Kópqyrly saıasat kókjıegi

Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń Iran Islam  Respýblıkasyna jasaıtyn resmı saparyna oraı

Iran bizdiń elimiz táýelsizdik al­ǵannan beri Qazaqstannyń strate­gııalyq mańyzy bar halyqaralyq árip­testeriniń biri bolyp keledi. Aımaqtyq qaýipsizdik, Kaspıı prob­lemasyn bir­lesip sheshý, saýda-ekonomıkalyq jáne de qazaqstandyq taýarlardy álemdik muhıttaǵy saýda joldaryna qysqa jáne únemdi jolmen shyǵarý sııaqty máselelerdegi eki el arasyndaǵy yntymaqtastyqtardy balamasyz dep ataýǵa bolady. Iran – Qazaqstannyń astyǵy men me­taldaryn jáne ózge taýarlaryn bas­­ty tutynýshy memleketterdiń biri. Is­lam Respýblıkasynyń burynǵy kon­servatorlyq, qazirgi reformashyl bas­shylary da Qazaqstandy árdaıym mańyzdy strategııalyq áriptes el dep tanydy. Qazaqstan Respýblıkasy men Iran Islam Respýblıkasy (IIR) dos­tas, kórshiles jáne senimdi árip­tes memleketter retinde Birikken Ult­tar Uıymy (BUU), Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónin­degi keńes (AО́SShK), Islam Yntymaq­tastyǵy Uıymy (IYU), Shanhaı ynty­maq­tastyq uıymy (ShYU), Ekonomıkalyq yntymaqtastyq uıymy (EYU) sııaqty aımaqtyq jáne halyqaralyq deńgeıdegi uıymdar sheńberinde syndarly yn­ty­maqtastyq ornatyp keledi. Qazaqstannyń halyqaralyq «alty­lyq» pen Iran arasyndaǵy ıadrolyq kelis­sózderindegi mámilegerlik mıs­sııa­sy osy úderistiń sátti aıaqta­lýyna úlken septigin tıgizgeni bar­shaǵa aıan. Bul kelissózderdegi elimiz­diń róli tek tehnıkalyq nemese logıs­tıkalyq kómek kórsetýmen ǵana shek­telip qalǵan joq. Prezıdentimiz N.Nazarbaevtyń Irannyń Almatydaǵy jáne halyqaralyq deńgeıdegi delegasııalarymen birneshe saǵatqa sozylǵan kezdesýleri, Qazaqstan dıp­lo­matııasynyń birneshe aılyq kúsh-jigeri osy kelissózderge edáýir oń yq­palyn tıgizdi. Almaty kelissózderi IIR ıadrolyq baǵdarlamasyna qatysty kelisim jasasý úderisindegi sheshýshi kezeń boldy. Kelissóz júrgizýshi el­der­diń pikirinshe, dál osy Almaty kez­desýindegi usynystar keıinirek Jene­va kelisiminiń jáne odan ári Vena shar­tynyń negizderin qalady. Sarap­shylardyń pikirinshe, bul derekti egemen elimizdiń tarıhyndaǵy Qazaqstannyń eń tabysty halyqaralyq bitimgerlik mıssııasy dep ataýǵa ábden bolady. Iаdrolyq kelissózderge Qazaq­stannyń sińirgen eńbekteri qazirgi tańda Vena shartyn júzege asyrý úderisine de bizdiń eldiń belsendi qatysýyna negiz boldy. Iran men MAGATE arasyndaǵy ýaǵdalastyqty iske asyrý sheńberinde osy elge ýran jetkizýdegi mańyzdy ról­di Qazaqstan atqaryp otyr. Bul týraly Prezıdentimizdiń jaqynda jasaǵan óz málimdemesinde atap ótkeni belgili. Qazirgi tańda Qazaqstan bul elmen qarym-qatynastarynyń jańa ba­ǵytyna basymdyq berip otyr. Iran­nyń ekonomıkalyq jáne saıası oq­shaýlanýdan shyǵýyna baılanys­ty búginde osy eldiń keleshegi zor naryǵyna kirý úshin buryn-sońdy bolyp kórmegen qarbalas oryn alýda. Jahannyń iri kompanııalary IIR-diń ekonomıkalyq jobalaryna qatysýǵa úlken kúsh salýda. Bul úrdisten Qazaqstan da tys qalmasy anyq. Álbette, elimizdiń jáne halyq­ara­lyq bıznes