Taqsaı hanshaıymynyń qupııasy

Iаna óz salasynda talaı jerge esimi áıgili bolsa da qarapaıym qalpynan bir aınyǵan emes. Qaz­ba jumysy kezinde ony aına­lasyndaǵy jumysshylardan aıy­ra almaısyz. «Jaý kıimin» kıip alyp, bilek sybanyp topyraq qazyp júredi. Qap-qara bolyp kún­ge kúıip, tisi ǵana jarqyrap turady. Sonda «ǵylym jolyn qýǵan ǵalymdardyń ishindegi eń qa­rataban jumyskeri – arheologter eken ǵoı» degen oı keledi. Biraq kúrek-ketpen ustaýshylardyń ishin­degi eń aqsúıegi de – dál osy arheolog qaýymy. Oǵan sóz joq!

Iаna Batys Qazaqstan oblysy Jánibek aýdanyna qarasty Talov degen aýylda týyp-ósken. Almaty medısına ınstıtýtyn bitirgen ata-anasy shalǵaıdaǵy aýylǵa jas otbasy, jas maman bolyp kelgen ǵoı. Dostary «dúnıege qyz kelse, esimin Iаna dep qoıyńdar. Ol Máskeýge barady. Álemge áıgili bolady. Esimi qazaq-orysqa birdeı yńǵaıly bolsyn» depti...

– Aýyldyń shetinde turdyq. Qazaqshaǵa sýdaı Lena Korotenko degen jan dosym boldy. Ekeýmiz 5-6 jastamyz, dalaǵa shyǵyp ketemiz. Bizdiń jaqta oba kóp qoı. Olardy «bizdiń qupııa qoımamyz» dep ataýshy edik. Syrtynan ıemdenip, aınalasyndaǵy oryn tazalap qoıamyz. Bir kúni bir obanyń janynan jebeniń ushyn taýyp aldyq. «Bul jerde qaharman jaýyn­ger jatyr, mynaý sonyń qarýy ǵoı» dedim men. Ekeýmiz bir úlken syrdy ashqandaı bolyp, álgi je­beni qasterlep kómip kettik, – deıdi Iаna kúlip.

Bir qyzyǵy, keıin týǵan aýy­ly­­nyń janyndaǵy obalar­dyń­ birqataryn arheolog Iаna Luq­pa­nova qazyp, zerttep kó­ripti. Sóıtse, bir obadan b.z.d. IV ǵasyrǵa tıesili 5-6 jasar qyz balanyń súıegi tabylǵan. Ony kıiz toqymnyń ús­tine atqa otyrǵyzǵandaı etip jerlegen eken. Moınynda qumyra pishindi monshaq taǵylǵan, janynda qoıdyń basy beınelengen kishkene qazan shyǵypty.

...Arheologııa degen ǵylymnyń álippesin Iаna 8-synypta júrgende alǵash ashady. Mektepte úzdik oqyǵan belsendi qyz jyl saıyn­ kanıkýlda týrıstik joldamamen ulan-baıtaq KSRO-nyń biraz jerin sharlaǵan. Sol jyly Qara teńiz jaǵasyndaǵy Sevastopol qalasyna jol túsipti. «Vokzaldan tús­ken boıda qalanyń kartasyn satyp aldym. Kartada biz­diń eramyzǵa deıin V ǵasyrǵa tıesili tarıhı Hersones mýzeı-qalashyǵy tur eken. Birden bel­gilep alyp, sol jerge bardym. Barsam, qazba jumysy júrip ja­tyr, bizdiń qaraǵandylyqtar, qazirgi E.Bóketov atyndaǵy ýnı­versıtettiń stýdentteri sol jerde óndiristik tájirıbede júr eken. Meniń qyzyǵa qarap qalǵanymdy baıqasa kerek, jetekshisi: «Qyzym, ne turys? Qolyńa myna shetkany al da, iske kiris!» dedi. Sóıtip, ózimniń jetekshimnen suranyp, qaraǵandylyq stýdenttermen birge úsh kún júrdim. Olar maǵan jer qyrtysyndaǵy mádenı qabat degen ne ekenin úıretti. Sol joly biz monshanyń mozaıkaly edenin tazaladyq. Eń alǵash arheologııaǵa engenim sol boldy» dep eske alady keıipkerimiz.

