Astananyń arkasy – azattyqtyń arqasy

Osy maqalany oılastyrǵaly biraz bolyp edi. Budan birer  aı buryn Astana ákimi Imanǵalı Tasmaǵambetovpen jolyq­qanbyz.  Ádebıetke, ónerge jaqyn júretin azamat elor­dadaǵy jańalyqtardy áńgimeleı kelip, bir ótinish aıtqan. Ákimderdiń ótinishi tapsyrma tıptes bolyp keledi ǵoı. Imanǵalı Nur­ǵalıuly sonda: «Prezıdenttiń bastamasymen taǵy bir úlken sharýany qolǵa alyp jatyrmyz. Astanada Saltanat arkasy ornatylady. Nursultan Ábishuly arkanyń ıdeıasyn da ózi aıtyp, ornyna deıin ózi usyndy. Qazir jumys qyzý júrip jatyr. Konkýrs  jeńimpazy anyq­talyp, qurylys bastalyp ta ketti. Buıyrtsa, Saltanat arkasy saltanatymyzdy artty­ra­tyn biregeı ǵıma­rat­qa aınalady   dep otyrmyz. Biraz elde bolyp, osyndaı ar­ka­lardyń talaıyn kórip júrsiz ǵoı. So­lardy áńgimelep, jalpy osyndaı arkalar ornatýdyń ıdeıasyn oqyrmanǵa tú­sindirip, bizdegi Saltanat arkasynyń qadir-qasıetin kór­se­tetindeı bir dúnıe jazýǵa bolar ma edi?», degen. Sodan ber­gi ýaqytta qandaı tapsyrmany da tastaı etip tyn­dy­ratyn Tasmaǵambetov talaı sharýanyń basyn qaıyryp tas­tapty. Osydan birneshe  kún buryn biz músinshi Murat Mansurovtyń shaqyrýymen arka ornatylyp jat­qan jerge arnaıy baryp, ǵımaratpen jan-jaqty tanysa aldyq. Jumystyń negizinen aıaqtalyp qalǵanyn osy dúı­senbide túsirilgen myna fotodan kórip te otyrsyzdar. Ja­qynda Elbasymyzdyń ózi ashatyn Saltanat arkasynyń jaı-japsaryn erte bastan jazyp, oqyrmannyń áýestigin ke­mitpeı-aq qoıaıyq. Qazirshe tek ózimizdiń alǵashqy arkamyzdy álemniń biraz elderindegi osyndaı arkalarmen sal­ǵastyra kelip, eń bastysy – Astanada Saltanat arka­syn ornatýdyń qandaı qajettilikten týyndaǵanyn aıtyp, dál búgingi nómirge shuǵyl maqala jazýǵa bekindik. Nege búgingi nómirge? Búgin – el ómirindegi belesti kúnderdiń biri. Osydan dál 14 jyl buryn, 1997 jylǵy 10 jeltoqsanda Astanadaǵy Elbasy Rezıdensııasynyń Kúmbezdi zalynda respýblıka Parlamenti men Úkimetiniń birlesken saltanatty májilisi boldy. Sol saltanatty máji­liste Prezıdent Nursultan Nazarbaev Aqmola qalasy 1997 jylǵy 10 jel­toq­sannan bastap memleketimizdiń astanasy bolyp resmı túrde jarııalanatynyn sal­tanatty jaǵdaıda málimdedi. «Budan bylaı jáne ǵasyrdan ǵasyrǵa, osynda ulan-baıtaq eldiń kindiginde halyq taǵdyry úshin ómirsheń mańyzy bar sheshimder qabyldanatyn bolady. Bul jerde endi Otanymyzdyń júregi soǵýda. Osy jerden Qazaqstan úshinshi myńjyl­dyqtyń tabaldyryǵynda óziniń tarıhı taǵdyryn aıqyndaıtyn bolady» delindi sol kúni Prezıdent, Premer-Mınıstr, Parlamenttiń qos palatasynyń tóraǵa­lary qol qoıǵan Úndeýde. Salǵan betten aıtarymyz mynaý: Astanadaǵy bul ǵımarat (bizdiń bilýimizde Saltanat arkasy Táýelsizdik kúni ashylady) adamzattyń arǵy-bergidegi arhıtektýra óneriniń klassıkalyq úlgileri negizinde turǵyzylyp jatyr. Solaı bolýǵa da tıisti. Dúnıe júziniń biraz