Sozaq aýdany aýmaǵyndaǵy qart Qarataýdyń silemderindegi bıik tóbe basyna qalanǵan tarıhymyzdyń jaýhar eskertkishteriniń biri – «Aqbıkesh» munarasynyń bir sheti jýyrda opyrylyp qulady. Jaýaptylar bul jaǵdaıdy aýa raıynyń qolaısyzdyǵymen, qar-jańbyrǵa shydas bermegenimen baılanystyrady. Ǵasyrlar boıy saqtalǵan munaranyń búgingi ahýaly salǵyrttyqty, el tarıhyna nemkettilikti de ańǵartady.
Osydan eki jyl buryn «Egemende» shyqqan «Munaranyń múshkil halin mınıstrlik bile me?» (EQ. 20.02.2023 jyl) atty maqalamyzda tarıhı eskertkishtiń ahýalyna baılanysty másele kóterip, tıisti mekemelerdiń nazaryna salǵan edik. Atalǵan maqalada jergilikti jurttyń tarıhy tereń munaranyń búgingi ahýalyna alańdaýly ekenin, munara qaptamasynyń bir sheti opyrylyp qulaǵanyn jazǵanbyz. Aýyl turǵyndary «Qazrestavrasııa» memlekettik mekemeniń tirligi shıki ekenin jóndeý jumystaryn júrgizip jatqanda aıtqanymen, tiri pende qulaq aspaǵanyn da keltirdik. «Qystygúni 10-15 gradýs sýyqta sapasyz kesekter qalandy. Kesekterdiń arasynda baılanys joq. Qanshama qarjynyń jelge ushqany qynjyltady. Tarıhı ǵımarattyń syrtyn deni saý adam qam kesekpen qalaı ma? Kezinde baıbalam saldyq. Mynaý ne boldy endi? Bir jańbyrda opyrylyp qulap qaldy. Onyń túgel qulap qalmaýyna kepildik joq. Halyqtyń aqshasyna júrgizilgen sapasyz jumys qoı, janashyrlyqpen aıtyp jatyrmyz. Esik sapasyz, sý qashyrtqysy durys salynbaǵan», degen edi sol joly aýyl turǵyny.
Iá, qam kirpishten salynyp, ortaǵasyrdan búginge deıin jetken bul munaranyń Qazaqstan sáýlet óneri tarıhynda alatyn orny erekshe. Aq kerish topyraqtan quıylǵan kirpishten turǵyzylǵan munarany jergilikti halyq «sútke ılegen, arasyna tý bıeniń quıryǵyn týrap salǵan» deıdi. Sondaı-aq joǵaryda atalǵan maqalamyzda munaranyń «Aqsúmbe» atalýyna qatysty zertteýler men ańyzdarǵa negizdelgen birneshe boljamdy keltirdik. Kóne qala ornynda kezinde zertteý jumystaryn júrgizgen ǵulama ǵalym Álkeı Marǵulan munara HII-HIII ǵasyrlarda, mońǵol shapqynshylyǵynyń aldynda turǵyzylýy múmkin ekenin aıtqany jónindegi derekterge júgindik. Al belgili arheolog Karl Baıpaqov «Qazaqstannyń ejelgi qalalary» degen kitabynda Aqsúmbege 1390-jyldary Altyn Ordanyń hany Toqtamysqa qarsy joryq jasaǵan kezinde Aqsaq Temirdiń áskeri toqtaǵanyn jazady. Osy jerden olar ózine qarsy jaý áskerin baqylasa kerek. Munara «Aqsúmbe» degen atpen tarıhshy Sharaf ád-Dın ál-Júzdiniń «Zýfar-namesinde» («Jeńis kitaby») Ámir Temirdiń 1389–1390 jyldardaǵy Toqtamysqa qarsy joryqtaryn sıpattaǵanda Deshti Qypshaq dalasyn baqylap otyrý úshin Qarataý shyńyna salynǵan qaraýyl munarasy retinde aıtylady. Jylnamashy Ámir Temirdiń joryqtary týraly jazylǵan «Zafarnama-ı-Tımýrı» kitabynda: «Temirdiń qoly Otyrarǵa kelgende, Temir birneshe kisini Qarataýǵa jiberip, Ádilsheni izdetti. (Ádilshe Báhram jalaıyr – Temirdiń Qamar-ad-dınge qarsy jibergen adamy, keıin ózine qarsy shyǵyp ketken) Ádilsheni Aqsúmbede ustap, sol jerde basyn kesedi. Aqsúmbe osy jerden Deshti Qypshaq jaǵyn baqylaıtyn Qarashyq (Qarataý) taýynyń bıik jotasynda soraıyp turǵan munara», dep jazady. «Zafarnamada» áıgili Ámir Temirdiń Aqsúmbede shatyr tigip túnegeni de aıtylǵan. Sondaı-aq zertteýshilerdiń eńbeginde kezinde Qarataýdan Ulytaýǵa deıin otpen belgi beretin Aqsúmbe syndy jeti munara turǵyzylǵany, solardyń ishinen osy kúnge deıin saqtalyp jetkeni – Aqsúmbe munarasy ekeni aıtylady.
