Belgili qalamger, qoǵam qaıratkeri Beket Momynquldyń esimi oqyrmanǵa Keńes Odaǵynyń Batyry Baýyrjan Momyshuly týraly tarıhı derekterdi jınaqtaýshy retinde jaqsy tanys. Taraz qalasyndaǵy Baýyrjantaný ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń qyzmetkerin Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń aıaqtalý kúni, ıaǵnı 9 mamyr qarsańynda áńgimege tartqan edik.
– 2020 jyly 24 jeltoqsanda Baýyrjan Momyshulynyń 110 jyldyǵyna oraı «Egemen Qazaqstan» gazetine bergen suhbatyńyzda batyrdyń qoltańbasy qalǵan «kók dápterindegi» qoljazbalar men jeke arhıvindegi qujattardy zerdelep jatqanyńyzdy aıtyp, qyzyqty maǵlumattarmen bólisken edińiz. Sodan beri de biraz ýaqyt ótipti. Siz aqtaryp jatqan sarǵaıǵan arhıv paraqtary taǵy ne deıdi?
– Meniń zeınet demalysyna shyqqan bette baýyrjantaný ilimine shyn berilip, shyn máninde «aýyryp qalǵanymdy» jaqsy bilesiz. Ekinshi dúnıejúzilik soǵysty kezeń-kezeńge bólip qarasaq, Baýyrjan Momyshulynyń dańqy shyqqan, jarq etip esimi elge tanylǵan ýaqyt 1941 jyldyń kúzi men qysy, 1942 jyldyń kóktemi eken. Batyrdyń Máskeý túbindegi qııan-keski urys amaldary, erlik joldary, qolbasshylyq daryny týraly gazet-jýrnaldar da, ádebıet te jer-kókke syıǵyzbaı jazdy. Halyq shyn máninde Baýyrjan Momyshulynyń bolmysyna, jaýyngerlik qasıetine tánti boldy. Odan soń tarıh jylnamasynda únsizdik bastalady. Tıip-qashty áńgimeler ǵana alǵa ozady. Sonda «Máskeý qorǵanysy kezeńinen soń Momyshuly shaıqasqa qatyspaǵan ba?» degen saýal týady. Men osy baǵytta jumys istedim, «kók dápterge» shuqshııa otyryp, osy tóńirekte dáleldi, naqty qujattardy izdestirdim.
– Saýaldy ózińiz qoıyp, ózińiz jaýap beretin boldyńyz. Jýrnalıst aǵaıyndar arasyndaǵy kásibı yntymaqtastyq degen osy bolar. Tamasha, sózińizdi bólmeıin... Sonymen?
– Baýkeń týraly áńgimeler qozǵala qalsa, ol kisiniń quzyretiniń kúshtiligi sol, «á» degennen ataǵyna saı ańyz-hıkaıattar artynan ilesip júredi. Solardyń biri «Baýkeń 9-gvardııashylar dıvızııasynyń komandıri bolyp jaýyngerlerdi basqarǵanda» dep bastalady... Aqıqatyna júgineıik, qujattar tilimen sóıleıin: «Momyshuly dıvızııa komandıri bolmaǵan, komandırdiń orynbasary bolyp taǵaıyndalǵan». Buıryqtyń birinshi tarmaǵynda solaı jazylǵan. Al sol buıryqtyń ekinshi tarmaǵynda «Dıvızııa komandıriniń orynbasary Momyshulyna dıvızııanyń komandıri mindetin atqarý tolyq júktelsin» delingen. Qyzyq derek pe? Qyzyq derek! Sodan atamyzdyń 1944 jyldyń qańtarynan qazanyna deıin baqandaı on aı «mindetin atqarýshy» bolyp júrgendegi soǵysqa qatysty málimetterin taptym. Sol kezeńdegi soǵys is-qımyldary týraly Baýyrjan atamnyń (Beket Momynqul – Baýyrjan Momyshulynyń nemere inisi ekeni oqyrman esinde bolar degen oıdamyz – avt.) orys-keńes