qalalaryndaǵy arkalardyń sýretterin salystyryp qaraý úshin ádeıi qosa berip te otyrmyz. Osy turǵydan qaraǵanda ın­ternet betterinde shyǵyp jatqan pi­kir­lerdiń ishindegi «Arka degen basqa­larda da bar ǵoı. Biz nege olarda joqty jasamaımyz?» degen sııaqty sózderdiń kezdesip qalatyny qynjyltady. Keshegi kelmeske ketken keńestik qoǵamnyń tú­bine jetken qatelik adamzat jasaǵan nár­selerdi jasamaı, el taǵdyryn ekspe­rımentke aınaldyrý bolǵanyn umytpasaq eken. Saltanat arkasy dep ataýly oqıǵalar qurmetine turǵyzylatyn monýmentti arka­lyq qaqpalardy aıtady. Saltanat arka­syn turǵyzý salty atam zamannan kele jatyr. Bul ózi latynnyń arcus – doǵa, ıin, ıilim degen sózinen shyqqan ataý. Qabyrǵa nemese tirek aralyqtaryn ushtastyratyn ıin. Arka ataýlynyń birinshi belgisi – P árpiniń sulbasymen salynýy. Qyzyq bolǵanda, «arka» sózi ún­des­tigi jaǵynan da, maǵynasy jaǵynan da kádimgi qazaqtyń «arqasynan» onsha alys emes. Súıenish, qorǵanysh, tirek turǵysyndaǵy «arqa taıanyshty» aıtsaq ta, tiregishi bar oryndyqty «arqaly oryndyq» deıtinimizdi aıtsaq ta, úıdiń tóbesine kóldeneń salynatyn bileý, bel aǵashty da, besiktiń eki basyn kóterip turatyn qondyrǵyny da «arqalyq» deıtinimizdi aıtsaq ta, aınalyp kelgende eki arany qosyp turatyn qurylǵyny eske alamyz. Qazaqtyń «arqa tańdy», «arqa tutty», «arqa tiredi» degen sııaqty turaqty sóz tirkesteriniń báriniń de tireleri – bir nársege tirek bolý. Arka aldymen Shyǵys sáýlet óne­rinde qoldanylǵan kórinedi. Onyń sebebi kóldeneń tóseletin óte uzyn aǵash túr­leriniń ejelgi Shyǵys elderinde óspe­gen­digi eken. Arka arqyly jalǵastyrý bizde Baba ata kentindegi medresede, Aısha bıbi kúmbezinde, Ahmet Iassaýı kesenesinde keńinen paıdalanylǵanyn ózi­miz de kórip júrmiz. Arkalar áýelde Ejel­­­gi Rımde saltanatty rásimder ótkizý, je­ńimpaz ımperatorlar joryqtan keıin enetin qaqpa úshin turǵyzylǵan. Ǵylymı kitaptar Traıannyń saltanat arkasy Al­jırdiń Tımgada qalasynda, Karakallanyń saltanat arkasy Ma­rok­konyń Volıýbılıs kalasynda, Mark Avrelııdiń saltanat arkasy Lıvııanyń Trıpolı qalasynda áli kúnge turǵanyn aıtady. Biz olardy kóre alǵan joqpyz. О́zimiz kórgenderimizdi arqaý etip áńgimelesek te biraz jaıdan habardar bolarsyz dep shamalaımyz. Rımge barǵan týrısterdiń bári derlik Tıt arkasyn kórmeı qaıtpaıdy. Olaı bolatynynyń bir sebebi – Tıt arkasy Rım forýmyna jaqyn jerde tur. Arka­nyń bıiktigi 15,4 metr, eni 13,5 metr. Qasbettiń (fasad) tórt buryshynda már­márdan qashalǵan tórt qanatty Vıktorııa beınelengen. Vıktorııa – jeńis qudaıy. Cherchılldiń qos saýsaǵyn shoshaıtyp kórsetetin ataqty jeńis ısharasy – V – Vıktorııa ataýynyń basqy árpi bola­ty­ny sondyqtan. Aralyqtyń eki bury­shyn­da ásemdigi qaıran qaldyratyn eki bederbeıne – barelef. Onyń birinde tórt at kósem jegilgen qos dońǵalaqty kvadrıgamen quıǵytyp bara jatqan ımperator Tıtti