Asyl tuqym masyl bolmas

Ekonomıkany tereń biledi degen mamandardy tyńdap otyrsań, búgingideı shıkizatqa arqa súıegen saıasat sharasyz kúıge túsken zamanda aýyl sharýashylyǵynyń aty ozýy kerek eken. Olaı bolsa, ata-babasy atam zamannan tórt túlik maldan nesibe aıyryp kelgen qazaq deıtin eldiń qudaıyn ózi berip turǵan joq pa?! Degenmen, búgingi kúnde mal baqqanda aldyma jan salmaımyn degen qazaqtyń aldynda asa kúrdeli másele tur. Ol – tórt tú­liktiń qanyn tazartyp, tuqymyn asyldandyrý syndy mashaqaty mol sharýa. Ásirese, bul másele «saýsań – sút, jeseń – et» Zeńgi baba tuqymyna kelgende zoraıa túsedi... Sońǵy tórt jyldyń muǵda­rynda Qaraǵandy oblysyna 2283 bas asyl tuqymdy buqa áke­linipti. Bul, árıne bizdegi sharýa qojalyqtarynyń taza qan­dy buqalarǵa degen suranysyn tolyq óteı almaıdy. Qazirgi tańda mamandardyń esebinshe, 1100 bas buqa jetpeıdi. Zootehnıkalyq talaptyń qatań zańyna salsaq, árbir 30 sıyrǵa bir buqadan kelýi kerek eken. Onyń ber jaǵynda, qan buzylmas úshin buqany eki jylda bir aýystyryp otyrý kerek. Al der ýaqytynda aýys­tyrylmaǵan buqa normatıv boıyn­sha «merzimi ótip ketken» degen sanatqa jatqyzylady. Álbette, joǵarydaǵy talap oryndalmasa mal tuqymynyń aza bastaıtyny túsinikti. Bul máselege muqııat qara­maýdyń saldary úlken zardaptarǵa ákelip soqtyrmaq. Eń bastysy, munyńyz ekonomıkalyq kórset­kishterge kesirin tıgizedi. Et pen súttiń ónimi azaıady, al ol dege­nińiz, ónimniń ózindik quny óse túsedi degen sóz. Taǵy da bir es­keretin jaıt, eger de buqaǵa baılanysty normatıv buzylar bolsa, onda memlekettik sýbsıdııa alý quqyǵynyń da joly kesiledi. Al endi asyl tuqymdy buqa satyp alam degen sharýaǵa memleket tarapynan bolatyn kómek qazir qomaqty: sýbsıdııa arqyly onyń qunynyń belgili bir bóligin ótep beredi. Mine, osydan kelip, aýyldyq ákimdikter men aýyl sharýashylyǵy bólimderi úshin basym baǵyttaǵy sharýanyń biri – osy normatıv talaptarynyń saqtalýyna qatań baqylaý jasaý bolmaq. Degenmen, «Sybaǵa» saıtynyń málimetine sener bolsaq, Qa­raǵandy oblysynyń kóptegen óńirinde mal tuqymyn asyldandyrý sharýasyna jetkilikti kóńil bó­linbeı keledi eken. Búgingi kúnde oblysta 245 myńnan astam iri qara bar. Al asyl tuqymdy buqalardyń sany – 2103. Onyń ózinde bulardyń 1006-sy «merzimi ótip ketkender» sanatyna jatatyn kórinedi. Endi, jalpy jaǵdaıdy aýdan­darǵa bólip, jilikter bol­saq, my­nadaı kóriniske kýá bola­myz. Jańaarqa men Shet aýdan­da­ryndaǵy ahýal alańdaýǵa turar­lyq eken. Munda sáıkesinshe, 215 jáne 174 bas buqa jetispeıdi. Al Osakarov jáne Abaı aýdan­da­ryndaǵy jaǵdaı birshama táýir kórinedi. Oblystyq aýyl sharýa­shy­lyǵy basqarmasynyń basshysy Baýyrjan Asanov 2015 jyldy qorytyndylaǵan esebinde mynadaı derekterdi alǵa tartady. «Iri qara mal eti óndirisiniń eks­porttyq áleýetin ári qaraı arttyrý maqsatynda 2015 jyly «Sybaǵa» baǵdarlamasy boıyn­sha 5515 IQM basy (5256 bas sıyr jáne 259 bas óndirýshi buqa) jáne sheteldik seleksııaly 1055 mal basy ákelindi, Buqar jyraý aýdanynyń «Jake» ShQ bazasynda 3000 basqa mal bordaqylaý alańy salynyp jatyr. Sonymen