Mektep bitirerde ushqysh nemese shet tili mamany bolýdy ar­mandaǵan Iаna taǵdyrdyń jazýy­men Oral pedagogıkalyq ıns­tı­týtynyń tarıh fakýltetine túsedi. Ony 1996 jyly bitirip, Oral qalasyndaǵy №19 mektepte sabaq beredi. Biraq jyl saıy­n jazda Zeınolla Samashevtiń shaqyrýymen Saraıshyq qalasyn, Shyǵys Qazaqstandaǵy Berel qor­ǵandaryn qazýǵa atsalysady. О́zi de mek­tepte úıirme quryp, túrli jo­balardan grant utyp, oqýshy­laryn saıahatqa, ekspedısııalarǵa baýlıdy. 2004 jyly joǵary kategorııa­ly tarıh páni muǵalimi atanady.

Iаna Amangeldiqyzy 2005 jyly Batys Qazaqstan tarıh jáne arheologııa ortalyǵyna ǵylymı qyzmetker bolyp ornalasypty. Sodan beri arheologııa salasynan bir eli ajyramapty.

Jalpy kópshilik arheologııa dese altyn adam týraly suraǵysy kelip turatyny ras. 2012 jyly tabylǵan Taqsaı hanshaıymy týraly el aýzynda túrli ańyz, adam sengisiz hıkaıa kóp. Osyny Iаnanyń óz aýzynan bilgimiz keldi.

– Iá, Taqsaıdan tabylǵan al­tyn áıel­diń aınalasynda tylsymǵa toly oqıǵa kóp boldy. 50-jyldary Dolınnyı keńsharynyń traktorısi Dolmatov degen kisi jer jyrtyp júrip kúmis ydys – rıton taýyp alǵan eken. Ol bizdiń Batys Qazaqstan oblystyq ólketaný mýzeıinde saqtaýly tur. Múıiz pishindes jasalǵan, al­tyn jalatylǵan bul ydysty ǵalymdar qurban shalǵan kezde dinı joralǵylardy oryndaýǵa, son­daı-aq sharap ishýge arnalǵan dep boljaıdy. Mine, osy ydysty ıy­ǵyna qoıyp ustaǵan bir áıel meniń túsime úsh jyl boıy kire berdi. Ol meni kútip otyrǵandaı edi, – deıdi Iаna.

Sodan Iаna 2012 jyly qazba maýsymy bastalǵanda osy kúmis rıton tabylǵan jerdi zertteýge bel býady. Terekti aýdanynyń Dolınnyı aýylyna kelip, baıaǵy Dolmatovty izdeıdi. Ol ómirden ótip ketken. Degenmen, rıton tabylǵan jerdi biletin qarııalar bar eken. Solardyń kórsetýimen egis dalasynan jer bolyp joǵala jazdaǵan 6 obany anyqtaıdy. Jyl saıyn jyrtyla-jyrtyla áb­den alasaryp ketken sol oba­lardyń birinen álemge áıgili Taqsaı hanshaıymy shyqqan!

