. Qazaq tarıhyna baılanysty qytaı, mońǵol, orys, batys, arab, túrik, armıan, parsy derekkózderindegi qujattar jınaqtaldy. Kitaptardyń deni qazaq tiline aýdarylyp shyqqandyqtan, memlekettik tilimizdiń órisin keńeıtýge, qazaq tilindegi termınder qoryn baıytýǵa zor septigin tıgizýde. Qazir bul materıaldar mektep baǵdarlamalaryna, oqý oryndarynyń pánderine engizilip, tól tarıhymyzdy túgendeýge paıdalanyla bastady. «Babalar sózi» – 100 tom, qazaq tilin­degi «Álem ádebıeti» – 100 tom, «Ádebı jádigerler» 22 tom bolyp jaryq kórdi. «Qazaq ádebıetiniń kitaphanasy» serııa­symen orys tilinde 100 tomdyq kitap serııasy áli kúnge deıin jalǵasyn taýyp, shyǵyp jatyr. «Mádenı mura» baǵdarlamasy – tarıhı-mádenı murany qaıta qalpyna keltirýmen ǵana shektelgen joq. Onyń basty maqsaty – qoǵamdyq sanada oń ıgi qadamdarǵa jetý, osy rette onyń zor ıdeologııalyq, jalpymemlekettik máni boldy. Birinshiden, «Mádenı mura» baǵdar­la­masy ulttyq sana-sezimniń qalyptasýy jáne nyǵaıýymen baılanysty suraqtarǵa jaýap berdi. Ǵalymdarymyzǵa jumys taýyp berdi, zertteý jumystaryna tyńnan jol ashty. Ekinshiden, qoǵam, búkilálemdik tarıh aǵymyndaǵy iri oqıǵalar aıasynda ózin senimdi sezine alatyndaı tyń aqparat aldy. Atalǵan baǵdarlamanyń iske asyrylýy eldiń jańa tarıhı-mádenı landshaftynyń qalyptasýyna ıgi áserin tıgizdi. Qazaqtyń tarıhy kóptegen jańa derektermen tolyqty. Biz barymyzdy túgendep, joǵymyzdy taptyq. Úshinshiden, «Mádenı mura» baǵdar­lamasynyń iske asyrylýy qazaqstan­dyq­tardyń óz tarıhyna jáne mádenıetine qy­zyǵý­shylyqtaryn arttyra tústi. Jas­tar­­dyń patrıottyq sezimin oıatýǵa úles qosty. Tórtinshiden, eldegi etnosaralyq ózara túsinistiktiń artýy men ultaralyq qatynastardyń úılesimdiligi turǵysynan baǵdarlamanyń tıgizgen áseri ólsheýsiz edi. Sóıtip, bul baǵdarlama tarıhı-ǵylymı, rýhanı-mádenı ǵana emes, el ómirindegi betburysty iri saıası joba boldy, dep sózin qorytty Álibek Asqarov. Osydan keıin konferensııada tarıh ǵylymdarynyń doktory, akademık Karl Baıpaqov sóz alyp, Jetisý óńirinde júrgizilgen arheologııalyq qazbalardyń nátıjesin, kepken Aral ózeni túbinen jáne kóne Saýran qalalarynan tabylǵan tarıhı jádigerlerdi slaıd-shoýmen kórsetip, ǵylymı turǵyda sıpattap, qalalardyń Qazaq handyǵyndaǵy mańyzdy róline toqtaldy. Bul derekter alys-jaqyn shetelderden kelgen ǵalymdardyń qyzyǵýshylyǵyn oıatqanyn baıqadyq. Karl Baıpaqov Otyrar aýmaǵynda qazba jumystary áli de jalǵasyp jatqanyn, sondyqtan alda áli de bizdi tańdandyra túsetin ǵylymı oljalar tabyla beretindigin málimdedi. «Mádenı murany» júzege asyrýǵa bir kisideı atsalysqan belgili ǵalym Merýert Ábýseıitova Reseı, Qytaı, Mońǵolııa, Qyrǵyzstan, Túrkııa, Armenııa, Vengrııa, Shveısarııa elderinde shyǵystaný arheografııalyq jumystary júrgizilgenin málimdedi. – Mundaı ekspedısııalardyń naqty nátıjeleri osy baǵdarlama aıasynda jaryq kórgen kitaptarǵa kirdi. Bular ultymyzdyń ejelgi jáne orta ǵasyrlardaǵy tarıhyn zerdeleýge tamasha baza jasap berdi. Osy ekspedısııalardyń nátıjesinde 26 tomdyq kitap qurastyryldy. Onyń ishinde «Qazaqstan tarıhy arab, parsy, túrik, qytaı, mońǵol, armıan derekkózderinde», «Qazaqstan tarıhy Shyǵys mınıatıýralarynda» kitaptary da bar, – dedi ol. Máselen, R.Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýtynyń qyzmetkerleri Qytaıdan shaǵataı, oırat tilindegi 300, mánjúr jáne qytaı tilindegi 3 myńnan astam ǵajaıyp muraǵattyq qujattardy tapqan. Bular – qazaq handary men sultandarynyń kórshi memlekettermen resmı hattasýlary, qazaq-qytaı saýda-sattyǵy, dıplomatııalyq baılanystar jaıly málimetter. Qytaıdyń Birinshi tarıhı muraǵatynan tabylǵan osynaý arhıvtik qujattar Qazaq handarynyń keńsesi jáne dıplomatııalyq hattasýlary bolǵanyn jáne elshi almastyryp otyrǵanyn tarıhı turǵyda dáıekteıdi. Qazaq ǵalymdarynan keıin Halyq­aralyq Qazaq-túrik ýnıversıtetiniń vıse-prezıdenti, tarıh ǵylymdarynyń doktory Mehmet Kýtalmysh Qashǵar men Úrimshiden bastap, Kaspııge deıin saltanat qurǵan túrki babalarymyzdyń tarıhy men mádenıetiniń ortaqtastyǵyn, oǵan qosa Islam mádenıeti basqa da irgeli dindermen bir deńgeıde turǵanyn ǵylymı turǵyda dáıektep, salıqaly sóz qozǵady. Biz Qazaqstannyń alda bolǵanyna, damyǵanyna tilekshi halyqpyz. Mádenıeti men ekonomıkasy, bilimi men ǵylymy munan da qaryshtaǵanyn kórgimiz keledi,  dedi Mehmet Kýtalmysh. Shyǵystaný ınstıtýtynyń dırektory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Ábsattar Derbisáli aǵamyzdyń sózi de áserli, shynaıy shyqty. – Áli esimde, osydan on jyl buryn Tashkentte júrgende 100 tomdyq «Babalar sózi» shyǵady eken degendi estigende bizdiń ǵalymdar ondaı júz tomdyq mura bar ma dep, kúmán keltirgen edi. Qajyrly jumystardyń arqasynda osynyń bári memlekettiń qoldaýymen júzege asqanyna da kýá boldyq, – dedi ǵalym. Ábsattar Derbisáli tek bir óziniń ǵana muryndyq bolýymen, memleketten qarajat almaı, demeýshilerdiń kómegimen shyqqan kitaptardy mysalǵa keltirdi. «Mádenı mura» baǵdarlamasyn «Qazaqstan ǵylymynyń renessansy» dep ataǵan Ortalyq memlekettik mýzeıdiń dırektory Nursan Álimbaı bul bastama Keńes ókimeti tusynda tek jádigerlerdi saqtap, dáripteýmen kelgen mýzeılerdiń de mindetin ózgertkenin aıtty. Atalmysh mýzeı qyzmetkerleri osy jyldar ishinde 5 tomdyq ensıklopedııa, arhıvterde kún-tún demeı izdene otyryp, túrli kitaptar, san alýan ǵylymı artefaktilerden turatyn 16 katalogty úsh tilde jaryqqa shyǵarǵan. Mýzeı dırektory «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda qolǵa túsken, málim bolǵan, áli de Qazaqstanǵa ákelinýi tıisti tarıhı jádigerler jaıly kókeıkesti áńgimelerdi qozǵady. Tarıh ǵylymdarynyń doktory Sattar Májıtov atalmysh baǵdar­lama­nyń tarıhı mańyzdylyǵyna toq­ta­lyp, bul bastama ǵalymdardyń, mamandardyń basyn biriktirip, keshen­di jumys isteýge jumyldyrǵanyn atap kórsetti. Ǵalymdar ýaqyt óte kele «Mádenı mura» baǵdarlamasynyń áleýmettik, saıa­sı qyry bary ekenin de túsine bastaǵan. Árıne, atqarylǵan jumystardyń baǵa jetpes sapalylary, sapasyzdary da bar. Eń bastysy, óte aýqymdy jumys atqaryldy. Qolǵa talaı dúnıe tústi, biraq, áli de túgel emes... Qyrǵyzstan tarıhshylar qaýym­dastyǵynyń tóraǵasy Tnychtykbek Chorotegın 2012 jyly qyrǵyz aǵaı­yndar da «Mura» degen baǵdarlama jasap, bizdegi baǵytty ustanyp otyrǵandaryn, jasalynǵan jumystardyń aýqymyna asa rıza ekendigin bildirdi. – Búgin Almatyda Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyna qatysty úlken sharaǵa qatysyp, sol jerde de kóp isterińizge razy bolyp otyrdyq. «Mádenı mura» aıasynda bir ǵana Shyǵystaný ınstıtýty 26 kitap shyǵarǵanyn bildik. Sizderden úlgi alatyn tustar kóp eken, – dedi ol. Aqıqatynda, qyrǵyz ben túrik aǵaıyn­dardy keltirip otyrǵan osynaý baǵdarlama alda aýqymdy tirlikterdi jalǵastyrýdy talap etetindigin aıqyndap otyr. Endigi jerde taza ǵylymı deńgeıde jasalynǵan jumystardyń ǵylymı aı­nalysqa túsip, mektepter men JOO baǵ­d­ar­lamalaryna kiriktirýdiń jaıy ne bolady? Mine, memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasynyń urpaq aldyndaǵy amanaty da áli taýsylmaq emes. Aınash ESALI, «Egemen Qazaqstan». ALMATY.