kóresiz. Kelesi barelefte – Ierýsalımdi jeńip oralǵan ımperator áskeriniń saltanatty sherýi. Bul arka bizdiń dáýirimizge deıingi 81 jyly ómir­den ótken ımperator Tıttiń qurmetine turǵyzylǵan. Rımniń sol zamanda kór­kemdik turǵyda sharyqtaýynyń shyńy – Konstantın arkasy. Ol ımperator Konstantınniń 315 jyly Maksensııdi jeńýiniń úsh jyldyǵyn atap ótý úshin ornatylǵan. Maksensıı aqtyq shaıqasta shegine júrip Tıbr ózenine batyp ketken bolatyn. Búkil álemniń sáýletshileri úshin osy ǵımarat úırenerlik úzdik úlgi retinde ustanylady. Konstantın arka­synyń mármár músinderiniń minsizdigi qaıran qaldyrarlyqtaı. Londonda, Berlınde, Máskeýde, Sankt-Peterbýrgte nebir tamasha salta­nat­ty arkalar bar. Máskeýdiń Kýtýzov prospektindegi («dańǵyldy» ózimiz­de-aq qoldana bereıikshi) saltanatty arka, Sankt-Peter­býrgtegi Narva saltanat qaq­pasy sııaqty sáýlet eskertkishteri orys qarýynyń ulylyǵyn aıshyqtap tur. Londondaǵy Admıralteıstvo arka­sy­nyń ortańǵy araly­ǵy tek koro­le­va­nyń kúımesine ǵana ashy­latyny da onyń qadir-qasıetin arttyra túsedi. Tumandy Albıon astanasyndaǵy Vellıngton ar­ka­synyń eń tamasha tusy – músinshi Adrıan Djonstyń qolynan shyqqan Jeńis qudaıynyń tórt atty arba jekken kúımedegi kelbeti. Berlındegi Brandenbýrg qaqpasy – Prýssııa ım­perııasynyń sımvoly. Arkalardyń kókesi álem astanasy dep áspetteletin Parıjde. Eń ǵajaby mynaý. Parıjdegi ataqty úsh arka bir syzyqtyń boıynda, atqan oqtaı túzý ornalastyrylǵan. Lývrǵa taqaý tustaǵy Átkenshek arkasyna jaqyn baryp qa­rasańyz onyń aralyǵynan alysta taǵy eki arka menmundalap turady. Átkenshek arkasy 1806-1808 jyldarda Napoleon jeńisteriniń qurmetine turǵyzylǵan. Ol arka shaǵyndaý. Álemdegi arka ataý­ly­nyń eń áıgilisi, árıne, Parıjdegi Saltanat arkasy. Bul arka Rımdegi Konstantın arkasynan eki ese úlken: bıiktigi 50 metr, eni 45 metr. Onsyz da alyp arka dóńesteý jerde ornalasqandyqtan alys­tan asqaqtap kórinedi. Arkanyń orny tipti ǵajap: dál sol jerge 12 kóshe jan-jaqtan túıisedi! Qaqpabaǵanalar (pılondar) bederbeınelermen kómkerilgen. Batys qasbettegi «Eriktilerdiń joryqqa shyǵýy. 1792 jyl» dep atalatyn bederbeıne óte áserli. Qaqpabaǵananyń sol jaq betindegi «Napoleon saltanaty» ata­latyn bederbeıne birshama akade­mııa­lyq sıpatta oryndalǵan. Joǵarydaǵy jataǵan qabyrǵanyń tańbabederinde (kar­týsh, muny keı sózdikterde máner­qa­lyp dep te alyp júr) Napoleonnyń Eýropa men Azııa qurlyqtaryndaǵy 30 uly shaıqasynyń attary oıylyp jazylǵan. Qarap turǵanda fransýzsha uqpasańyz da jańaǵy 30 shaıqas tasqa tizilip túskenin kórgende selt etpeı qala almaısyz. Napoleonnyń uly qolbasshylyǵyna da, fransýz soldattarynyń erligin ardaq­taǵan eldikke de sonshalyqty súısinesiz. Ensıklopedııalyq sózdikterdiń qaı-qaısysyn qarap otyrsańyz da saltanat arkalary aıryqsha ataýly oqıǵalardyń, kóbine naqty shaıqastardaǵy jeńister­diń