qatar, Abaı aýdanynda «Saryarqa» AО́Sh» JShS-de «QazAgroО́nim» AQ-tyń qarjylandyrýymen 3000 basqa mal bordaqylaý alańyn salý jumystary júrgizilýde. Osakarov aýdanynyń «Eńbek-95» JShS-niń bazasynda 600 bas malǵa taý­arly sút fermasyn salý boıynsha jumystar júrgizilýde». Bul ju­mystardyń bári aǵymdaǵy jyl­dyń sońyna qaraı jemisin berýi kerek dep josparlanǵan. «Sıyrdyń súti – tilinde» degen sóz bar. Mal basyn kóbeıtken durys. Al endi ony jemshóppen qamtamasyz etýdiń mánisi qan­daı? Qaraǵandy oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasy bas­shysynyń aıtýynsha, óńirde jem-shóptiń úsh kózi bar eken: jaıylym, tabıǵı shóp jáne ekpe shóp. О́kinishke qaraı, oblys­ta sońǵy jyldary daladaǵy jem­shóptik daqyl júıesinde ájeptáýir ózgerister oryn alǵan. Máselen, kóp jyldyq jáne bir jyldyq shópter men súrlem egetin alqaptardyń kólemi azaıyp ketken. Máselen, 1991 jylmen salys­tyrar bolsaq, kóp jyldyq shóp egý alqaby eki esege jýyq, mal azyǵy daqyldaryn ósirý úsh esege, al bir jyldyq shóp egý toǵyz esege azaıǵan. Jaǵdaı osyndaı eken dep qol qýsyryp qarap otyrýǵa taǵy bolmaıdy. Bul máseleni sheshý úshin tyńaıǵan jerlerdi ıgerý maqsatynda jemshóp óndirýdi damytý jospary ázirlengen. Bul sharýa bıylǵy jyldan bastap qolǵa alynyp, 2020 jylǵa deıin jalǵaspaqshy. Búgingi kúnde óńirdegi tuqym sharýashylyǵy kóktemgi sebýge dep 163 tonna kóp jyldyq, 210 tonna bir jyldyq shóp tuqymyn daıyndap otyr. Munyń ózi 21 myń gektar alqapty qamtýǵa múmkindik beredi. Bul jerde mamandar shóp tuqymynyń sapasyna da erekshe mán berip jatyr. Kóp jyldyq shóp tuqymynyń qoryn jańartyp otyrý – basty mindettiń birinen sanalady. Taıaýda Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Asyljan Mamytbekov sáýir aıynyń alǵashqy onkún­diginde Astanaǵa Qytaı agrar­shileri delegasııasynyń keletinin habardar etti. Bizge jetken aqparǵa qaraǵanda, bul sapar barysynda Qytaıǵa mal jáne ósimdik ónimderin shyǵarý týraly shekteý alynyp tastalýy bek múmkin eken. Iаǵnı, Qazaqstan TMD keńistiginde Qytaıǵa etti eksporttaıtyn al­ǵashqy el bolmaq. Al biz bul ıgi iske qanshalyqty daıynbyz? 2015 jyldyń málimetine qaraǵanda, Qazaqstanda 930,3 myń tonna et óndirilipti. Bul kórsetkish 2014 jylǵa qaraǵanda 3,4 paıyzǵa ós­ken. Qaraǵandy oblysynda resmı derekterge júginer bolsaq, 2015 jyly iri qara mal 1,8 paıyzǵa ósip, 475,7 myń basty quraǵan. Onyń ishinde sıyr sany 245,4 myń basqa jetken (ósim – 2,1 paıyz). Al et óndirisine keler bolsaq, 4,2 paıyzǵa ósip, 127,1 myń tonnany qurapty. Iаǵnı, bizde et óndirý isiniń irgetasy kóńildegideı qalanǵan dep batyl tujyrym jasaýǵa bolady. Tek osy qoldaǵy bardan aıyrylyp qalmaı, sharýany ári qaraı dóńgelete berý kerek. Qytaı naryǵy qol bulǵap shaqyrar bolsa, munyń ózi bizdegi mal sharýashylyǵyn damytýǵa myqty serpin beredi degen sóz. Álbette, bul ıgilikten Arqadaǵy mal baqqan aǵaıyn da óz nesibesin aıyrady degenge sengiń-aq keledi. Tek satatyn ettiń sapaly hám mol bolmaǵy kerek. Al onyń a­l­­­ǵysharty – mal tuqymynyń asyl­dyǵynda. Qaırat ÁBILDINOV, «Egemen Qazaqstan». QARAǴANDY.