Poezııa men fılosofııa. Oljas Súleımenov shyǵarmashylyǵynyń fılosofııalyq konteksi

Nısshe somdaǵan ádebı-fılosofııalyq qaharman Zaratýshtra ústirt, qyrat beti­men qydyrǵanda, shyńnan shyńǵa attap, quzdan quzǵa aýysyp, serýendeıdi eken. Ol tómen qarap kele jatady, etek­tegiler júzin kóterip, joǵary telmiredi. Qarǵyp shyqqandardyń adymy úlken, jyldamdyǵy qatty. Oljas bıikte ómir súrdi. Ǵumyry asqaq edi, endi – uzyn bolsyn. Tileýqormyz.

Qala perzenti («Iа syn goroda, mne voe­vat so stepıý»: passaj qyr­da sha­har mádenıeti órkendegenin bildi­re­di), geologııalyq kásipti ıgerýshi («Shýr­fy»), jornalshy («Kazahstanskaıa pravda»), shaıyr («Argamakı»), poema avtory («Zemlıa, poklonıs Cheloveký»), til­tanýshy («AzıIа», «Ýlybka Boga», «Iаzyk pısma», «Peresekaıýshıe paralelı», «Kod slova»), túrkolog («Tıýrkı v doıstorıı»), shýmerolog («Tysıache ı odno slovo»). Ári depýtat, ult qaıratkeri, ǵarysh jyrshysy, elshi...

Esimizde, eńbegi eren, esimi elge tanymal aqyn, oqymysty. О́reli, oıshyl tulǵa. Qandaı madaq aıtylsa da, qansha aıtylsa da az.

 

Tanym tabaldyryqtary

Sońǵy eki ǵasyrda irgeli ǵylymdar iri tabystarǵa qol jetkizip, tanym aldynan jańa kókjıekter ashyldy. Metafızıka­da – kózqaras, fılosofııada – qundylyq­tar, fızıkada túsinikter ózgerdi.

Kezinde Batysta shirkeý tabaldyry­ǵynan attap, kóshege shyqqan kitaptar tá­rizdi, ǵylymı jetistikter úı tirshi­liginen tehnologııalyq turmys zattary túrinde kórindi. Kompıýter, pro­sessor, prınter, klavıatýra, skaner, kseroks tárizdi apparattardyń árqaı­sysy bizdi qorshaǵan kúndelikti antýraj­darymyzdyń birine aınaldy. Qalalyq peızaj, aýla landshafty tehnıkalyq-tehnologııalyq komfortqa táýel­dendi, ámbebap dúkender uzardy, tereń­dedi, bıiktedi, birte-birte shahardyń shaǵyn úlgisine aınaldy, saýda kózderi yqsham aýdandar qurady, adamdy ǵaryshqa ushyrǵan rasıonalıstik kózqaras, progres­ke degen senimdilik, tanys ǵalam pi­shini, sóıtip, úlken postmodernıstik tóń­ke­risterge ulasty. Moderndik arhıtektýra aqparattyq qoǵam, táýekel qoǵam, jahan­danǵan qoǵam túzilýine septesti. Sal­ta­nat­ty sherý ǵalamtor sheńberinde jal­ǵasty.

Ǵalamtordyń paıda bolýy, mańyzdy­lyǵy turǵysynan, dúnıeni jaratqan alapat jarylystyń saldarynan kem emes edi. Parallel álem qalyptasty.

Immanýıl Kant aqıqat qurylymyn, aqyl-oı qabilet-qarymyn, tanym shekarasyn aıqyndap edi, boljamdary kvant­tyq fızıka aıasynda rasqa shyqty. Geızenberg belgisizdigi jaratylystyń qanshalyqty kúrdeli ekendigin jarııa etti. Kezinde, Eınshteın ǵarysh keńis­tiginde absolıýttik turaqty ýaqyt joq ekendigin málimdedi. Búginde elektrondy bólshekterdiń áli ashyla qoımaǵan jumbaq qasıetteri basqarýǵa kónip, bizdiń smartfondarymyzǵa aınalyp otyr. Hat ta, jiberilgen belgi de, ystyq-sýyǵy da, alys-jaqyny da, bári elektrondar qarym-qatynasynan túziledi, qatystylyǵynan quralady.