«Negizi «Taqsaı hanshaıymy» dep atalyp ketkenimen, ol áıel – abyz, baqsy bolǵan dep oılaımyn. Jergilikti aýyl halqy osy mańnan túnde belgisiz áıel kórinetinin baıaǵydan baıqap, qorqyp júredi eken. Biz kelip, zertteýge kiriskende de mıstıkaǵa toly oqıǵa kóp boldy. Men ǵana emes, qasymdaǵy qa­rapaıym jumysshylar da túnde dalaǵa shyǵýǵa qorqatyn edi. Biz barǵannan keıin ekinshi kúni túnde janymyzdan kóp qoı ótip bara jatqandaı dúbir estildi. Sosyn bir áıeldiń qatty aıǵaıy shyqty. Sol jerde 8 shatyr turǵan edi. Áıel daýsyn bári estipti, dalaǵa júgirip shyqtyq. Biraq eshkim joq! Bárimiz «bissimillá» dep jattyq. Keshikpeı altyn adam tabyldy. Kúni-túni kúzet qoıyldy. Sol kezde maǵan  SOBR-dyń jigitteri: «Iаna Amangeldiqyzy, kelip ketińizshi, túngi 3-te ylǵı eki úki keledi» dep shaqyrdy. Shynymen de dál 03.00-de úki ushyp keledi eken, obany úsh ret aınalyp, ketip qalady. Qashan súıekterdi alyp ketkenshe solaı boldy. Biz qazba jumysyn aıaqtap, ornyn qaıta kómip jatqanda kún raıy buzylyp, qara sýyq bolyp ketti. Kúzgi jańbyr jaýyp turdy. Bir kezde kókten bir qus ke­lip dál shuńqyrǵa qulap tústi. Baryp qarap, eshteńe tappadyq. Biraq jarty saǵattan keıin álgi jerden qus pyr etip shyǵyp, qaı­ta­dan kókke ushyp ketti. Aramyz­daǵy aqsaqalymyz Serik Kishi­bek­ulynyń ózi jaǵasyn ustap, tilin bissimilláǵa keltirip turyp qaldy» – Iаna Amangeldiqyzynyń bul áńgimeleri tyńdaǵan jannyń tóbe quıqasyn shymyrlatyp jiberedi.

– Baıaǵyda, Saraıshyqqa alǵash baryp júrgenimde Vıacheslav Plahov degen astrahandyq arheolog bizge, jastarǵa: Sender qaı dinge senseńder de, tipti sen­beseńder de zertteıtin adam­dardyń rýhynan mindetti túrde ruqsat alyńdar, mazasyn alǵanǵa keshirim surańdar» deıtin. Bul men úshin buljymas erejege aınaldy. Qaı jerge barsaq ta qazba jumysyn bastar aldynda quran oqımyz, keshirim suraımyz. Qazyp jatqan jerińdegi arýaqtardyń rızashylyǵy bolmasa eshteńe bolmaıdy, olar narazy bolsa, qıyn bolady, – deıdi Iаna.

Taqsaıdyń tylsymy týraly áńgimeni bastaǵan soń aıaqtap tastaıyq. Iаna Amangeldiqyzy keıin de túrli jaǵdaıǵa kýá bolǵan.

«Sol jyly kúz, úıdemin. Tús kórem. Obanyń astynda jatyr­myz. Bir jaǵymda altyn han­shaıy­m jatyr, ekinshi jaǵymda bir qart – saqaldy, aryqtaý, altyn qylyshy bar. Ekeýi eki jaǵymnan maǵan ursyp jatady. Joǵary qaraımyn, obanyń shańyraǵynan aspanda aı kórinip turady. Osy tústi bir aı boıy kórdim. Ekeýiniń ne aıtyp jatqanyn túsinbeımin. Bir kúni túsim taǵy qaıtalandy, aıdyń jaryǵy betimizge túsip tur. Áldebir traktordyń jaqyndap kele jatqanyn kórdim. «Dolmatov kele jatyr!» dep aıqaılap ji­berdim. Maǵan olar: «anany qýyp jiber» deıdi. «Nege men barýym kerek?» «О́ıtkeni sen tiri adamsyń», – deıdi. Men shyǵa almaı jatyrmyn. Sóıtsem, bıik úıdiń 9-qabatynan sekirip kete jazdappyn. Túsimdegi obadan shyǵam dep terezedegi shirkeıge qurǵan tordy julqylap tur eken­min. Anam oıatyp aldy, osylaı eki márte qaıtalandy.

