Altaıdan Atyraýǵa, Alataýdan Arqaǵa deıin kósilip jatqan, «ushqan qustyń qanaty talatyn, shapqan attyń tuıaǵy tozatyn» qazaqtyń Uly dalasyna qaı kezde de kóz alartpaǵan jat jerlikter az bolmaǵan. XII ǵasyrdyń aıaǵy men XIII ǵasyrdyń basyndaǵy Shyńǵys hannyń joıqyn shabýyly, odan bergi úsh ǵasyrǵa ulasqan jońǵar qalmaqtarynyń shapqynshylyǵy, Reseı patshalyǵynyń basqynshylyq joryqtary qazaq halqynyń bilim-ǵylym qýyp, qala salyp, álemdik órkenıetke qol sozýyna, tipti mal men jan basynyń ósýine múmkindik bermegen.
HVIII–XIX ǵasyrlarda qazaq jeriniń baılyǵyna suqtanǵan irgedegi Qoqan handyǵynyń basqynshylyq saıasaty da halqymyzdyń taǵdyryna aýyr iz qaldyrdy. Almaǵaıyp zamannyń qaı-qaısynda da ata-babalarymyz «aq naızanyń ushymen, aq bilektiń kúshimen» el táýelsizdigin qorǵady. Jońǵar qalmaqtarymen 300 jylǵa sozylǵan alapat soǵysta elim dep eńiregen handarymyz ben bılerimizdiń, qol bastaǵan batyrlarymyzdyń erlik isteri tarıh betterinde qaldy. Qarakereı Qabanbaı, Qanjyǵaly Bógenbaı, Shapyrashty Naýryzbaı men Qarasaı, Alban Raıymbek sııaqty qaharmandar jerin, elin basqynshylardan qorǵady. Keıingi dáýirde tarıh sahnasyna shyqqan, erligi el aýzynda júrgen Suranshy, Saýryq, О́tegen, Medetbek sııaqty erlerimiz halqymyzdyń Qoqan handyǵynyń ezgisine qarsy kúreste tulǵalanǵan kelesi tolqynynyń batyrlary.
1710–1876 jyldar aralyǵynda ómir súrgen Qoqan handyǵy Ferǵana jazyǵynda bılik qurǵan memleket. Shahrý bı negizin qalaǵan bul handyq onyń nemeresi Erdanbek el bılegen tusta qazirgi О́zbekstannyń Ándijan, Namanǵan, Marǵulan aımaqtaryn ózine qaratty. HIH ǵasyrdyń birinshi jartysynda, Qoqan bıleýshileri Álim han, Omar han, Muhamed Áli tusynda handyq odan ári nyǵaıyp, jer aýmaǵy keńeıe tústi. Tashkent, Hodjent, Darbaza, Kýlıab, Alaıdy kúshpen ózine qaratyp alǵan Qoqan handyǵy 1808–1810 jyldary joıqyn soǵys júrgizý arqyly qazaqtyń Túrkistan, Shymkent aımaqtaryn, 1920 jyldary Aral teńizinen, Shý, Ile ózenderine deıingi aralyqty basyp aldy. Balqashqa deıingi aımaqtar da Qoqan handyǵyna qarady. Qoqan bıleýshileri qazaqtarǵa alym-salyqty údetti: jylyna úı basyna 6 qoı, 24 qap kómir, 4 arba sekseýil, 100 baý qamys, tıisti mólsherde altyn-kúmis tapsyrýǵa mindettedi. Qoqandyqtar úsh aı saıyn elden salyq jınaý úshin ásker jiberip otyrdy. 1858 jyly naýryz aıynda Qoqan bıleýshisi Myrza Ahmet Áýlıeata, Jetisý jerlerine 4000 ásker jiberdi. Olardyń jergilikti qazaqtarǵa qysym jasap, qorlap mal-múlki men qyz-kelinshikterin tartyp alyp, istegen zorlyq-zombylyǵy halyqty qatty ashyndyrdy. Er-azamat qoldaryna qarý alyp, Qoqan basqynshylaryna qarsy kúreske shyqty. 1858–1876 jyldar aralyǵynda qazaq jerinde Qoqan handyǵyna qarsy 40-qa jýyq kóterilis boldy. Ádiletsiz bılikke qarsy mundaı qarýly qaqtyǵys Túrkistan, Áýlıeata, Saıram, Shymkent, Shý, Jetisý óńirlerinde jıi bolyp turdy. 1858 jyly Áýlıeata mańynda burq ete túsken kóterilis qazaqtyń búkil Ońtústik ólkesin, Jetisý jerin, Shýdyń shyǵys bóligin tolyqtaı qamtydy.