Biraq postmodernıstik ǵylymnan bu­ryn adamǵa tabynǵan rasıonalıstik para­dıgmalyq gnoseologııa adamzattyń al­ǵashqy jetistikterine qýana qol soǵyp jat­ty. Biz bul jeńisterimiz úshin, keıin, jaýap beretinimizdi aldyn ala boljaı alǵan joqpyz.

 

Modern ǵaryshtary

Tárelkelerge mingen basqaplaneta­lyqtardy úıde otyryp kútip júrip biz, tegi, kommýnıkasııalyq dúmpýdi ańǵara da almaı qaldyq. Pende boıynda tildesýge degen sheksiz qajettilik bar ekenin keshi­gip baryp baıqadyq, basymyzǵa túskende bir-aq bildik. Kókjıekterden kórinip qalar dep dámetip kútken áýe kemeleri ornyna jurt smartfondarmen qushaqtasyp uıyqtaıtyn boldy.

Meniń oıymsha, modern men postmodern arasyna júrgizilgen shekara – Gagarın kos­mosqa ushqan 1961jyldyń boıymen ótedi.

Qarǵa tamyrly kóshpeli jurt, jerge baılanǵan otyryqshy adam planetadan birneshe mınýtqa qol úzip, saǵynyshyn (gravıtasııalyq kúshin) jeńip, qushaǵynan bosap shyqqanda, aldynan shet-qıyrsyz shalqyp jatqan alyp kosmosty kórdi.

Gagarın qazaq bolsa túsiner edi, álem­niń kıiz úı tárizdi buryshy joq, ǵaryshtyń betpaq dala sekildi shekarasy bolmaıdy. Úrkerdeı toptanǵan shoq juldyzdar, tarydaı shashylǵan irili-usaqty aspan denele­ri qıyrda qonyp otyrǵan aýyl sııaqty, alystaǵan saıyn jınaqy, jaqyndaǵan sa­ıyn seldireıdi, bólek-bólek, bul sheksizdik zańy, bıik, asqaq nárse der kezinde emes, ýaqyt ótken soń kórinedi. Baǵalanady.

Al bir orynda turyp, jan-ja­ǵyn baqylaǵan sýbekt juldyzdar shoǵyry­nyń bir-birinen jaılap qashyqtap bara jatqanyn baıqar edi, bul qubylys, paral­laks, jalpy Ǵalamnyń ulǵaıyp bara jatqandyǵynyń kórinisi. Bári salystyrmaly. Biz kosmosty qashanda, qaı núkteden qarasaq ta, tek ótken shaqta kórip turamyz. Sebebi alapat jarylys únemi alda, bizden buryn, ilgeride ozyp bara jatady. Bilgen, ósken saıyn bilmegendi ósiredi. Eselep. Sheńber úlkeıe beredi. Eshkim sheksiz ǵa­lamdy túbine sheıin sarqyp, tanyp-bilip bolmaıdy, biraq bilýge, tanýǵa, úırenýge qushtar adam balasynyń bilimge degen mahabbaty taýsyla ma, bulaǵyna bas qoıyp, qansha sýsyndasa da, shóli qana ma. Búginde, joǵary tehnologııalar zertteýler merzimin qysqartty, tanym dáldigin kúsheıtti, shyndyq sany ósti, sátti júr­gizilgen eksperımentter arqasynda, tájirıbelerdiń oń nátıjeleri kóbeıdi. Biraq jalpy, adam bilimge toıa ma. Ǵarysh bizden syrt emes, biz ǵaryshtyń ishindemiz. Shańyraq – keńistik turǵysynan sheksiz, ýaqyt turǵysynan – máńgilik.