qurmetine turǵyzylatynyn aıtady. Ádette solaı. Degenmen, keıingi zaman bul uǵymǵa da jańasha mán-maǵyna berip kele jatyr. Sonyń eń bir aıshyqty dáleli – Parıjdegi Defans Úlken ar­kasy. Ony kórgender Parıjge barǵan bizdegi aǵaıyndardyń arasynda kóp te emes. Kóp te emes bolatyny biz Parıj dese kóbine klassıkalyq mánerdegi ǵımarattardy oıǵa alamyz, bara qalsaq aldymen Mars alańyn, múgedekter úıin, Parıj Qudaıanasy soboryn, Sakre-Kıordi, Lývrdy, Grand-operany, Versaldi, Fontenblondy tamashalaımyz da qaıtamyz. 1997 jyly sóıtkeli turǵan jerimizden ataqty dombyrashy marqum Qarshyǵa Ahmedııarov, áıgili ánshi ShaHmardan Ábilev úsheýimizdi Oralbaı Ábdikárimov aǵamyz: «Sender Defansty kórmeseńder búgingi Parıjdi kórme­gen­deriń» dep turyp, Býlon ormany arqyly qalanyń jańa aýdandary jaqqa bastap barǵan bolatyn. Sonda sezingenbiz fransýz aqyl-oıynyń osy zamanǵy sıpatyn. Defans aýdanynda dat sáýletshisi Iohan Otto fon Shpreksenniń jobasymen turǵyzylǵan bul arkanyń bıiktigi ... 105 metr. Tórt qanattaǵy tórt lıft áp-sátte arkanyń ústine alady da shyǵady. Sonda turyp bul arka da túptep kelgende fransýz halqynyń jeńisiniń qurmetine turǵyzylǵanyn túsinesiz. Ol qandaı jeńis dersiz? Ol jeńis – ekonomıkanyń álemdik básekesinde shydas berý jeńisi, ǵylym men tehnologııadaǵy tabystar jeńisi, mádenıet pen ónerdegi talanttar jeńisi, salondar saıysyndaǵy sulýlyq jeńisi... Jalǵastyra berý erkińizde. Mine, biz Astanadaǵy Saltanat arka­synyń túpki tujyrymdamasyna endi jaqyndap kele jatyrmyz. Bul arqyly «Saltanat arkalary naqty soǵystaǵy nemese naqty shaıqastaǵy jeńistiń qurmetine turǵyzylady. Mundaı arka turǵyzatyndaı biz kimmen soǵysyppyz, qaı jerde jeńiske jetippiz?» deıtin keraýyzdyqqa da jaýap bergeli otyrmyz. Oıpyrmaı, ınternette dál solaı soǵyp jatqan soıqandar da tabylady. Astanadaǵy Saltanat arkasy asa ataýly oqıǵanyń qurmetine de, halqy­myzdyń asa aıtýly jeńisiniń qurmetine de turǵyzylýda. Ol qandaı asa ataýly oqıǵa? Myńjyldyqtar mejesinde, ǵasyrlar toǵysynda halqymyzdyń sandaǵan ǵa­syr­larǵa sozylǵan uly kóshi dittegen jerine jetti. Etnostyń mejeli mekenge qazyq qaǵýy tolyqtaı tııanaqtaldy. Qa­zaq óz jerine túpkilikti ıe boldy. Senbeısiz be? Qazaq óz jerine eń beri qoı­ǵanda 1991 jyly ıe bolǵan deısiz be? Olaı emes. Sóz júzinde solaı, is júzinde olaı emes. Nege? Negesi sol, dál 1991 jyly-aq KSRO-nyń ketip bara jatqan Prezıdentiniń ózi Qazaqstannyń teriskeıindegi bes oblystyń jeri Reseıge tıesili edi degendeı birdeńeni byqsytqan bo­latyn. Biz táýelsizdigimizdi jarııalaǵan­nan keıin-aq sol tusta emıgrasııadan Reseıdegiler jańa týǵan paıǵambardaı kórip kútip alǵan Soljenısyn «Re­seı­diń kósegesin qaıtsek kógertemiz?» degen salaqulash eńbeginde qazaqtar maldyń sońynda júrip, malynyń tuıaǵy tıgen jerdiń bárin meniki deı bergen dep san­dyraqtaǵan bolatyn. Sol sózderge elirmelenip, birese Oralda, birese Petropavlda kazaktar kóterilip, olarǵa she­kara­nyń arǵy jaǵynan dem berýshiler, jeliktirýshiler shyǵyp, oǵan Memlekettik Dýma qosyla jazdap, Jırınovskıı degen sabaz Reseı teledıdary arqyly birneshe kún qatarynan Qazaqstanǵa tikeleı aýmaqtyq talap qoıatyn, ımperııa­lyq, uly derjavalyq saıasatty qaıta qoz­dyratyn arandatýshylyq málimdeme­le­r jasap, oǵan bizdiń Syrtqy ister mınıstrligimiz: «Reseımen Dostyq, yn­ty­maqtastyq jáne ózara kómek týraly shart jasasqan egemen Qazaqstanǵa mundaı kúıe jaǵý memlekettik teledıdardan aıtylyp keledi jáne munyń áli kúnge deıin Reseı Federasııasynyń resmı toptary tarapynan qandaı da bir aıyptalyp nemese qarsylyq bildirilmeı otyrǵandyǵy nazar aýdartady» dep málimdeme taratyp jatqan bolatyn. Astana aýystyrý týraly sheshim sondaı kezde qabyldanǵan. «Biz Alataýdyń baýraıyna syımaı ketken joqpyz, qaıta jer jánnaty Jetisýdy qımaı-qımaı kettik. Tarıhtyń qatal talaby solaı bol­dy» degen sózdi Nursultan Nazarbaev sondaı kezde aıtqan. Ymǵa túsinbegen dymǵa túsinbeıtinniń kerin keltirip, aqyry aıtqyzyp tynǵanbyz. Keshe, 9 jeltoqsanda biz Astanadaǵy Ulttyq kitaphanada «Egemen Qazaqstan­nyń» betinde jaryq kórgen maqalalar­dan, suhbattardan, óleń-jyrlardan qu­ras­tyrylǵan «Táýelsizdik» atty kólemdi jınaqtyń tusaýkeserin ótkizdik. Rásimdi júrgize otyryp, áńgimeniń oraıynda osydan on jeti jyl burynǵy bir jaıdy eske alýǵa týra keldi. 1994 jyly jazda Qostanaıda Bıaǵańnyń – Beıimbet Maı­lınniń 100 jyldyǵy ataldy. Dál sonyń aldynda ǵana Parlament Prezıdent usynysyn qoldap, astanany Almatydan Aqmolaǵa aýystyrý týraly sheshim qa­byldaǵan edi. Qostanaıǵa barǵan kúnniń keshinde qonaqúıde almatylyq qalam­gerlermen bas qosyp qaldyq. Kileń yǵaı men syǵaıdyń áńgimesiniń basty taqyryby – astananyń aýysatyndyǵy. Sózdiń oraıy kelgende men bir ázil áńgime bastadym. Oıdan qıystyryp aıtyp jatyrmyn ǵoı. «Aqmolada bizdiń tildi keremet meńgergen, meńgergeni sondaı qazaqsha, qazaqsha ǵana emes baıaǵy jyraýlyq dástúrde óleń shyǵaratyn bir ulty ózge aqyn bar eken. Tilimizdi meń­ger­genmen, rýhy bizge atymen jat eken. Sol osy kúnderde bizdiń Prezıdentke qarsy sóı­leıtin bir tolǵaý shyǵarypty. Bastap­qy eki jolyn ǵana esimde saqtap qalyp­pyn», dedim. «Iá, ıá, aıtyp jiber» dep jatyr jurt. «Aq­mo­lany alǵany, Arqaǵa qoldy salǵany» dep bastalady» deı bergenim sol edi, biraz jurt kúlip, biraz jurt ázilmen sol sarynda jalǵastyryp áketti. Rymǵalı aǵanyń (Nurǵalı): «Ol tolǵaýdy men de estigenmin. Ári qaraı: «Esildi kelip al­ǵa­ny, etekke qoldy salǵany. Qaraótkeldi alǵany, qabyrǵaly halyq bolǵany» deıdi jańaǵy aqynyń» degeni esimde qalyp qoıypty. Bul sózge túsindirme jasap jatý artyq bolar. Asa ataýly oqıǵa, joǵaryda aıtqa­ny­myzdaı, myńjyldyqtar mejesinde, ǵasyrlar toǵysynda halqymyzdyń san­daǵan ǵasyrlarǵa sozylǵan uly kóshiniń