óneriniń tanymal tarlany, kınorejısser, máskeýlik Vera Pavlovna Stroeva (Rıhter) degen kisige 1945 jyldyń jaz aıynda jazǵan haty bar eken. Baýyrjan atam ol kisi týraly «Meniń rýhanı ustazym» dep talaı jerde aıtyp ta, jazyp ta ketken. Sol kisige jazǵan hatyndaǵy mynadaı sóz tirkesterine tap keldim. «Uıqysyz jáne tynymsyz ótken 15 kún men 15 túnniń ishinde jasaǵan bizdiń shabýyldarymyzdyń nátıjesinde beldeýimizdegi jaýdyń 14-tank dıvızııasynyń túgeldeı tas-talqany shyqty. 154 tank pen ózi júretin artıllerııalyq atý qurylǵysy túgeldeı órteldi. Nemistiń 121-jaıaý áskerleri dıvızııasy da tolyǵymen kúl-talqan etildi. Olardyń ár rotasynan 5-6 adamnan qalyp, áıteýir, sheginip qashyp úlgerdi. Sondaı-aq 126-jaıaý ásker dıvızııasy tolyǵymen talqandaldy (Úsh dıvızııa ketti me?). Maıdan shebine qosymsha kúshpen jetken jaýdyń rezervtegi 205 jáne 225-dıvızııalaryn da ájeptáýir esinen tandyryp tastadyq. Áýre-sarsańǵa salyp qoıdyq...» deıdi. Bizdiń tarıhshylarymyz ben zertteýshilerimiz Baýyrjan basqarǵan 9-gvardııalyq dıvızııanyń qalaı soǵysqany týraly osy kúnge deıin tis jarmaı keledi. Baýyrjan atam da óz eńbekterinde ol týraly ashyp aıtpaǵan, men soǵan tań qalyp otyrmyn. Jalpyǵa málim áskerı zańdylyq degen bar. Shabýyldaǵy ásker jáne qorǵanysta otyrǵan ásker bolady. Sonda shabýyldap kele jatqan áskerdiń quram-sany qorǵanysta otyrǵannan úsh ese artyq bolýǵa tıis. Endeshe, shabýyldaǵy nemis dıvızııasynyń árqaısynyń áskeri men tehnıka sany qorǵanysta otyrǵan Momyshuly dıvızııasynan úsh ese basym bolýy kerek emes pe? Osy arada álgi aıtqan áskerı zańdylyq buzylyp, qorǵanysta otyrǵan keńestik bir dıvızııa shabýylǵa daıyndyq ústindegi kúshi ózinen árqaısysy úsh ese basym dıvızııalardyń byt-shytyn shyǵarǵan ǵoı. Bul – áli túbi ashylmaǵan qupııa. Zertteý jalǵasyp jatyr.
– Máskeý túbindegi 27 shabýyldyń birinde 100 jaýyngermen-aq Sereda derevnıasynda urysqa daıyndalyp jatqan nemistiń 300 soldaty men ofıserin tutqıyldan baryp tas-talqan etken júrekti komandır Momyshulynyń erlik joly eske túsip otyr.
– Iá, ıá... Myna dıvızııalardyń surapyl shaıqasy dál sol Máskeý túbinde ótken 1941-42 jyldardaǵy shaıqastardyń zańdy jalǵasy. Baýyrjan Momyshulynyń qaı jyly bolsyn, qaı maıdanda bolsyn jaý shebinde «qımylsyz qarap jatpaǵanynyń» aıqyn dáleli. 1944 jyly Almatyǵa jolsaparmen kelip, elimizdiń Ǵylym akademııasyndaǵy oqyǵan dárisinde «Bizdiń 3 dıvızııa jaýdyń 6 dıvızııasynyń tas-talqanyn shyǵarǵan kezder bolǵan» degen sózi joǵarydaǵy meniń sózime saıady. Baýkeń – áskerı qolbasshylyqtyń keremet óner ekenin dáleldegen komandır. 1944 jyly qańtardan bastalǵan soǵys qımyldary dıvızııa komandıriniń mindetin atqarýshy men onyń jaýyngerleriniń basynan keshkenderinen «syr shertedi».