qoǵamdastyǵynyń Iranmen aradaǵy úzilip qalǵan ekono­mı­kalyq baılanystardy jalǵaý jolynda kúrdeli de uzaq kezeńdi basynan ótkerýine týra keletini anyq. Onyń ústine, Tegeran aldaǵy birneshe jyl kóleminde óziniń ekonomıkalyq áleýe­tin qalpyna keltirý máselesin bas­ty basymdyq retinde qarastyrmaq. Qara­jat tapshylyǵyn kóre de bermek. Alaıda, Islam Respýblıkasynyń ekono­mıkalyq orasan múmkindigin, onyń óner­kásip jáne aýyl sharýashylyǵy sala­laryndaǵy áleýetin, sondaı-aq, bul eldiń óńirdegi, ásirese, kórshi elder, sonyń ishinde Qazaqstan úshin asa mańyz­dy logıstıkalyq ereksheligin eskere kelgende, Iran aldaǵy kezeńderde eń tartymdy naryqtyq keńistikterdiń biri bolatynyna kúmán joq. Irannyń sanksııa qursaýynan shyqqan sátinde osy el kompanııa­lary­nyń Qazaqstanǵa degen, al bizdiń kom­panııalarymyzdyń Iranǵa degen qyzyǵýshylyǵy kúnnen kúnge arta túsýde. Bizder kúnine ondaǵan IIR kompanııalarymen kezdesemiz, aptasyna Qazaqstannyń ondaǵan kompanııalaryn Tegeranda qabyldaýdamyz. Bul rette, bizdiń osy eldiń naryq alamanynda úlken de aıqyn basymdyǵymyz bar ekenin atap ótken jón. Birinshiden, biz is júzinde Iranmen eshqashan ekonomıkalyq baılanysymyzdy úzbeı, jalpy alǵanda, jaqsy deńgeıdegi taýar aınalymyn saqtaı aldyq, tipti, ınvestısııalyq yntymaqtastyqty júzege asyrdyq. Islam Respýblıkasynyń ondaǵan orta jáne shaǵyn kompanııasy Qazaqstanda jumys istedi jáne qazir de jumys isteýde. Sondaı-aq, Qazaqstan kompa­nııalary tek saýda-ekonomıkalyq máse­lelermen aınalysyp qana qoımaı, IIR-ge ınvestısııa saldy. Qazaqstannyń bir ǵana kompanııasy – «Eýrazııa Gold» Irannyń soltústik-batys aýmaǵyndaǵy ken ornyna 70 mln. dollar ınvestısııa quıdy. Bul sanksııa jyldarynda IIR ekonomıkasyna salynǵan eń iri sheteldik ınvestısııa bolyp sanalady. Ekinshiden, eki el arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq baılanystardyń damýyna utymdy kóliktik-tranzıttik jaǵdaı da barynsha serpin bermek. Bul oraıda, Qazaqstan, Túrikmenstan, Iran sııaqty úsh úlken eldiń aýmaǵynan ótetin «Jańaózen – Qyzylqııa – Bereket – Etrek – Gorgan» baǵytynda júzege asatyn jańa temirjol tarmaǵynyń al­daǵy ýaqytta iske qosylýynyń aıryq­sha mańyzy bar. Atalǵan baǵyt Qazaq­stannyń Parsy shyǵanaǵy ǵana emes, sonymen birge, Ońtústik jáne Ońtústik-Shyǵys Azııa, Afrıka elderimen de saýda-ekonomıkalyq yqpaldastyǵyn keńeıtýge múmkindik beredi. Osy ba­ǵytta orasan zor jumys atqaryp jat­qan «Qazaqstan temir joly» Ulttyq kom­panııasy» AQ IIR tarapymen Ban­dar-Abbas portyndaǵy jáne Inshi-Buryn stansasyndaǵy júk termınaldaryna qatysty birneshe iri logıstıkalyq jobalardy pysyqtaýda. Qazirgi kezde Batys elderiniń Reseıge sanksııalar salýy, Máskeýdiń bázbir eldermen teketiresteriniń shıelenisýi turǵysynan qaraǵanda, Irannyń tranzıttik áleýetin paıdalanyp, Parsy shyǵanaǵyndaǵy arab elderiniń, Irak, Úndistan, Pákistan memleketteriniń naryǵyna shyǵýdyń ózektiligi kúnnen-kúnge artyp keledi. О́z kezeginde, Islam Respýblıkasy da Qazaqstan aýmaǵy arqyly Ortalyq Azııa, Qytaı jáne Reseı elderine taýar