Sodan bir kúni avtobýsta kele jatyr edim, bir orys kempir maǵan tesile qarap turyp: «Qyzym, sen bir áıeldi qatty renjitipsiń ǵoı» dedi. Basqa bireýge aıtyp turǵan shyǵar dep artyma qarasam, esh­kim joq, maǵan aıtyp tur eken. «Esi durys emes shyǵar» degen oı keldi. Áıel: «kettik» dedi de, qolyn maǵan soza bergende esimnen tanyp qalyppyn. Esimdi jısam, qara terge malshynyp otyr ekem. Álgi áıel: «qoryqpa, seniń qıyndyǵyńdy ózime alyp aldym», dedi. Sol áıel bir aıdan keıin ınsýlt boldy, eki jyldan soń dúnıe saldy. Men jazylyp kettim».

Árıne, bul áńgimelerge sený-senbeý árkimniń óz erkinde ǵoı. Keıipkerimizdiń óz aýzynan jazyp alǵan syrdy sol kúıinde usynyp otyrmyz.

Osy Taqsaı obasynyń jańa­lyǵy Iаna Amangeldiqyzyn álem­dik arheologııa ǵalymdary arasynda tanymal etti. Qyzmet ete júrip bilimin de kóterýmen boldy. 2017–2021 jyldary Reseı Ǵylym Akademııasy arheologııa ınstıtýtynyń aspırantýrasynda bilim aldy. Arheologııa boıynda 30-dan asa ǵylymı maqala jazdy. «Batys Qazaqstannyń ejelgi kóshpendileri Taqsaı-1 qorǵan-kesheniniń mysalynda» atty monografııasy jaryq kórdi. Tek 2005–2017 jyldar aralyǵynda Máskeý, Sankt-Peterbýrg, Elısta, Orynbor, Volgograd, Mıass qalalarynda, Seýl men Tedjonda ǵy­lymı konferensııalarǵa qaty­syp, baıandama jasapty.

– Sonaý sarmattar qoldanǵan ydys qazaq­tarda áli bar. Adyras­pan salyp alastaıtyn ydysty aı­typ otyrmyn. Qazandary da uq­sas. Osyǵan qarap bizdiń qazaq eshqa­shan joıylmaıtyn, máńgi halyq dep oılaımyn, – deıdi Iаna. – Osy­nyń bári bizdiń óz jerimiz­de ja­salǵan. Japon ǵa­lym­dary Taq­saı­dan tabylǵan ydys­tan tarynyń juǵynyn tapty. Iаǵnı sol zamanda bul jerde egin sha­rýa­shylyǵy bolǵan. Eń qyzyǵy, ta­bylǵan mal súıekteriniń ishinde sıyr súıegi de bar. Iаǵnı olar sıyr­ us­tasa, alysqa ketpeıdi degen sóz. Osy aınalada turǵan. Bul tarıh ǵy­­lymyndaǵy jańalyq, – deıdi Iаna.

Shynynda da Gerodot jazbalaryna qarap, ǵylymda saqtar Jaıyq óńirin jazda ǵana jaılap, qysta Aral jaǵyna ketedi degen pikir ornyqqan. Iаna Luqpanova bul pikirmen kelispeıdi. Oǵan sebep kóp. Batysqazaqstandyq saq-sarmattar alystaǵy Aralǵa bar­maı-aq irgedegi Atyraýdy, Naryn qumyn qystaýy ábden múmkin.

– Saqtardyń turaqty úı-jaıy bolmady, únemi kóship júrdi degen tujyrym da qaıta qaralýy kerek, –  dep sanaıdy ǵalym. О́ıtkeni sońǵy jyldary Batys Qazaqstandaǵy Qyryqoba, Taqsaı, Uzynkól, Ury­saı qorǵandarynan shatyrly jerleý oryndary tabyldy. Iаǵnı marqumnyń ústine bóreneden birneshe qabat shatyr salyp, ústi­nen topyraq japqan. «Meniń oıym­sha, bul zırat – olardyń tiri kezinde de turǵan úıiniń bir modeli. Kıiz úımen ǵana júrgen bolsa, olar marqumdaryna osyndaı shatyr turǵyzyp, oba jasaı ala ma? Qyryqoba keshenindegi bir qorǵan 12 qabat bórenemen qaptalǵanyn kórdik. Bul shatyr shyrsha aǵashynan jasaǵan. Al shyrsha Jaıyq óńirinde óspeıdi. Iаǵnı joǵarydan, soltústikten jetkizilgen. Múmkin ózenmen aǵyzyp ákelgen bolar», – bul arheologtiń kópjylǵy zertteý nátıjesinde túıgen pikiri.

Bul óńirde óndiris te bolǵan. Mysaly, Taqsaı hanshaıymynyń áshekeılerin zerttegen trasologter bul buıymdardyń jartysy Irannan ákelingen, jartysy osy jerde jasalǵan degen sheshimge kelgen.

Osydan biraz jyl buryn Iаna Amangeldiqyzy ortaǵasyr kezeńine jatatyn Jańabaı kesenesin zerttedi. Jalpy, Batys Qazaqstan oblysy aýmaǵynda osy kezge deıin Jaıyq pen Jalpaqtal qalashyǵy ǵana tabylǵan. Iаnanyń pikirinshe, Altyn Orda kezeńine jatatyn qala sany áldeqaıda kóp. «Terekti aýdanyndaǵy Shalqar kóliniń mańynan, Jańabaı kesenesiniń aınalasynan buryn belgisiz kóne shahar oryndary tabylýy kerek» deıdi Iаna.

Áńgimemizdiń basynda aıttyq, arheologııanyń negizgi tiregi – qazba jumysy, qara jumys. Árıne, ol áıel adamǵa óte qıyn. Degen­men elimizde osynaý qıyn da qyzyqty mamandyqty meń­gergen Ǵalııa Bazarbaeva, Gúlnár Jumabekova, Tatıana Loshakova, Ásemgúl Qasenova syndy ǵalym áıelder bar.

– Shyny kerek, áıel adamǵa arheologııamen aınalysý óte qıyn. О́ıtkeni olar birneshe aılap­ úı kórmeı ketedi. Biraq men baqyttymyn. Jarym Maqsut Tólegenov jaqsy adam bolyp kezdesti. О́te myqty azamat edi. «Maǵan turmysqa shyǵasyń ba?» dep kelgende, «Men arheologpin, menimen birge ómir súrý qıyn bolady ǵoı» dep shynymdy aıttym. Ol «bárine kelisemin» dedi. Sol sózinde turdy, meniń eń bas­ty qoldaýshym, qorǵaýshym boldy. Áli esimde, qyzymyz 5 aılyq kezinde Jaıyq qalashyǵyndaǵy obany qazdym. Joldasym kún saıyn Aılındi 3 márte emizýge alyp keletin. Jumysty toqtatqan joqpyz. Aılınniń 10 aılyǵynda Qaratóbede qazba jumysynda júrdik. Tobymyzdaǵy jastar, júrgizýshimiz – bári erkeletip ketetin. О́kinishtisi, joldasymnan byltyr qapııada aıyrylyp qaldym, – deıdi Iаna muńaıyp.

Aılın Maqsutqyzy qazir altyǵa kelipti. «Sizdiń jolyńyzdy qýyp, arheolog bolam dese qaıtesiz?» deımin ǵoı. «Qudaı saqtasyn! Jibermeımin! Men kórgen qıyndyqty qyzym kórmese eken» degen Iаna Amangeldiqyzy sál oılanyp baryp: «eger janynyń shyn qalaýy sol bolsa, qarsy bolyp qaıteıin...» dep únsiz qaldy...

Iá, arheologııa sekildi azapty da aýyr salada jan qalaýyń, mahabbatyń bolmasa, uzaq júre almaı­syń. Iаna da osy jolda san túrli qıyndyqtan ótip keledi. «Talaı jylǵy eńbegim, ǵylymı ju­mysym jeterlik. Máskeýdegi árip­testerim kandıdattyq dısser­ta­sııamdy tezirek qorǵaýǵa sha­qyrǵaly kóp boldy. Biraq tur­mystyń taýqymeti mursha berer emes. Endigi armanym sol» deıdi Iаna Luqpanova.

Batys Qazaqstan oblysy