Zemlıa – eto krýg, perecherknýtyı tonkım krestom. Chetyre dýgı v sentre glıadıat chetyreh storon.

(«Qysh kitabynan», poema).

О́z zamanynda paıǵambarlardyń izba­sarlary shaǵyn bolatyny da sondyqtan. Uly nárseni der shaǵynda ulyqtaýǵa ornyq­tylyq, tııanaqty túsinik kerek, túsi­nik uzaq jyldar boıy qalyptasatyn dúnıe. Frıdrıh Nısshe ózin adamzat eki júz jyl ótip baryp tanı alatynyn alǵa tartqan edi.

Jumyr basty pende planetadan ǵa­ryshqa qarǵydy. Qus jolyna qaraı al­ǵashqy qadam jasady. Shekaradan attady. Álde attandy.

Oljas – modern túlegi. Moderndik sapary postmodernıstik saıahatqa aınaldy. Álemdi Gagarın kózimen kórdi. Kúlli adamzat qýanyshyn jyrǵa qosty. Poema aqyn fantazııasy ne shabyty emes, Jer sharyn jaılaǵan, adamzat kóńil kúıin bılegen eıforııanyń beınesi, atmosferasy, qajet deseńiz, pafosy edi.

«Adamǵa tabyn, Jer, endi!» degen poe­ma ataýy ateıstik kózqaras tujyrymda­masynan týǵan joq, ǵylymdy meńgergen násildiń alǵashqy tabystaryna, qudiretine sengen, qýanǵan essiz qýanysh-shattyqtyń belgisi bolatyn. Dindar (teologııalyq) hám dilmar (fılosofııalyq) tanym kezeń­derinen ótip, pozıtıvızm postýlattaryna jettik.

Biraq, ekinshi taraptan, dúnıejúzi­lik revolıýsııany ańsaǵan kommýnıs­ter ja­saǵan qoǵamdyq moral, býrjýa­zııa­lyq memleketterdiń fetıshke qu­ryl­ǵan kapıtalıstik qundylyqtary fılo­sofııa­lyq júıelerde kórinis taýyp jat­­qan shaq edi. Eýropada, XX ǵasyrda, qap­ta­ǵan, qoǵamtanýshy aǵymdar fılosofııa­sy jappaı júrip jatqan modern/post­modern úderisterin, túzilisterin, qu­by­­lys­taryn túsinýge, túsindirýge ty­­rys­ty. Tehnıkalyq, jaratylystaný ǵy­lym salalary gýmanıtarlyq pán­dermen birik­ti. Tekti, tektonıkalyq ózge­rister júr­di, jalǵan salt-dástúrlerdi qulatty, jyl­damdyq artty, kosmos­ty sátti ıgerý aspan keńistigine Jer serik­terin ushyrýǵa septesti. Baılanys kosmosta ilinip turǵan ne aınalyp júrgen kúrdeli mashınalar arqyly ushtasty. Keıin mashınalar ornyna kompıýterler keldi. Bul revolıýsııa búkil álemdi ózgertip, jańa satyǵa kóterdi, alaıda taǵy basqa problemalar týǵyzdy.

Oljas jazǵan ǵarysh jyrlary jańa aýqymdy talap etti. Nısshe atap kór­set­ken bes antı-ıdeıanyń biri «Qudaı qa­zasy» tujyrymdamasy, shyn máninde, kisi júreginde Qudaıǵa degen senimniń ólgenin, kókireginde uly mahabbatynyń nury sóngenin bildirdi. Postmodernıster ajal tujyrymdamasyn damyta, keńeıte tústi, kóptegen ınstıtýt aqyry jarııalandy: avtor óldi, tarıh taýsyldy, fılosofııa qurydy, aqıqat joıyldy, shyndyq salys­tyrmaly. XIX ǵasyr XX júzjyldyqtyń mazmunyn qurady, tipti XXI ǵasyrdyń ózine áser ete bastady.