El azattyǵy jolyndaǵy kúres dańqy ǵasyrdan-ǵasyrǵa jetken batyrlardy týǵyzdy desek, sonyń biri – Medetbek batyr Esebaıuly. Al onyń dúnıege kelgen ýaqyty XVIII ǵasyrdyń birinshi shıregi (1825 jyl). Jastaıynan atqa qonyp, bes qarý asynyp, soǵys ónerimen erte mashyqtanǵan Medetbek 20 jasqa tolar-tolmastan basqynshylarǵa qarsy halyq kóterilisine qatysty.
1845 jylǵa qaraı Jetisý jerindegi jaǵdaı ýshyǵa túsken edi. Soltústikten qaptaǵan Reseı ımperııasynyń basqynshylary da qazaq dalasyna dendeı enip, ústemdigin júrgize bastady. Olar salǵan bekinisterdiń sany kúnnen-kúnge artyp kele jatty. Al ár bekiniste uńǵysy úńireıgen júzdegen shoıyn zeńbirek, myltyǵyn shoshaıtqan myńdaǵan ásker qarsy shyqqandy qurbandyqqa shalýǵa daıyn turdy.
Ekinshi jaqtan Qoqan handyǵy da ash bórideı jaǵadan alyp, halyqty qan qaqsatty. Árıne, osynyń bári Jetisýdy mekendegen halyqqa ońaı tıgen joq. Sol zamanda tarıhta aty qalǵan Suranshy, Saýryq, Baıtura, Bekbolat, Shymyrbaı, Súttibaı, Medetbek sııaqty batyrlarmyz ben Narbota bı, Andas datqa, Sarybaı bı sııaqty kórnekti tulǵalarymyz halyqty jatjerlik basqynshylarǵa qarsy kúreske judyryqtaı jumyldyra bildi.
Kúrti ózeninen ótip, dýlattardy jaýlaǵan, Espe, Jartasty ózenderiniń boıymen Qopa, Qarabastaý eldi mekenderine deıingi jerlerdi baǵyndyrǵan Qoqan jendetteri basqynshylyq jasaǵan tusta áıgili Oraq batyr ataqty Saýryq batyrdy kómekke shaqyrady. Zamandasynyń ótinishin qup alǵan Saýryq 100-ge tarta qazaq jigitinen jasaq quryp, áskerden qashyp kelip, Shapyrashty aýyldarynda malaılyqta júrgen birneshe orys soldaty men túrikmen jigitterin osy topqa qosyp, joryqqa attanady. Bulardyń ishinde jas batyrlar Medetbek pen Sypataı da bar edi. Saýryqtyń jibergen elshisi qoqandyqtarǵa kelip: «Shapyrashty elinen 1000-nan asa qol alyp, Saýryq batyr kele jatyr, ishinde Medetbek, Sypataı degen jas batyrlar, 60 orys soldaty men qyryqtan asa túrikmen jaýyngeri bar», – dep habarlaıdy. «Qazaqtar osynshama qoldy qalaı jınady, orystar men túrikmenderdi qaıdan aldy?» dep qoqandyqtar alǵash sene qoımaı, alańsyz jata beredi. Tún ortasy aýǵanda «Attan Saýryq batyr, Medetbek batyr attan! Qoqandyqtardyń birin qaldyrmaı qyryp sal!» – degen alapat ún tus-tustan atoılap, tarsyldaǵan myltyqtardyń daýysy, at tuıaǵynyń dúrsili tún tynyshtyǵyn buzyp, naızaǵaıdaı shytyrlaıdy. Shynymen-aq myń qol mingen jaraý tulparlar taptap ótse, súıegimiz de qalmaıdy-aý dep záresi ushqan qoqandyqtar tún ishinde attaryn taba almaı, jaıaý-jalpylap tyraǵaılap qashady. Olardyń sońynan at qoıǵan Medetbek pen Sypataı qashqan jaýdy qýyp jetip, shetinen qyryp salady.