Tarıhı derekterge júginsek, munaranyń bıiktigi – 25 metr jáne eni 14 metr bolǵan. Ǵasyrlar boıy birde-bir ret jóndeý jumystary júrgizilmegen onyń bıiktigi 11 metrge, eni 7 metrge túsken. Iаǵnı jartylaı buzylyp, jerge shógip ketken bolatyn. Oblys ákiminiń 2010 jylǵy 9 maýsymdaǵy qaýlysymen HIII-HIV ǵasyrdaǵy qala qurylysy jáne sáýlet eskertkishi retinde memlekettik tizimge engizilgenimen memleketten kómek ala almaǵan aýyl turǵyndary munaranyń tórt jaǵyna baǵan ornatyp, temirden qalqan turǵyzbaq bolypty. Biraq jerdi tesip burǵylaǵanda munara qulap keter dep qaýiptengen. Sondaı-aq tarıhı murany saqtap qalý maqsatynda aýdan ákimdiginiń bastama kóterýimen jáne jergilikti turǵyndardyń qoldaýymen restavrasııalyq jóndeý jumystaryna deıin arnaıy tózimdiligi berik materıalmen ýaqytsha qaptaý jumystary uıymdastyrylǵan. Al bertinirekte munarany saqtap qalý, qaıta qalpyna keltirý, kórkeıtý jumystaryn qolǵa alý maqsatynda arnaıy qor ashý jumystary júrgizilgen. Qaıta qalpyna keltirý jumystary úshin quny 26 mıllıon 710 myń teńgege jobalyq-smetalyq qujaty da daıyndalypty. Alaıda Bıýdjet kodeksine sáıkes arnaıy baǵdarlamanyń joqtyǵynan oǵan jergilikti qazynadan qarjy bólý múmkin bolmaǵan. Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń qoldaýymen «Aqbıkesh» munarasy 2019 jyly 30 mamyrda respýblıkalyq dárejedegi eskertkishter tizimine engizildi. Osyǵan baılanysty «Aqbıkesh» munarasyn qaıta qalpyna keltirý jumystaryn júrgizýge demeýshiler tarapynan 2,0 mln teńgege quny 36 586,107 teńgege jobalyq smetalyq qujattary daıyndaldy. «Aqbıkesh» munarasyna 2020 jyly «Qazrestavrasııa» ǵylymı zertteý jáne jobalaý memlekettik mekemesiniń Qyzylorda fılıaly tarapynan qalpyna keltirý jumystary júrgizildi. Tapsyrys berýshi Mádenıet jáne sport mınıstrligi. Biraq jergilikti jurt sapasyz júrgizilgen jumys saldarynan toǵyz ǵasyrdan astam ýaqyt turǵan munaranyń syrtqy qaptamasy toǵyz aıǵa jetpeı qırap qalǵanyn aıtady. Sol kezde, ıaǵnı 2023 jyly aýa raıy faktory sebepterin alǵa tartqan «Qazqaıtajańartý» RMK Qyzylorda fılıalynyń dırektory Nurbolat Muratbekov oryn alǵan kemshilik joba avtorlarymen birge anyqtalyp, aldaǵy ýaqytta qaıta qalpyna keltirý jumysy mekeme esebinen júrgiziletinin málim etken-di. О́kinishke qaraı, ol ýáde oryndalmaǵan nemese qalpyna keltirý jumystary, qaıta qulaǵanyna qaraǵanda, sapasyz júrgizilgen.
Qańtardaǵy qatty jel men jaýyn-shashynǵa shydas bermeı bir sheti qulaǵan, HIII ǵasyrlyq tarıhy bar eskertkish shuǵyl arada qaıta qalpyna keltirý jumystaryn júrgizýdi qajet etip otyr. Osyǵan baılanysty, oblystyq mádenıet basqarmasy tarapynan 2025 jyly júrgiziletin ǵylymı-restavrasııa jumystarynyń josparyna engizý úshin Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń Mádenıet komıtetine resmı hat joldanypty. Al «Qazqaıtajańartý» RMK Qyzylorda fılıalynyń ázirge qolynan kelgeni – munarany toqylǵan temir symmen qorshaý ǵana bolyp otyr.
Túrkistan oblysy