– Máskeýdegi áskerı akademııany bitirgen soń 7-8 aı jumyssyz júrgen dańqty «Máskeý qorǵaýshysy» – Momyshulynyń 1948 jyly Sibir aımaǵyna jumysqa jiberilgeni de qyzyq. Negizi bedeldi komandırlerdi «Sibir aýdarý» tájirıbesi KSRO Qorǵanys mınıstriliginiń, onyń zańdy murageriniń tájirıbesinde kúni búginge deıin kezdespeıdi. Osy jaǵyna nazar aýdaryp kórdińiz be?
– Kórdim. Onyń da óz tarıhy bar. Baýkeń Almatyda júrgende Ortalyq komıtettiń ıdeologııa hatshysy Ilııas Omarov aqsaqal ekeýi jaqsy aralasqan eken. Sol kisi bir kúni Baýyrjanǵa «Túrkistan áskerı okrýginiń qolbasshysy armııa generaly Petrov osy aımaqta júr. Senimen júzdeskisi keledi» deıdi. Baýkeń ýaqytty ozdyrmaı Almatydan 40 km jerdegi áskerı bólimge attanady. Qyrymdy nemis fashısterinen tazartýda erekshe kózge túsken armııa generaly Ivan Efımovıch Petrov birinshi kezdesip turǵanymen, Baýkeńdi óte jaqsy qarsy alady. Sodan Petrov bylaı deıdi. KSRO Qorǵanys mınıstrinen Tashkenttegi áskerı okrýgke gvardııa polkovnıgi Baýyrjan Momyshulyn Qazaqstannyń DOSAAF (burynǵy DOSARM) uıymyna basshy etip taǵaıyndaý týraly buıryq túsken. Buıryqtyń shyǵyp qoıǵanyn Baýkeń Petrovtyń aýzynan estıdi. «Sen áli jassyń, nebári 38-desiń, sen úshin DOSAAF qyzmeti armııadan ketkenmen teń dep oılaımyn. Bul usynystan bas tart. Jaqynda men Tashkentke oralamyn, Máskeýmen – Qorǵanys mınıstrimen ózim sóılesemin, seni óz okrýgime ne dıvızııa, ne brıgada komandıri etip qabyldaýǵa ruqsat alamyn», deıdi ǵoı senimdi túrde. «Men osylaısha Petrovpen ekeýara áńgimeden soń DOSARM basshylyǵy qyzmetinen bas tarttym», dep jazypty Baýkeń dápterinde.
– Qyzyq endi bastalyp keledi, Baýyrjan Momyshuly Qazaqstan DOSAAF-yna basshylyqqa usynylǵan degen áńgimeden batyry týraly aqıqat pen ańyzǵa qulaǵy túrik júretin kóziqaraqty halyq jaqsy habardar dep oılaımyn.
– Habardar bolsa tipti jaqsy, ári qaraı jalǵaıyn. Áńgimeniń qalaı órbigenin, nemen aıaqtalǵanyn bilińiz. 1948 jylǵy qazannyń 5-inen 6-syna qaraǵan túni, saǵat 02.17-de Túrikmenstannyń astanasy – Ashǵabadta magnıtýdasy 7,3 baldyq jer silkinisi bolady. Qala túgel qıraıdy. Armııa generaly Petrovtyń jan degende jalǵyz ofıser uly myńdaǵan qurban qatarynda jer astynda qalady. О́z qaıǵysy qajytqan qart general Baýyrjan Momyshuly týraly bastalǵan áńgimeni umytady. Baýkeń de selt etpegen. Sol tusta Máskeý Baýkeńdi ortalyqqa shuǵyl shaqyryp, usynǵan qyzmetten (DOSARM) bas tartty dep, Sibirge «jer aýdarady». Sibir áńgimesi osylaı bastalǵan. Sibirdegi ol qyzmet atqarǵan 49-brıgada Temrıýg brıgadasy dep atalady eken. Ol da qyzyq! Túrki ataýy shyǵar dep oılaımyn. Baýyrjan atam tumaýratyp Irkýtsk qalasyndaǵy áskerı garnızonnyń emhanasyna túsip qalady. Sonda ol qalany qazaqsha Erqut qalasy dep jazypty «kók dápterine». Alty aıdan soń densaýlyǵyna baılanysty keri qaıtady. Kalının Joǵary áskerı akademııasyna sabaq berýge aýysady. Bul arada da aqtarylmaǵan úlken syr jatyr...
– Baýyrjan atamyz kúndelik jazý isine óte muqııat qaraǵan deıdi. Áskerı jazýshy atanýyna sol qasıeti sebepshi bolǵany anyq qoı?
– Iá, oǵan men senimdimin. О́z qolymen jazǵandaryn qudaıdyń qutty kúni on san aýdarystyryp oqımyn. Kúndelik jazbalardyń joǵalǵany, qoldy bolyp ketkenderi qanshama! «Arpalys» («Volokalam tas joly») kitabynda Aleksandr Bektiń ózi jazatyndaı poıyzda umyt qaldyrǵan dorbasynda ketken kúndelik she? Baýkeńniń «Men onyń (Bektiń) jazǵandaryn 100 ret túzetken shyǵarmyn» degen jazýy arhıvte saqtaýly. Máskeý túbindegi shaıqasta batalonnyń shtab bastyǵy Habıbolla Rahımovtyń syzǵan syzbalary men óziniń 27 ret shabýylǵa shyqqandaǵy taktıkalyq oı órnekteriniń ózi qalyń bir dápter eken. Polk komıssary Petr Logvınenko sol jazbalarmen tanysý úshin surap alǵan da, keıin urys jaǵdaıyn syltaý qylyp, kópe-kórneý joǵaltqan. 27 tutqıyl shabýyldyń mazmuny! Aleksandr Bek sonyń tek úzindilerin jazyp úlgergen.
– Kezinde Baýyrjan Momyshulynyń týǵanyna 100 jyl tolýyna oraı 30 tomdyq jınaq jaryqqa shyqty. Derekter jetkilikti. Batyrǵa qatysty barlyq ańyz áńgimeler sol jerden aqıqatqa negizin tabady emes pe? Degenmen, batyr atamyzǵa qatysty el arasynda ańyz áńgime aıtý basylar emes, menińshe, onysy jarasymdy da sekildi.
– Jarasymdy bolatynynda daý joq, másele onyń keıde shyndyqqa múldem janaspaı, ótirikke aınalyp ketetindiginde. Oǵan ózimizdiń áriptesterimiz de sebepshi bolyp júr. Ańyzdyń ózi aqıqattyń negizinde qurylady emes pe? Osydan az ýaqyt buryn bir telearnadan kórgen sıýjetime tań-tamasha qaldym. Elge tanymal jýrnalıst kelinshek bylaı dep kósildi. «Bir jıynda dıvızııa komandıri Revıakın «Nege sender osy panfılovshylar, panfılovshylar dep ózeýrep qoımaısyńdar, nege revıakınshiler emessińder?» dep tótesinen qoıyp qalady ǵoı. Sonda ashýǵa býlyqqan Momyshuly tapanshasyn sýyryp alyp generaldy kózdep turyp eki-úsh atady. Qudaı saqtap, dıvızııa komandırine oq tımegen. Qasyndaǵy ofıserler Momyshulyna jabylyp, tapanshasyn tartyp alady. Sodan Baýyrjanǵa sol kúni basqa at berilip, qyzmeti tómendetilip, ózi «jerdiń túbindegi» bir polkke aýystyrylyp jiberiledi. Bul – endi ańyz emes, naǵyz ótirik. Men dáleldeıin. Baýyrjan atamnyń qoljazbalaryn oqysam, general Revıakınmen onyń qatynasy óte jaqsy bolǵan. Jýrnalıstiń aıtyp otyrǵany Spırıdon Chernıýgov degen general. Ol shyn máninde ishine qyl aınalmaıtyn qyzǵanshaq kisi bolǵan deıdi. Maıdan shebine Qyrǵyzstannan delegasııa keledi. Kezdesý ótip jatady. Sóıleýshilerdiń deni «Bizdiń panfılovshylar, bizdiń panfılovshylar» degen sózdi kóbirek aıtyp jiberse kerek, shamdanǵan general Chernıýgov «Sender nemene panfılovshy, panfılovshylar dep úzilip barasyńdar» dep jekigen syńaı tanytady. Sonda Momyshuly «Joldas general, panfılovshylar degen Úkimet bekitken ataý, biz endi ony burmalap «chernıýgovshylar» deı almaımyz ǵoı» depti. Tútigip ketken general ornynan atyp turyp, «Momyshuly, zaldan shyq!» dep buıyrady. Ertesine ashýly general polk komandıri Momyshulyn jazalap, maıdannyń alǵy shebine, ottyń ortasyna, barlaýǵa jiberedi. Muny estigen korpýs qolbasshysy general Kýtýzov Chernıýgovti shaqyryp alyp áskerı zańdylyqty burmalap, «ózim bilemge» salynǵany úshin sógis jarııalaıdy, sógis jarııalap qana qoımaı, eki aıaǵyn bir etikke tyǵady. Bul – bir. Ekinshiden, joǵarydaǵy áriptesim aıtqan áńgimege qatysty qosarym, Baýyrjan Momyshulynyń mergendiginde shek bolmaǵan! Úsh ret atqan oǵy generalǵa darymaı, qıys ketýi múldem múmkin emes. Ol atsa, general sol jerde til tartpaı keter edi de, Momyshuly basqa polkke aýystyrylmaı, áskerı trıbýnal aldynda meılinshe qatal túrde jaýapqa tartylar edi. Qıyr Shyǵys áskerı okrýginde júrgende mergendigi jaǵynan aldyna jan salmaǵan, ataqty general Chıstıakovpen de sol okrýgtegi atý alańynda tanysqan, syılasyp, dostasqan. Izdengen jýrnalıstke Baýyrjan Momyshuly týraly derek búgingi tańda jetkilikti. Ańyz aıtýdyń jóni osylaı eken dep shekten shyqpaǵanymyz abzal.
– Beke, sizben úzeńgiles áriptes retinde 100 paıyz kelisemin!
– Bálkim, ol kisi týraly estigen bolarsyz, ilgeride bizdiń Jambyl oblystyq tele-radıo memlekettik komıtetin basqarǵan, ózi tarıh ǵylymdarynyń doktory Kókish Rysbaev degen kókemiz ótken ómirden. Baýyrjan atammen kóp syrlasqan kisi. Gvardııa polkovnıginiń kózi tirisinde ol kisi týraly oblystyq «Eńbek týy» (qazir «Aqjol») gazetine jazǵan «Batyrdyń beımálim syrlary» degen bir maqalasyn arhıvten taýyp aldym. «Máskeýden qaıtyp kele jatqan Baýkeń, ádettegideı, Jambylda atbasyn irikti...» dep bastaıdy áńgimesin Kókish atamyz. Stalın dúnıeden ozǵan kez. Qonaqúıde Baýkeń portfelinen bir býma qaǵaz shyǵaryp, «Áı, Kókish, seniń aǵań Máskeýdi sharlap, sandalyp, demalyp júr dep oılama. Eki aı Podolskidegi arhıvte kóz maıymdy taýysyp otyryp qujat aqtardym, qajetti degenderin kóshirip jazyp alyp kele jatyrmyn», dep temekisin shıyryp shekti, sol jerde maǵan «mynaý Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıtetiniń qatynas qaǵazy dedi», deıdi. Ol qatynas qaǵazda Qazaqstan KP Ortalyq komıtetiniń Baýyrjan Momyshulyna general ataǵyn berýge kelispeıtini týraly resmı jazylǵan eken. Áńgimeni áriden bastasaq, ol bylaı.
1944 jyly Armııa qolbasshysy maıdannan Baýkeńdi Máskeýge shaqyryp alyp, Joǵary áskerı akademııanyń alty aılyq kásibin jetildirý kýrsyna qatystyrady. Sol tusta KSRO Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń Jarlyǵymen barlyq odaqtas respýblıkalar derbes respýblıka retinde tanylypty. Zań jaǵyna júginsek, biz, Qazaqstan, táýelsizdikti sol jyly alǵan bolyp shyǵamyz, bildińiz be?! Sáıkesinshe, endi barlyq respýblıkanyń Qorǵanys halyq komıssarıaty, Syrtqy ister halyq komıssarıaty bolýǵa tıis. Munyń astarynda jatqan syr – soǵystyń jeńispen aıaqtalaryna ábden kózi jetken Stalın soǵys aıaqtalǵan soń Birikken Ulttar Uıymynan kóp daýys jınaý úshin osyndaı qadam jasaǵan. Sonda Máskeý Momyshulyna general shenin berip, Qazaqstannyń Qorǵanys mınıstri etip taǵaıyndamaq bolǵan. Sol kezdegi tilmen aıtqanda, Qazaqstan Qorǵanys halyqkomynyń basshylyǵyna usynylǵan bul úmitkerge Qazaqstan basshylyǵy nege ekeni beımálim, qarsylyq bildirgen. Kelispeı qoıǵan. Sodan arada on jyl ótken, Stalınniń jeke basqa tabynýshylyq áreketi áshkerelenip jatqan tus deıdi. Kókish kókem Baýkeńnen «Bul qujattardy shynaıy ómirde endi qalaı jarııa etpeksiz?» demeı me?! Sonda Baýyrjan oryssha: «Boltaete! Tarıh úshin men eki márte batyrmyn, qos shendi generalmyn, naqurystar úshin bar bolǵany polkovnıkpin», dep álgi qujattardy jınastyryp, portfeline salyp aldy deıdi.
– Ol qujattardyń túpnusqalaryn tabýǵa qam jasap kórmedińiz be?
– 2021 jyly kóktemde Reseıdiń Qazaqstandaǵy elshisi Borodavkınmen jolyqtym. Ol meniń Podolskige baryp arhıv aqtarýyma ruqsat qaǵazyn alyp berdi. Men arhıv mamany emespin. Oılana kelip, Qazaqstan memlekettik arhıvi mekemesimen baılanysyp, onyń basshysy Sábıt Shildebaımen sóılesip, solarǵa usynys jasadym. Olar Podolskide úsh-tórt aı tabandy jumys istedi. Biraq men aıtqan mańyzdy qujatqa áli jete qoıǵan joq. Aldaǵy kúnderden úmittimiz. Qazir Sábıt inimiz qaıtadan jolǵa jınalyp jatyr. «Eki márte batyr, qos shendi general» qujatyna qol jetkizsek, bul bizdiń tarıhymyzdy «tóńkerip» tastar edi, qoǵamda zor silkinis týǵyzar edi. Endi basy ashyq saýal, 1944 jyly bizdiń birinshi hatshymyz kim boldy? Ol esim tarıhta jazýly tur. Al men atamnyń sol Podolskiden ózi kóshirip alyp kelgen qaǵazdaryn osy kúnge deıin arhıvinen taba almadym.
– Ol oqıǵany tuǵyrlaıtyn qosymsha qujattar joq pa eken?
– Keńes Odaǵynyń Batyry Málik Ǵabdýlınniń Baýkeńe jazǵan hattary bar. О́te qundy derek kózderi der edim. 1944 jyl, 26 aqpan. «Almatyda jańa narkomattar qurylyp jatyr dep estidim. Qazaq halqy – batyr el. Osy elge soǵys ǵylymyn qaratý, ásker ónerin úıretý úshin sol ulttyń ózinen shyqqan adamdardy taǵaıyndaý kerek. Osy jóninde men sizdi Almatyda alyp qalady ǵoı dep oılap júrýshi edim. Soǵan dámelenip qýanýshy edim...». Ekinshi hat. 1944 jyl, 22 naýryz. «Qazaqstanda jańadan quralmaq narkomatqa Baýyrjan taǵaıyndalmaqshy desedi. Narkom bolady degen habardyń ózine qýanyp jatyrmyz. Bizde buryn áskerı mamandar, ofıserler bolmasa, qazir bar. Sonyń ishinde ardaqtysy Baýkeń ǵoı. Túri ulttyq, mazmuny sosıalıstik voennyı ıskýsstvonyń jasalýyna jaǵdaı týar edi. Uly dúbir qolma-qol maıdanǵa qatysqan adam ǵana narkom bola alady. Ondaı adam – Baýyrjan!». Demek jańaǵy ózińiz suraǵan qoldaýshy qujat osy, keńes odaǵy kólemindegi álgi kóterilgen mártebeli áńgimeni bultartqyzbaı dáleldep tur.
Áńgimelesken
Talǵat SÚIINBAI,
jýrnalıst, arnaıy «Egemen Qazaqstan» úshin
ALMATY