tasymaldamaq. Úshinshiden, IIR-de biz úshin asa qo­laıly psıhologııalyq ahýal qalyptasyp otyr. Islam Respýblıkasynyń resmı laýazym ıeleri Qazaq eli qıly ýaqytta, ásirese, sanksııa zamanynda Iran hal­qynyń janynan tabylǵanyn, endi sanksııalar alynyp tastalǵannan keıingi jańa múmkindikterdi paıdalaný barysynda Qazaqstan jaǵyna aıtarlyqtaı basymdyq beriletinin jıi aıtyp júr. Sondyqtan da, bizdiń isker adamdarymyz bul elde joǵary deńgeıde qa­byl­danady jáne olarǵa barynsha qolaı­ly jaǵdaılar jasalýda. Osy jaıdy utym­dy paıdalaný maqsatynda óz de­le­ga­sııa­larymyzdyń saparlaryn tıimdi uıym­dastyrýǵa kúsh-jiger jumsalyp jatyr. Atap aıtqanda, ústimizdegi jylǵy 6-7 aqpanda Qazaqstan Respýblıkasynyń Investısııalar jáne damý mınıstri Á.Isekeshev jáne «Báıterek» Ulttyq basqarý holdıngi» AQ-tyń basqarma tóraǵasy Q.Bıshimbaev bastaǵan elimiz delegasııasynyń Tegeranǵa jasaǵan sapary barysynda Qazaqstan-Iran qatynastarynyń tarıhyndaǵy eń iri bıznes-forým uıymdastyryldy. Oǵan 200-den astam qazaqstandyq beldi kompanııa jáne 1000-ǵa jýyq ırandyq iri kompanııa qatysty. Bul sharaǵa qatysqan eki eldiń úkimet músheleri jáne jeke kásipkerler Qazaqstan men Iran arasyndaǵy ónerkásip, taý-ken, ınves­tısııa, týrızm, dári-dármek, sondaı-aq, azyq-túlik, jemis-jıdek jetkizý salalaryndaǵy yntymaqtastyqty barynsha damytý máselelerine keńinen toqtaldy. Iran tarapy Qazaqstan naryǵyn ıgerý maqsatynda IIR kompanııalary sanyn arttyrý úshin isker top ókilderine vıza berý úderisin jeńildetý qajettigine erekshe nazar aýdardy. Sapar barysyndaǵy Qazaqstan delegasııasynyń IIR Prezıdentiniń ǵylym jáne tehnologııa jónindegi orynbasary S.Sattarımen, IIR Syrt­qy ister mınıstri M.Zarıfpen, IIR О́nerkásip, ken jáne saýda mı­nıstri M.Nematzadamen, IIR Aýyl sharýashylyǵy mınıstri M.Hodja­tımen kezdesýleri barysynda eki el arasyndaǵy saıası, saýda-ekono­mı­kalyq, ınvestısııalyq, ǵylymı-tehno­logııalyq, ǵarysh jáne aýyl sharýa­shylyǵy salalaryndaǵy yntymaq­tas­tyq­ty damytý máseleleri keńinen talqy­landy. Kezdesýler barysynda qol jet­ken ýaǵdalastyqtardy iske asyrý maqs­atynda barlyq sala boıynsha eki eldiń birlesken naqty jumys toptary quryldy. Artynsha, ıaǵnı 13-15 naýryzda Te­ge­ranǵa saparmen kelgen Qazaqstan Res­pýblıkasynyń Aýyl sharýashylyǵy mınıstri A.Mamytbekov te Irannyń asa iri kompanııalarynyń basshylarymen kezdesip, osy saladaǵy ekijaqty baılanystardy jan-jaqty damytý máselelerin talqyǵa saldy. Kelissóz barysynda Qazaqstan astyǵyn Iranǵa jetkizýge, osy el arqyly ózge memleket­terge aýyl sharýashylyǵy ónimderin tasy­maldaýǵa jáne bul memlekettiń aýmaǵynda astyq saqtaıtyn jáne ózge de maqsattaǵy termınaldar salýǵa zor mańyz berildi. Atalǵan termınal­dardyń biri qazir Amır-Abad portynda óz jumysyn bastasa, Inche-Býrýn stan­sasynda osyndaı nysan salý úshin jer bólý máselesi oń sheshimin taýyp otyr. Sondaı-aq, «Qazaqstan temir­joly» Ulttyq kompanııasy» AQ par­sy shyǵanaǵy jaǵalaýyndaǵy Ban­dar-Abbas portynda termınal salý ju­mysyn qolǵa alýda. Sonymen qatar, «Djıhad-e Esteǵlal» holdıngi Qazaq­standa