Qazaq eli men jerin tutas ustap turýǵa burynnan-aq qumbyl bolǵan Reseı patshalyǵy bul ólkege Qoqan handyǵynyń ıelik etýin qalamaıtyny belgili. Sondyqtan 1860 jyldyń kúzinde Qoqan handyǵynyń Qanaǵatsha bek bastaǵan jasaǵyna orys armııasynyń generaly G.Kolpakovskıı 800 áskerimen soǵys ashty. Orys qolyna Suranshy, Saýryq, Medetbek batyrlar bastaǵan qazaq sarbazdary qosylyp, olar birigip Uzynaǵash mańynda Qoqan áskerin tas-talqan etip jeńdi. Bul soǵys tarıhta «Uzynaǵash shaıqasy» degen atpen qalyp otyr. Bul ózi tarıhı mańyzy jóninen orystyń «Kýlıkov shaıqasynan» kem túspeıtin soǵys edi…
Alaıda sońynda qalyń qoly bar qoqandyqtar qazaq eliniń mazasyn alýdy toqtatpady. Olar Shý ózeniniń batysynan ári qaraı bekinis salyp jatyp aldy. Suranshy men Medetbek batyrlar óz sarbazdarymen burynǵydaı orys áskerine qosylyp, Shýdan ótip, qoqandyqtarmen qaıta shaıqasýǵa kiristi. Qazaqtyń bul jasaǵynda 3 myńnan asa sarbaz bar edi. Az da bolsa qoldarynda bilteli myltyqtary bar, oǵan qosa naıza, qylyshpen qarýlanyp, jaqsy attarǵa mingen, shetinen jaýjúrek bul jigitter kez kelgen shaıqasqa daıyn bolatyn. Jetisýlyq qolǵa orta jolda Merki, Aspara aımaǵynan er-azamattar qosylyp, kúsheıe tústi.
Sypataı Saýryquly, Medetbek Esebaıuly, Birimqul Sypataıuly sııaqty erler Suranshy batyrdyń sarbazdarymen birge Áýlıeata, Shymkent, Tashkent atyrabyndaǵy shaıqastarda batyrlyqtarymen qosa tapqyrlyq, uıymdastyrýshylyq qabiletterimen kózge túsip, kóptegen tar jol, taıǵaq keshýlerde qol bastap, eren erlikterimen dańqqa bólendi.
Shymkent jerine kirgende bularǵa Esqojanyń Áýez atasynan taraıtyn Atamqul batyr óz jasaǵymen qosyldy. Ol Suranshynyń bala kezinen birge ósken joldasy edi. Atamqul bozbala shaǵynda osy jaqta turatyn ózbek naǵashylaryna ketken eken. Alǵashqyda ol qoqandyqtar jaǵynda bolyp, keıin olardyń qazaq aýyldaryna jasaǵan qııanattaryna shydamaı, Suranshyny ádeıi izdep kelip, qosylǵany sondyqtan.
Sóıtip, Suranshy bastaǵan qol 1864 jyldyń kúzinde Shymkent shahary mańyndaǵy Saıram qalasyna jetip, qoqandyqtardyń qatty qarsylyǵyna ushyraıdy. Sol jerde keskilengen shaıqasta Suranshy batyr qaza taýyp, súıegi Saıram jerinde arýlap jerlenedi.
Ol qaıtys bolǵan soń qazaq qolyn Atamqul men Medetbek basqaryp, Qoqan áskerimen soǵysty ári qaraı jalǵastyrady. Qazaq jaýyngerleri qarsylastaryn yǵystyryp, orys áskerimen birge Tashkentti alady. Atamqul Tashkenttiń bıleýshisi bolyp taǵaıyndalady.
Qoqan handyǵynyń ezgisinen qutylý ońaı bolmasy belgili edi. Sondyqtan da Suranshy, Medetbek bastaǵan qazaq batyrlary men bıleri general-gýbernator Kolpakovskıı bastaǵan aq patsha áskeriniń kómeginsiz Qoqan basqynshylaryn jeńe almaıtynyn jaqsy bildi. Aq patshanyń baqaıshaǵyna deıin qarýlanǵan áskeri Áýlıeata, Aqmeshit, Shymkent, Tashkent tóńireginde qııan-keski urys júrgizip jatqanda qazaqtyń qalyń qoly da solardyń quramynda soǵysty. Tashkent shaıqasynda Medetbek batyr Esebaıuly orys qolbasshysynyń tapsyrmasymen Qoqan qolynyń alǵy shebine birneshe ret barlaýǵa baryp, dushpan áskeriniń soǵys qabileti, adam kúshi, qarý-jaraq, kólik sany týraly kóptegen qundy málimetter ákelip, qolbasshynyń senimine ıe bolǵany bar.
Tashkent túbinde qoqandyqtarmen bolǵan alapat shaıqastyń birinde Medetbek batyr jaralanyp, dushpannyń qolyna túsip qalady. Batyrdyń baltyrynan aǵyp turǵan qandy kúıdirilgen kıiz basyp toqtatyp, jarasyn tańyp, erteńine Qoqannyń áskerbasyna ákeledi. Medetbektiń erligine, batyrlyǵyna syrttaı qanyq áskerbasy onyń tutqyn bolyp kelgenine qatty qýandy. «E, álgi qazaqtyń Suranshy, Saýryq degen batyrsymaqtarynyń tárbıelep júrgen asyrandy kúshigi Medetbek degen senbisiń? Kimde-kim Medetbekti tirideı ustap berse, qaltasyn altynǵa toltyramyn dep elge jar salǵan men edim. Á, bálem, qolyma shyndap tústiń be?» – dep mysqyldaı kúledi. Sonan soń túpki oıyna kóshedi.
– Dini bólekke baǵynǵanda ne muratqa jetesiń? Olarǵa qaraǵanda biz óz musylmandaryń emespiz be? Qoqannyń 90 myń naızasynyń astynda tynysh ómir súrgendi nege qalamaısyńdar? – dedi qoqandyqtardyń áskerbasy qabaǵyn túıip. – Qazaqtar buralqy ıt sııaqty, adamdary túgel namaz oqyp, oraza tutpaıdy. Musylman bop jarytpadyńdar. Mal baǵyp, anda-munda kóship-qonyp júrgende tapqan paıdalaryń qaısy, jut jyldary maldaryń qyrylyp, halqyń asharshylyqtan ólip jatady. Odan da bizder, ózbekter sııaqty, otyryqshy el bolyp egin egip, berekeli el bolmaısyńdar ma? Azapty ómirden basqa ne kórdińder? Men seni qazir-aq tutqynnan bosataıyn, áskerlerińe aıt, orys armııasynan bólinip, bizge kelip qosylsyn. Ortaq jaýymyzben birge kúreseıik.
– Orystyń buǵaýy qaıys buǵaý, kúshenip qaırattansań, ony úzip ketýge bolady. Al senderdiń buǵaýlaryń kók bolattan soǵylǵan temir buǵaý, ony úzip ketý múmkin emes. Túbi bir, baýyrlas halyqpyz deısińder, sóıte júre óz týystaryń – qazaqtardy aıamaı shaýyp, qorlap, óltirip kelesińder. Osy da týysqandyq pa? Endi kelip uıalmaı-qyzarmaı birge bolaıyq deısińder. Muny burynyraq nege oılamadyńdar? Senderge qyzmet etkenshe, ıt-qusqa jem bolǵanym artyq dedi Medetbek batyr qaharlanyp!
– Sen batyr emes, naǵyz aqymaq adam ekensiń, baýyr degen janashyr sózimdi uqpaı tursyń! Áketińder myna dinsiz kápirdi, qol-aıaǵyn baılap, tas qamaýda ustańdar. Sońynan Qoqan hanyna jiberemin, azaptap, qınaýdyń ákesin sol jerde kórsin, – dep ashýlanǵan áskerbasy Medetbekti qamatyp tastaıdy.
Qol-aıaǵy baılaýly Medetbekti túnde qamaýdan Qoqannyń eki sarbazy bosatyp alady.
– Bizdiń sheshelerimiz qazaqtyń qyzdary, sizge biz jıen bolamyz. Sondyqtan janymyz ashyp bosattyq, – dedi eki sarbaz qosarlanyp.
– Erteń tutqyndy nege bosattyńdar dep senderdi jazalap óltiredi. Sondyqtan maǵan ilesińder, jarty qandaryń qazaq bolsa, qazaq áskerine qosylasyńdar, qoqandyqtardy birge talqandaımyz, – dedi Medetbek bylaı shyqqan soń. Jigitter kelisedi. Sálden keıin úsh atty tún qarańǵylyǵyna sińip ketti.
Bıylǵy jyly týǵanyna 200 jyl tolyp otyrǵan Medetbek batyr Esebaıulynyń el azattyǵy jolyndaǵy kúreste kórsetken erlikteri týraly áńgime bizge umytylmaı jetip, jas urpaqtyń otanshyldyq rýhyn kóterýge qyzmet etip keledi. Tarıhı derekter de tabylyp jatyr. Belgili jýrnalıst-jazýshylar Doqtyrhan Turlybek pen Manarbek Izbasar, professor Amalbek Máýlenov «Medetbek batyr» dep atalatyn jańa eńbekterinde halyq qaharmany Medetbek batyr týraly ańyz bolyp jetken áńgimeler men tarıhı derekter jaqsy qamtylǵan. Bul qalamgerlerdiń Medetbek batyrdyń erlik isterin jınaqtaýǵa, zertteýge jáne nasıhattaýǵa zor úles qosyp otyr. Bul barlyq ıgilikti istiń bastamasy ǵana. Al budan bylaı tarıhshy ǵalymdarymyz tarıhı tulǵa Medetbek batyrdyń erlik muralaryn ári qaraı zertteýge shyndap den qoıǵany abzal.
Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń rektory Bolat Tileptiń basshylyǵymen búgin Medetbek batyrdyń 200 jyldyǵyna baılanysty «Ult-azattyq kúres jáne Medetbek batyr» atty halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııa jumysyn bastady. Oǵan elimizdiń belgili tarıhshylary, jazýshylary, áskerı shendiler, mádenıet qyzmetkerleri, sheteldik ǵalymdar qatysady. Osyndaı ıgilikti isti uıymdastyryp, júzege asyrylýyna uıytqy bolyp júrgen memleket jáne qoǵam qaıratkeri, Q.Sátbaev ýnıversıtetiniń túlegi, qazir osy oqý orny Rektorlar keńesiniń qurmetti múshesi, general-leıtenant Ádil Shaıahmetulynyń eleýli eńbegin atap ótken de jón.
Ǵabıt KENJEBAEV,
tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor, UǴA akademıgi