Imanjúsip Qutpanulynyń fotosýreti qalaı tabylǵan?

Raýshan hanymnyń aıtýynsha, Imanjúsiptiń fotosy baryn onyń kenje uly Nurhan aǵamyz bilgen. Jaryqtyq 1992 jyly dúnıeden óter aldynda qyzy Raýshandy shaqyryp alyp, qolyna Imekeńniń aqtalǵany týraly málimet bar tórt paraq qaǵazdy ustatyp, «qyzym saǵan myna qujat amanat, osyny qolyńa al da, atańnyń izine tús, tarıhyn túgende!» deı otyryp: – Áýeli aıtarym, bizdiń úıde bertinge deıin tátemniń (ákesi Imanjúsipti aıtady) fotosy boldy. Onyń tarıhy bylaı: áýletimiz Shıeli óńirine or­­nyqqan soń, bir kúni tátem meni aldyna alyp Aqmeshitke bardy. Bul 1927 jyldyń aıaǵy-tyn. Ol tusta qala Qyzylorda atanyp, astana mártebesin alǵan kez. Osy jyly Qazan tóń­kerisiniń 10 jyldyq datasy Qyzylordada atap ótiletin bolyp, qaıratker-jazýshy Sáken Seıfýllın bul toıǵa ákem Imanjúsipti qurmetti qonaq re­tinde shaqyrǵan eken. Osy basqosý kezinde Sáken aǵa jáne onyń qasynda bir joldasy bárimiz fotoǵa túsken edik. Men tátemniń aldynda otyrdym. Ol sýret sol tusta gazetke de shyq­qan bolatyn. Sony izdep tap dep amanattapty.

Reti kelgende aıta ketken jón shyǵar, 1927 jyly Sáken men Imanjúsip Qyzylorda qalasynda kezdeskeni jaıly sákentanýshy ǵalym Tursynbek Kákishevtiń de eńbekterinde aıtylady. Sonymen qatar jańa­arqalyq qalamger Seıfýl­lın­niń tól shákirti Jumabaı Or­manbaevtyń ertede «Juldyz» jýrnalynda jarııalanǵan «Bir saparǵa shyqqanymda» atty derekti ocherkinde joǵarydaǵy qos arystyń júzdesýi jaıly tolyq baıandalǵan.  Sonymen sóz basynda aı­tylǵan foto tarıhyna qaıta ora­laıyq. Tarıhı beıneni izdeýshi Raýshan Nurhanqyzy áýeli ákesi aıtqan Sáken aǵanyń joldasy kim ekenin anyqtaýǵa tyrysqan. Sóıtse bul adam Sákenniń shákirti joǵarydaǵy Jumabaı Ormanbaev eken. Kezinde bul kisi halyq batyry Imekeńdi keıipker ete otyryp «Dala perzentteri» atty kólemdi kitap ta jazypty. Bul týyndy kúni búgin baspa betin kórmegen. Shyǵarmanyń 500 bettik mashınkaǵa basylǵan qoljazba nusqasy Raýshan apamyzdyń qolynda saqtaýly tur. Osy kitapta batyrdyń túr-tulǵasyn: «Imanjúsiptiń tulǵasy kesek, jýantyq emes sıdalaý, qapsaǵaı kórindi. Qolmen qoıǵandaı ıegine ǵa­na bitken seldirleý uzynsha saqaly, jebeli murty kók býryl tartypty. Janary taımaǵan úlken kózdi, sál sholaqtaý qyr muryndy, at jaqty, ashań qara sur júzdi baısaldy da, oıly tárizdi. Jarty qarys salaly saýsaqtary jýan da súırik. Ústinde qara kók máýitiden sulý tigilgen beshpent, shalbar, aıaǵynda ámirken kebis-mási, basynda qara barqyt topy...» dep sýrettepti. Bul kezde Iman­júsip alpys jeti jasta eken. Al myna fotoǵa zer salyp qarasańyz joǵarydaǵy sýrettemede aıtylǵan sıpattar tolyq ańǵarylyp tur.

Foto Raýshan apamyzdyń qolyna qalaı tústi? – Shamamen 1990-shy jyldardyń aıaǵynda, – deıdi R.Nurhanqyzy, atamyzdyń ánin oryndap júr­gen úlken ánshi Qaırat Baı­bosynovqa jolyǵýǵa bardyq. Ol kezde Qaırat aǵamyz Jú­sipbek Elibekov atyndaǵy Res­pýblıkalyq estrda-sırk kol­ledjiniń dırektory bola­tyn. Mekeme ishinde halyq kom­pozıtorlarynyń sýretteri jap­syrylǵan qarapaıym kór­me-stend bar eken. Osylardyń ishinen buryn esh jerde kezdes­pegen atamnyń myna fotosyn kórip qaldym da, ony attaı qalap surap aldym. Bul foto munda qaıdan júr, buǵan deıin nege kórmedim, degen suraqtar mazalaı bastady. Sóıtip atalmysh fotonyń izine tústim.

Úzdiksiz izdenýdiń nátı­jesinde fotonyń qaıdan ta­bylǵany anyqtalǵan. Aı­talyq, ataqty ánshi Jánibek Kármenov 1970 jyldardyń ortasynda is saparmen Le­nın­gradqa baryp, qaladaǵy kóne gazet-jýrnaldar qory saqtalǵan arhıv-kitaphanada az ýaqyt jumys istegen. Ásirese erte kezde ja­­ryq kórgen qazaq basylymda­ryn qarap shyqqan. Sóıtip otyryp, bir gazetten joǵaryda Nur­qan aqsaqal aıtqan 1927 jylǵy fotony kórip qalady. Otyrǵan adamnyń Imanjúsip ekenin bilgen soń, erteńinde qaltasyna shaǵyn fotoapparat alyp kirip, tek Imekeńniń basyn túsirip alady. Jákeń elge kelgen soń fotony úlkeıtip shyǵarǵan da, kórme-stendke ilip qoıǵan. Raýshan kórgenge deıin sonda turǵan.

Beken QAIRATULY,

«Egemen Qazaqstan»