kúrish, júgeri egý, alma baqtaryn ósirý jobalary boıynsha jumys istep, ózderiniń osy salalardaǵy ozyq táji­rıbelerin qoldanbaq nıette. Qazaqstan delegasııalary Irannyń isker adamdarymen kelissózderinde bizdiń elden Iranǵa sıyr, qoı etterin, júgeri, maıly daqyldar jetkizý, osy elden asyl tuqymdy iri qara satyp alý jáne birlesken agrokeshender salý máseleleri boıynsha ýaǵdalastyqtarǵa qol jetkizdi. Resmı Tegeran aldaǵy jyly Asta­nada ótetin EKSPO-2017 kórmesine qa­tysýǵa ázir ekenin birneshe ret málim­dedi. Bul oraıda, jylyna mıllıon­nan asa týrıst qabyldaıtyn Is­lam Respýblıkasynyń tájirıbesi qyzyq­tyrady. 2015 jylǵy 7-8 qarashada Te­geranda eki eldiń iri kompanııala­ry týrızm salasyndaǵy ózara ynty­maq­tastyqty damytý jónindegi memo­ran­dýmdarǵa qol qoıdy. Sonymen qatar, memleketterimizdiń arasyndaǵy mádenıet, bilim-ǵylym sala­laryndaǵy yntymaqtastyqty odan ári ilgeriletýdiń mańyzy erekshe. Iranmen aradaǵy tarıhı-mádenı baı­lanystarymyzdyń tamyry tereńde jatqany belgili. О́tkenimizdiń ǵylymǵa beımálim betteri Parsy elinen ashylatyny kúmánsiz. Babalarymyzdyń qundy jádigerleri men qoljazbalaryn izdep-tabý maqsatynda elimizdiń Ulttyq ǵylym akademııasy Shyǵystaný ınstıtýtynyń mamandary Iran muraǵattaryn aqtaryp, úlken eńbek etýde. О́tken jyly qazaqstandyq ırantanýshy ǵalym Ǵ.Qambarbekova XVI ǵasyrdyń basynda Iran shahynyń áskerı kómek suraǵan ótinishine jaýap retinde jazǵan qazaq hany Qasymnyń hatyn taýyp, zertteý jumystaryn júrgizdi. Aldaǵy ýaqytta Iran topy­ra­ǵynan tabylatyn osyndaı tarıhı ǵylymı oljalarymyzdyń qatary eselene túsedi dep senemiz. Sondaı-aq, 2014 jyldyń jeltoq­sa­nynda ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ult­tyq ýnıversıtetiniń rektory Ǵ.Mu­tanov bastaǵan delegasııanyń Iran as­tanasyna sapary kezinde Sh.Beheshtı ýnıversıtetimen yntymaqtasý jóninde kelisimge kelýi eki eldiń oqý-bilim salasyndaǵy yntymaqtastyǵyn odan ári damytý jolyndaǵy úlken bir qadam bolǵany anyq. Al mundaı is-sharalardyń eki el qatynastarynyń damýyna jańasha serpin beretini aıtpasa da túsinikti. Árıne, Qazaqstan men Iran qarym-qatynastaryndaǵy bıylǵy jyldyń eń úlken oqıǵasy 2016 jyldyń 12-13 sáýirinde ótkizilýi josparlanyp otyrǵan Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaevtyń Tegeranǵa kezekti resmı sapary bolyp tabylady. Osy sapar kezinde eki eldiń basshylary qazirgi tańdaǵy ózekti halyqaralyq jáne aımaqtyq saıası máseleler jaıynda pikir alysyp, olardy saıası jáne beıbit jolmen sheshý múmkindikterin qarastyratyn bolady. Sondaı-aq, aldaǵy Tegeranda ótetin joǵary deńgeıdegi kelissózder eki el arasyndaǵy ekonomıkalyq jáne saýda-sattyq qarym-qatynastarǵa jańa serpin berýdi kózdeıdi. Atalǵan sapar barysynda eki memleket basshylarynyń qatysýymen elderimizdiń túrli sala­lar­daǵy ózara qarym-qatynastaryn qar­qyndy damytýǵa múmkindik beretin 40-tan astam ekijaqty mańyzdy qujattarǵa qol qoıylmaq. Solardyń qatarynda IIR-men 2026 jylǵa deıingi saýda-ekonomıkalyq jáne ınves­tısııalyq yntymaqtastyq bo­ıyn­sha keńeıtilgen uzaq merzimdi