Karl Marks, Lıýdvıg Feıerbah se­kildi oıshyldar eńbekteri, krıstıan di­nine qatysty aıtylǵan Seren Aabe Ker­ke­gor, Blez Paskal oı-paıymdary ıman keltirgender qarasy sırep kele jatqanyn ańǵartty.

Álemdi jaılaǵan qudaısyzdyq kon­septi, dálirek ımansyzdyq belgisi, sóıtip Nıssheniń mátinderinen boı kórsetti.

 

Mádenıetter men órkenıetter:

Oljastyń suraqtary

Oljas óz jaýabyn somdaý úshin bir-birine ózektes til men tańba arasyndaǵy dıalektıkalyq qarym-qatynastardyń bas­taýyn izdep tapqysy keldi. Til XX-XXI ǵasyrlarda ózekti máselege aınaldy. Tildiń qurylymy, tabıǵaty, pishini, ámbebaptyǵy, dybystyq úlgisi men tań­balyq belgisi jańa modelder jasaýǵa negiz boldy.

Oljas mańyzy asa zor eki máselege qatty kóńil aýdardy: biri – tiltaný, ekin­shisi kosmosty ıgerý. Ekeýiniń de shyǵý tegi týraly áńgime kóp, qyzmeti jó­nin­degi talas-tartys áli kúnge sheıin tolastaǵan emes. Tildiń qaınary tabylsa, qurylymy da belgili bolady.

Biraq ekeýin de kim jaratty? Ana ti­lin ustazsyz, oqýsyz meńgerip alatyn bala qabiletiniń syry nede? Qazir tildi ıgerý jumbaǵy tórtinshi ınstınkt atalyp otyr. Matematıka tili, arhıtektýralyq til, kıno tili, baǵdarlamalar tili... Lıng­vıstıka algebramen tutasty.

Ult qazynasymen qatar, dúnıejúzilik mádenıet-óner qaınarynan sýsyndaǵan, er tulǵaly eren aqyn Oljas Súleımenov jas adamzat zamanynda bárimizge ortaq bir til bolǵany jóninde dálelderin kitap­tarynda keltire bastady.

О́zi shetel ádebıetin sarqyp oqyp, Batys pen Shyǵys aıyrmashylyǵyn joı­ǵan, álemge, ǵaryshtarǵa, teginde, planeta jurtshylyǵy, búkil adamzat atynan sóılegen aqyn.

Búginde adam balasy til boıynda tarıh ta, shejire de, bilim de, bolashaq ta jatqanyn túsinip otyr. Biz kosmosta jalǵyz emespiz, ǵalymdar aıqyndaǵan anyq, ǵylym tujyrǵan aqıqat. Til, mátin – bizdiń shıfrlanǵan hattarymyz. Shaıyr kitabynan «sıvılızasııa» damýyn oqyp, «kýltýra» mánin bile alamyz.

«Kýltýra» men «sıvılızasııa» sózi – etımologııalyq izdenisterge, shejiresin tarqatýǵa, soıy-tegin aıqyndaýǵa asa qo­laıly metaforalar. Dińgir tanymy da kórshilerimizdiń bar ekendigin bildiredi. Biz kosmosta jalǵyz emespiz.

Lıýdvıg Vıtgenshteın til men álemniń bir-birine teń ekendigin negizdedi. Álem obektiler jıyntyǵy emes, derekterden (fakt) turatyn quram. Dúnıede bar aqıqattyń anyqtamasy da bar. Beısana til tárizdi qurylǵan, Jak Lakan. Túsiniksiz sóz tanym qyzmetinde qolda­nýǵa jaramsyz. Eń qolaılysy – ádepki nemese, Ahmet Baıtursynuly aıtqandaı, ánsheıin til. Til bolmysty túgel qamtyp, ózine syıǵyzyp tur. Belgi – basqanyń atynan sóıleýge qabileti bar silteme, sımvol, deıdi Charlz Pırs, tuńǵysh anyqtama berýshi. Ustazy Charlz Morrıs belgiler týraly ǵylym salasyn oılap tapty: semıotıka nemese semıologııa. Ferdınand de Sossıýr boıynsha, til – belgiler júıesi – mátin. Jak Derrıda: Mátinnen tys eshteńe joq.

Til álemniń úlgisine aınaldy. Demek tildiń tabıǵatyn taný, syryn ashý – dúnıetanýdyń negizi. Kóp fılosoftar tildiń abstraksııasyn kúsheıte otyryp, realdy ómirden qol úzip aldy. Ádep­ki (ásheıin) tilge oralý kerek. Tildi qyz­metine qarap tanımyz. Onyń máni – álemniń ómir súrý formýlasyn tabamyz. Martın Haıdegger: «Til – bolmystyń alǵashqy (bastapqy) ataýy».

Sóıtip, til tanym kilti retinde kóp­te­gen qupııanyń qulpyn ashty. Oljas Súleı­­menov tutas bir ǵylymı-zertteý ıns­tı­týtynyń mindetin atqaryp otyr. Onyń jasaǵan qyrýar eńbegi tiltanýda, dúnıe­tanym qalyptastyrýda álemdik mańyzǵa ıe.

Dana oıshyldyń izdenisteri tarıh­tyń, lıngvıstıkanyń, fılosofııanyń, etno­lo­gııanyń, áleýmettanýdyń, logıka­nyń, shýmerologııanyń, ádebıettanýdyń, túr­­kologııanyń, slavıantanýdyń jalpy damýyna, jańa strategııalar, pers­pek­tıvalardyń ashylýyna qatty áser etti.

Ol tanym kókjıegi keńeıip, mazmuny tereńdegen ıntellektýal ǵasyrdyń (XX) týy boldy, adamzattyń júzjyldyq aqy­ny atanyp, asqar oıdyń asqaq shy­ńyna shyqty, tanymnyń tereń qoınaýyna tústi.

Er Oljas túrki tildes ult-ulystardyń joryq jyryna, jortýyldarda salǵan ánine, tastaǵan uranyna, Turan halqynyń jaǵalaı kótergen baıraqtaryna aınaldy.

«Saıypqyran Shyńǵyshan zamanynda týsa, Oljas qol bastaǵan túmenbasy bolar edi», degen ýáj aıttyq.

Kóp jazdy. Parasatty qalamy súrin­beı, ushan-teńiz bilimi sarqylmaı, jan-jaǵyn tańǵaldyryp jańa ǵasyrǵa kel­di, aıtar aqyl-keńesi, kórseter kómegi taý­sylǵan joq. Oljastyń qaı kezde jazatyny jumbaq, sosyn, qalaı, qaıtip kóp oqyǵany jumbaq. Únemi el aldynda, jurt nazarynda, halyq ortasynda júredi. Biraq bárin biledi. Túgel oqyǵan.

El qurmetine bólenip, álemdik ataq-dańqqa ıe boldy. Eńgezerdeı aqyn qa­zaqtyń, túrki jurtynyń eńsesin kóterdi, kóne grekter, uly dala abyzdary, kórshi dao oıshyldary tárizdi, taý tulǵaly, Tola­ǵaıdaı – alyp-tuǵyn: oıy da, boıy da, soıy da.

Shynynda, Oljastyki – qaıratty poe­­zııa. Qol bastaǵan er jyraýlardyń tolǵaý­laryndaı.

Burynǵy, ilgeridegi bir essemizde: «Oljas zamanynda túrkologııa men etı­molo­gııa, tipti, Shyńǵyshan joryq­tary, onyń shyqqan tegi sándi, náshti taqy­ryp­tarǵa (modnye temy), jurt qyzyq­qan (modnye otraslı naýkı) ǵylymı salalarǵa aınaldy», dep jazdyq. Sonda, tómendegi derekti de keltire ketken edik.

«Amerıkalyq «Kommýnızm másele­leri» jornaly 1986 jyly «Az ı Iа»-ny Soljenısynnyń «GÝLAG Arhıpelagy» atty eńbeginen keıingi Qaıta qurýdy daıyndaǵan ekinshi kitap dep baǵa berdi».

 

Planetalyq adam

Jer betinde planetalyq sana qa­lyp­tasyp kele jatyr, ázirshe bizdiń qa­zirgi úıimizden basqa mekenimiz joq, sondyqtan Antýan de Sent-Ekzıýperıdiń jas hanzadasy sekildi, planetamyzǵa uqyptap qarap, kútip ustaýymyz kerek. О́simdigin sýaryp, jerin taza ustap, tútindetip aýasyn búldirmeı, aspanyn tes­peı, qamqorlyǵymyzǵa alyp, urpaqtan urpaqqa mıras etip qaldyryp otyrýǵa tıispiz. Oljastyń fılosofııasy osy. Jurt Oljas shyǵarmashylyǵyn, ǵumyrnamasyn, jyrlaryn jatqa da biledi, jaqsy da biledi.

Álbette, aqyn murasyna ǵasyrlar toǵysynda, jańa zamandar qarsańynda, tarıhı baǵa beretin kez keldi. Kóp maq­tadyq, báıgeden kórdik, jeńimpaz ata­dyq. Ol jeńgen ústine jeńe berdi. Birde Baqytjan Momyshuly: «Oljas Súleımenov maqtaýǵa úırenip alǵan, oǵan eshqandaı marapat áser etpeıdi», dep aıtyp edi.

Bul esseniń maqsaty – jekelegen shy­ǵar­malaryn taldaý emes, jalpy shy­ǵar­mashy­lyq fılosofııasyna toqtalý edi. Kisi­lik negizderin túsiný, qaınar kózin tabý, taqy­ryptaryn jik­teý, jumbaqtaryn sheshý. Jahan­dyq deńgeıde, jalpyadamzattyq sheń­berde, dúnıejúzilik aýqymda, alyp teo­rııa­lar aıasynda – Oljastyń ornyn izdeý.

Talasbek Ásemqulovtyń aıtýynsha, Oljas – «osnovatel analıtıcheskoı poe­zıı». Demek, sıntetıkalyq jyr úlgile­riniń alǵashqy avtorlarynyń biri. Keıbir óleńi ǵylymı gıpoteza tárizdi, poemasy, týyn­dylarynyń basym kópshiligi – oqyǵan, biletin oqyrmanǵa arnalǵan týyndylar.

Oljastyń ákelgen ózgeristeri kóp. Jaýhar jyrlarynan qazaq poezııa­sy­nyń ekpini, kúsh-qýaty seziledi. Shyǵar­mashylyǵy lıngvıstıkalyq izdenis­terden, aqyndyq ónerden, tegeýrindi kósemsózden quralady. Dilmar. Sheshen. Qaýlap, jalyndap sóılegende, uıytyp áketedi,

Ol – Qaıta О́rleý, Aǵartý zamandary amanattaǵan gýmanızmdi modernıstik jıyrmasynshy ǵasyrda pash etken abyz úni. О́kinishke qaraı, Rene Dekart, Ogıýst Kont sharttary men talaptary údesinen shyǵa almaǵan kosmostyq dáýir kvanttyq fızıka jumbaqtaryn sheshe almaı qaldy. Adam kóne grekterden kúni búginge de­ıin turǵan, turyp kele jatqan altyn tuǵy­rynan qulady. Tas-talqany shyqty. Qylmystar kóbeımese, azaıǵan joq, mashınalar qoǵamnyń ózine qaýip tóndire bastady, uly romandar adam boıyna izgilik qasıetin sińire almady, bir adamzat násili birneshe dinge, ortaǵa, elderge bólindi.

Sóz túsinikti bylǵady. Kisilik murat­tardy kózdegen qarýly memleketter gýmanızm atymen beıbit qalalardy bombyla­dy, jazyqsyz jandar, beıkúná sábı balalar­­dy qyrdy. Kisi óltirý tehnologııasy ǵylymǵa arqa súıedi, kemeldendi, kúrdelendi.

 

Aqyndardyń aqyny

Pafos basyldy. Jahandaný kez kelgen jergilikti qaýip-qaterdi ǵalamdyq deńgeıge shyǵardy. Ortaq problemalar sany artty. Orman órtteri, ozondaǵy sańylaýlar, terrorıstik shaǵyn toptar bir eldiń emes, búkil planetanyń dertine aınaldy. Ony, qorqynyshty buqaralyq aqparat quraldary eselep kúsheıte tústi. Smartfondar kórsetken vırtýaldy álem realdy dúnıeden góri shynaıyraq kórindi. Bul – postmodernıstik kezeń. Biraq adamzattyń altyn ýaqyty – modern áldılegen aqyl-oıdyń rasıonalıstik pafosy – áli kúnge sheıin bizdi basqa jaqtarǵa, baqytty ómir súrýge shaqyrady.

Biraq biz «týra qazir, dál osy jerde» qalaımyz. Kommýnıstik úmitten kúder úzgeli kapıtalıstik baqytqa senbeımiz. Násildiń naǵyz dosy Qudaı ǵana.

Qazirgi kúnde jarnama qalalardyń janama obrazyna aınaldy. Saýyq máde­nıeti jeńip, bılep-tóstep kele jatyr. Eń kúshtisi men, deıdi medıa-júzder, bizdiń fılmdi tamashala, kórshi taqta – jaıylǵan dastarqan – dám aýyz tı, syradan kór, syrdan (irimshik) tat, bizdiń asty ish, tátti toqashtan jep kórińiz... Eliktirý, eltý mádenıeti ornady.

О́nerge oryn joq, uly kitaptar oqyl­maıdy, kórkemsóz óneriniń dáýiri, dáýreni ótkeni me, kim bilsin, jaýapty bar ma, ne kináli?

Joq, pafos talǵamdy buzdy ma, álde falsh estetıkany búldirdi me, biz prog­res­tiń jasampazdyǵyna kúmán keltirsek te, asqaq stılge senemiz, bir-birine týys túsinikter – ásemdik te, ádemilik te, kisi­lik te máńgi jasary sózsiz. Ádemilik ádep­­­tilikke kóshedi, ásemdik ádilettilikke ulasady.

Oljas Súleımenov – álemniń uly aqyndarynyń biri, uly aqyndardyń ulylyǵy tyńdarmandar syımaǵan alyp aýdıtorııalardyń shúpirlep tolǵan keń­diginen kórinedi. Ol alyp aýdıtorııalar minberine kóterilgende alapat ýaqıǵalar, joıqyn zamandar, tarıhı halyqtar atynan sóıleıdi.

Ár ýaqyttyń óz keńistigi, ár keńistik­tiń óz ýaqyty bar. Bári ótpeli – baıansyz, berekesiz, aınymaly, tek tasqa jazyl­ǵan tańbalar ǵana turaqty, qaripte kórse­tilgen mazmun ǵana mańyzdy. Oıdyń tııanaqtalǵany – ornyqty sózdiń ornyn tapqany.

Buryn, aıtylǵan sóz ólmeıdi deýshi edi, qazir tańbalanǵan túsinik – máńgi.

 O, Dýlat, chelovek bessılen

 prervat razvıtıe znaka...

(«Qysh kitabynan», poema)

 

Dıdar AMANTAI