Elimiz egemendikke qol jetkizip, ekonomıkalyq jáne áleýmettik saıasatyn derbes júrgize bastaǵan ýaqytta balalar úıi júıesin keńeıtý men nyǵaıtý máselelerine birden tosqaýyl qoıyldy.
Onyń ornyna táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda Sara Nazarbaeva jetekshilik jasaǵan «Bóbek» qaıyrymdylyq qorynyń jobasy men usynysyna sáıkes ár óńirde balalar aýylyn nemese balalar qalashyǵyn turǵyzý isi qolǵa alyndy.
Onyń jetimder úıimen salystyra qaraǵanda ózgesheligi qandaı? Qatań tártipke negizdelgen qurylymnan bas tartyp, qalashyq úlgisinde turǵyzylǵan baspanalar kádimgi otbasylyq jaǵdaıǵa birshama jaqyndaı tústi. Bir úıde tárbıelenýshilerdiń sany 4-5 baladan asqan joq. Olardyń ortaq anasy bekitildi. Ol balalardyń sapaly bilim alýyn, sanaly tárbıe jolyna túsýin muqııat qadaǵalap otyrdy. Eńbekke baýlýǵa da basa mán berdi. Úlken ómir jolyna attanǵannan keıin de bir úıdiń balalary analarymen baılanysyn úzbeı, habarlasyp turýdy ádetke aınaldyrdy. Taǵy bir aıtarymyz, balalar aýylyndaǵy úılerge ana degen ardaqty atqa ábden laıyqty, analyq meıirimi men shýaǵy, júreginiń jylýy mol áıel adamdar arnaıy tańdap alyndy.
Jas memleketimiz tarapynan jekelegen azamattardyń jetim balalardy óz qamqorlyǵyna alyp, tárbıelep ósirýi úshin qolaıly jaǵdaılar jasaldy. Bul úshin arnaıy qarjylaı qoldaý kórsetý sharalary belgilendi. Búgingi bıikten kóz salǵanda osy oń úrdis qoǵamdyq ómirde, turmys pen tájirıbede ózin-ózi aqtap kele jatqanyna kóz jetkize alamyz. Jetim balalardy qamqorlyqqa alýdyń, báıterekteı saıa bola bilýdiń ómirsheń tetikteri óńirlerdegi jetim balalar úıine túsetin júktemeni birshama azaıta alǵany anyq.
Buǵan deıin sheshimin tappaı kelgen áleýmettik problemanyń biri – ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵandardyń mektep bitirgennen keıin eshkimge keregi bolmaı, dalada qalyp qoıatyny edi. On jeti jasynda jasóspirim ońy men solyn tolyq ajyrata qoımaıtyny aıan. Budan keıin de oǵan baǵyt-baǵdar beretin, ómirde adaspaıtyn aıqyn jol nusqaıtyn memlekettik-jekemenshik qurylymdardyń qajet ekendigi talas týǵyzbaıdy. Mundaı saýaby mol istiń oń mysaldary Aqtóbe aımaǵynan tabylady. Atap aıtqanda, óńirde ótken jyly «Sábı» qaıyrymdylyq qorynyń qarjylaı qoldaýynyń arqasynda «Meıirim» úıi salynyp, paıdalanýǵa berildi.
Munda jetim balalar men panasyz qalǵandar 29 jasqa deıin tura beredi. Olardyń árqaısysy bir bólmeli pátermen qamtamasyz etilgen. «Meıirim» úıiniń ıeleri balalardyń árqaısysymen derbes jumys júrgizip, mektepten keıingi taǵdyryn aıqyndaıdy. Belgili bir kásiptik mamandyq alýyna, jumysqa ornalasýyna yqpal etedi. Eger otbasyn qurý jóninde sheshim qabyldaǵandar bolsa – jol ashyq. Eń bastysy, olar alǵashqy kezde baspana máselesinen qıyndyq kórmeıdi. Ata-anasyz qalǵandardyń eń ózekti máselesi turǵyn úı ekenin eskersek, Aqtóbe oblysynda qolǵa alynǵan jobanyń elimizde eshqandaı balamasy joq ekenine kózimiz jetedi.
О́ńirde jetim jáne ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalardy turǵyn úımen qamtýdyń túrli joldary men tásilderi bar. Árqaısyna ekinshi deńgeıli bankter júıesi arqyly arnaıy esepshottar ashylyp, qarajat jınaqtaý júıesi ornyqty. Buǵan jergilikti bılik ókilderi tarapynan jan-jaqty qoldaý bar. Sondyqtan da munda tuńǵysh jarnany túsirý jáne jetim balanyń esep shotyna qolma-qol aqshany salý úrdisi saltanatty jaǵdaıda ótkiziledi. Bul qarajat negizinen qaıyrymy mol azamattar men demeýshiler qarajaty esebinen jınaqtalady. Osy oraıda naqty derekter men málimetterge súıensek, óńirdegi turǵyn úıge muqtaj 372 jetim balanyń 77-si demeýshilerdiń qarjylaı qoldaýynyń arqasynda turǵyn úı qory esebinen derbes baspanaǵa qol jetkizdi.
Qazirgi kezde 258 jetim balanyń árqaısysyna tıisti demeýshiler bekitilgen. Munyń ózi ýaqyty jetken kúni bári de baspanaǵa ıe bolady degen uǵymdy bildiredi. Barlyq shara qabyldansa da balalar úıinde tárbıelenýshiler áli de bar ekenin aıta ketken jón. Áıtse de qazirgi kezde balalar úıiniń 200 tárbıelenýshisi shaǵyn jáne orta bıznes sýbektilerinen jáne memlekettik organdardan qajetti kómek alyp júrgenin eskersek, seńniń biraz sógilip qalǵanyna kóz jetkize alasyz. Buǵan qosa sońǵy kezderi demeýshilerdiń esebinen taǵy da segiz mıllıon teńgege taıaý qaıyrymdylyq tólemderi jınaldy.
2018 jyl Aqtóbe oblysynda «Balalar jyly» dep jarııalandy. Bıyl óńirde jańǵyrtýdyń bes baǵytyn júzege asyrý belgilendi. Ásirese, áleýmettik baǵdarǵa basymdyq berilgen. Onyń negizgi bóligin bıylǵy balalar jylynda atqarylatyn keshendi is-sharalar shoǵyry quraıdy. Iаǵnı, jetim balalarǵa qamqorlyq jasaý men qoldaý isine aıryqsha kóńil bólingen.
Oblys ákimi Berdibek Saparbaev atap kórsetkendeı, aımaqta múmkindigine qaraı jetim balalar úıi bolmaýy kerek. Máseleniń dál osylaı qoıylýynyń basty sebebi – joǵaryda aıtylǵan jaıttar. Jetim kórse jebeı júretin, kóleńkesimen qorǵaı júretin jandar barda, onyń qajeti tómendeı bermek.
Temir QUSAIYN,
«Egemen Qazaqstan» Aqtóbe oblysy