baǵ­darlamany, Iranmen 2026 jylǵa deıingi «Jibek joly» baǵyty boıynsha kólik-logıstıkalyq áleýetti paıdalaný jónindegi keńeıtilgen uzaq merzimdi baǵdarlamany, Taý-ken ónerkásibi salasyndaǵy yntymaqtastyq jónindegi jol kartasyn aıtýǵa bolady. Sonymen qatar, metallýrgııa óner­kásibi, jańa tehnologııalar, jańǵyr­tylatyn energııa kózderi, ǵaryshty bir­lesip ıgerý jáne ınjener-tehnıkalyq qyzmet kórsetý salalaryndaǵy ynty­maq­tastyq jónindegi qujattar bar. Qazaq­stan Úkimeti men IIR Úkimeti arasyn­daǵy ósimdikter karantıni jáne olardy qorǵaý salasyndaǵy yntymaq­tastyq týraly kelisim, Qazaqstan men IIR arasyndaǵy Quqyqtyq kó­mek, azamattyq jáne qylmystyq is­ter boıynsha quqyqtyq qarym-qa­ty­nastar jónindegi úkimetaralyq kelisim, Qazaqstan men IIR úkimetteri arasyndaǵy Sottalǵan azamattardy berý jáne ekstradısııalaý týraly kelisim jáne t.b. mańyzdy úkimetaralyq qujattarǵa qol qoıylýyna da osy sapar muryndyq bolmaq. Sonymen birge, Qazaqstan Prezı­dentiniń Tegeranǵa sapary kezinde eki tarap arasynda jalpy kólemi júzdegen mıllıon AQSh dollarynan asatyn saýda-sattyq jáne ınvestısııalyq jobalarǵa qol qoıylady dep kúti­lýde. Atap aıtqanda, «Qazaqstan ın­vestısııalyq qory» AQ pen «Kave» ındýstrııalyq toby arasyndaǵy kalsıılengen soda shyǵaratyn zaýyt salý jobasy boıynsha yntymaqtastyq týraly kelisim, ırandyq «Tak Aı grýpp» kompanııasynyń Ońtústik Qazaqstan jáne Mańǵystaý oblystarynda jylyjaı oryndaryn salý, jemis aǵashtaryn, aýyl sharýashylyǵy daqyldaryn egý jáne aýyl sharýashylyǵy ónimderin óńdeý jónindegi kelisim, qazaqstandyq «Topan» JShS men ırandyq «Elektro Kavır» kompanııalary arasyndaǵy IIR aýmaǵynda birlesken kásiporyn salý jónindegi kelisim, «ALZ BATT» Saýda uıymy» JShS men ırandyq «K.T. Steel Complex Manufacturing/Import» kompanııasy arasyndaǵy bolat ónimderin jetkizý jónindegi kelisim, qazaqstandyq «Ekofarm» men ırandyq «Artım Tedjarat Darý» farmasevtıkalyq kom­panııasy arasyndaǵy dári-dármek óndi­rý jáne Iranǵa ótkizý týraly kelisim, t.s.s. Osyndaı birqatar ekijaqty kom­mersııalyq qujattarǵa qol qoıý eki eldiń saýda-ekonomıkalyq baılanys­taryn jańa deńgeıge kóteredi dep kú­tilip otyr. Sonymen qatar, «Báıterek» UBH» AQ pen IIR Ulttyq damý qory ara­syndaǵy ınvestısııalyq yntymaq­tastyq týraly memorandým men «Qazaq­stan damý banki» AQ pen Irannyń «Mellı» banki arasyndaǵy memorandým da eki el arasyndaǵy ınvestısııalyq yntymaqtastyqty jandandyrýǵa septigin tıgizetini anyq. Tutastaı alǵanda, eki eldiń túrli salalar boıynsha qarym-qatynastarynyń damý áleýeti men keleshegi zor. Osy rette, Elbasymyzdyń Tegeranǵa resmı sa­pary eki eldiń jan-jaqty qarym-qaty­nastarynyń damýyna aıryqsha tyń serpin bermek. Qazaqstan men Iran qarym-qatynastaryn damytý elimiz­diń ulttyq múddelerin júıeli túrde ilgeriletýge, memleketimizdiń syrt­qy ekonomıkalyq baǵyttaryn árta­rap­tandyrýǵa jáne kólik-tranzıttik áleýetin arttyrýǵa zor múmkindik ashady dep kútilýde. Baǵdat ÁMIREEV, Qazaqstan Respýblıkasynyń Iran Islam Respýblıkasyndaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi.