Toqsanynshy jyldardyń basyndaǵy keteýi ketken kúrdeli kezeńde saıası egemendikke qol jetkizgen Qazaq eli derbes qarjylyq-ekonomıkalyq saıasatyn qalyptastyrýǵa táýekel etken-di. Osylaısha, Táýelsiz eldiń ulttyq valıýtasy – teńge dúnıege kelgen bolatyn.
Táýelsiz memleket ekonomıkasynyń temirqazyǵy tól valıýtasy ekeni túsinikti. Taǵdyrly kezeńde qabyldanǵan sheshimniń mán-mańyzyn tereńirek túsiný úshin sál sheginis jasap, teńgeniń tarıhyndaǵy mańyzdy sátterdi sholyp kórelik.
Keńestik kezeńdegi birtutas qarjy-ekonomıkalyq baılanystar kúıregennen keıin ile-shala ınflıasııa etek alyp, qalyń el qymbatshylyqtyń qursaýynda qalǵany belgili. Eseńgiregen ekonomıkany ońaltý úshin «rýbl aımaǵyn» tárk etip, derbes qarjylyq-ekonomıkalyq júıe jasaýǵa talpynys jasaldy. Memleket basshysy N.Nazarbaev osynyń barlyǵyn saraptaı kele, Ulttyq bankke óte qupııa túrde ulttyq valıýtany ázirleýge kirisý jóninde tapsyrma berdi. Ulttyq qor, altyn-valıýta rezervi áli qalyptaspaǵanyn eskersek, sóz joq, muny úlken erik-jigerdi qajet etetin batyl qadam dep baǵalaǵan lázim.
Birneshe aıǵa sozylǵan daıyndyq jumystarynan keıin, 1992 jyldyń tamyz aıynda Ulttyq bankte teńge kýpıýralarynyń úlgisin bekitken dızaınerler toby Tumandy Albıonǵa taban tiredi. Banknot bastyratyn fabrıka, qundy qaǵazǵa kerek qarjy da joq ýaqytta Anglııadaǵy «Harrıson jáne onyń uldary» atty tarıhy tereń, tájirıbesi baı fırmanyń qyzmetine júgindik. Ál-Farabı, Abylaı han, Shoqan, Súıinbaı babalarymyz syndy tarıhı tulǵalardyń beınesi bederlengen banknottar osylaı jaryqqa shyqty.
Ol týraly Memleket basshysy N.Nazarbaev:
– 7 mıllıon dollar taýyp, aqshamyzdyń qalǵan bóligin shyǵarýǵa qajetti shyǵyndy tóledik. Tórt «IL-76» ushaǵyn jaldap, aqshamyzdyń 60 paıyzyn tasyp aldyq. Bul óte qupııa operasııa edi. Qujattarǵa «Memleket basshysynyń salynyp jatqan rezıdensııasyna kerekti múlik» dep jazyldy. Oǵan deıin oblystarda jerasty qoımalaryn jasatyp qoıdyq. Tórt ushaq London – Oral baǵytyna, odan ári oblystarǵa apta saıyn on segiz reıs jasap turdy. UQK basshylarynyń bárin operasııany tabysty ótkizýge jumyldyrdyq. Eń qıyny – aqshany barlyq bankterge, aýdandarǵa jetkizý boldy. Ol segiz kún ishinde atqaryldy. Bálkim, dúnıe júzinde jańa aqshany engizý tap osylaı tez ári tabysty júzege asyrylmaǵan shyǵar,..– dep eske alady. Teńgeniń bastapqyda ázirlengen tórt túrli dızaınynyń ishinen tarıhı tulǵalarymyzdyń tańdap alynýynyń, tańbalanýynyń ózi tegin emes. Onyń syryn Ulttyq banktiń tuńǵysh tóraǵasy bolǵan Ǵalym Baınazarov burynyraq «Egemen Qazaqstan» gazetine bergen suhbatynda bylaı dep túsindiredi:
– Prezıdent «Jańa ǵana táýelsizdigin alǵan elmiz. Bizdi, tipti ózgeler saıası kartadan da taba almaıdy. Sondyqtan eń birinshi nomınal, eń tanymal – álem biletin qazaq bolýǵa tıis», dedi. Sol sebepti negizgi valıýta – 1 teńgelik banknotqa ál-Farabı babamyz beınelensin degen uıǵarym jasaldy. Teńgeniń taǵdyryn aıqyndaǵan resmı qujattardyń keıbirine kóz júgirteıik. 1993 jylǵy 12 qarashada «Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq valıýtasyn engizý týraly» Prezıdent Jarlyǵy shyqty. Bul Jarlyqta «...Qazaqstan Respýblıkasy aýmaǵynda 1993 jylǵy 15 qarashada saǵat 8:00-den Qazaqstan Respýblıkasynyń ulttyq valıýtasy – teńge aınalymǵa engizilsin; 1993 jylǵy 18 qarashada saǵat 08.00-den bastap teńge Qazaqstan Respýblıkasynyń zańdy tólem quralyna aınalady» dep taıǵa tańba basqandaı jazylǵan.
Elbasy Jarlyǵy shyǵysymen elimizdiń barlyq BAQ-ynda jańa valıýtanyń sýretteri basylyp, halyq ulttyq valıýtamyzdyń beınesin tanydy. Tól teńge qolyna tıgende tolqymaǵan jan kemde-kem. Býda-býda saban aqshaǵa kózi men qoly úırenip qalǵan halyq tól aqshamyzdyń kólemi az kórinse de, arqalaǵan júgi asa salmaqty ekenin anyq sezindi. Alty kún boıy jergilikti bank bólimshelerine aǵylǵan halyqtyń aıaǵy basylmaı, qobyraǵan eski aqshalaryn teńgege aıyrbastaýmen boldy.
Teńge – táýelsizdigimizdiń tól perzenti. Ýaqyt talabyna saı, onyń dızaıny ózgerip, qorǵanyshtyq qabileti jetildirilip otyrdy. El tarıhyndaǵy taǵdyrly sátte dúnıege kelgen ulttyq valıýtamyz shırek ǵasyrǵa jýyq ýaqyt ishinde Qazaqstannyń derbes qarjylyq, ekonomıkalyq júıesin qalyptastyrýǵa negiz qalady. Ulttyq valıýtany shyǵarýdaǵy atqarylýǵa tıis asqaraly mıssııa da osy edi.
Arnur ASQAR, «Egemen Qazaqstan»