dittegen jerine jetip, qazaq etnosynyń mejeli mekenge qazyq qaǵýy tolyqtaı tııanaqtalýy desek, halqymyzdyń asa aıtýly jeńisi dep neni aıtamyz? Endi soǵan keleıik. Egemen el atanyp, táýelsizdik týyn tikkendegi tabystarymyzdy tizgende el­tań­­bamyzdy, ánuranymyzdy, týymyz­dy belgilegenimizdi aıta beretinimiz bar. Árıne, olardyń máni úlken. Olar – eldigimizdiń sımvol­dary. Olar – boıtumardaı qasterleıtin qundy­lyq­tarymyz. Sonymen birge olar­dyń táýelsizdigin jarııalaǵan elder­diń bárinde bolýǵa tıisti, tipti mindetti atrıbýttar ekenin de eskermeýdiń taǵy jóni joq. Shyn­týaıtynda, biz táýelsiz­digimizdiń ózimizge bergen múmkindigin qaı turǵyda erekshe paıdalandyq desek, óz taǵdy­ry­myzdy ózimiz sheshetin elge aınalǵanymyz aldymen neden kórindi desek, óz astana­myzdyń ornyn ózimiz tańdaýdan kórindi deıtin jónimiz bar. Al táýelsiz memleket retindegi qýatymyz neden tanyldy desek,  aldymen az jyldyń aıasyn­da Astanadaı qala tur­ǵyza alýymyzdan tanyldy deıtin jónimiz bar. Bas-aıaǵy on bes jyldyń ishinde osyndaı qala salǵan eldiń qolynan endi bári de kelerine kúmán qalmaýǵa tıis. Arqa tósinde altyn alqadaı jarqy­rap, jyldan-jylǵa jaınap ósip kele jatqan ári jas qala, ári bas qala Astana – Elbasynyń eren erligi. Nursultan Nazarbaev bul ıdeıany japadan jalǵyz kóterdi, tikeleı jeke basynyń bedeline basyp turyp, tipti odan da ashyq aıtsaq – tizege salyp turyp sheshim qabyl­dattyrdy, kóshti de ózi bastady, qury­lysty da ózi basqardy. Astanamyzdy Alataý aıasyndaǵy arý qala Almatydan Arqadaǵy aıazdy Aq­molaǵa aýystyrý jóninde sheshim qabyl­daǵanda Prezıdent jańa elorda salýdyń ekonomıkalyq, áleýmettik turǵydan talaı paıda bererin oılaýmen qatar, bul qadamnyń geosaıası turǵydaǵy artyqshy­lyǵyn da qamdastyrǵan bolatyn. Bul óte alystan oılastyrylǵan qadam edi. Astana aýystyryla salysymen bizdiń soltústik óńirlerimizdiń tóńiregindegi sýyq sózdiń de, sypsyń sózdiń de sap tyıylǵany sondyqtan. Qazaqstannyń eýrazııalyq memleket retinde el asta­nasyn ortalyqqa kóshirýi bizdiń syrtqy saıasatymyzdyń kóp vektorly sıpatyna da saı keletin. Astana – Táýelsizdigimizdiń sulý sımvoly. Astana bizdiń ulttyq sana­myzdy shyn mánindegi memlekettilik bıigine, egemendik patrıotızm deńgeıine kóterdi, ultymyzdy uıyta tústi, barlyq etnostardy tóńiregine toptastyrdy. Astanany salý arqyly biz óz kúshimizge sene tústik, álemniń uly memleketterimen bir qatarda turýǵa degen umtyly­symyzdy arttyra tústik. Azattyǵy­myzdyń asqaq aıbynyna aınalǵan Astana bizdiń qolymyzdan uly ister keletinin kórsetti. Táýbe deıik, aǵaıyn. Búginde bizde bári bar. Kógimizde táýelsizdigimizdiń kók baıraǵy jelbirep tur, el ortasynda el­diktiń eń eńseli eskertkishi – araıly As­tanamyz tur, sol elordanyń tórinde asqaqtap Aqordamyz tur, tuǵyry bıik Táýelsizdik saraıymyz tur. Qazaqstan tulparynyń er-turmany tolyq túgen­deldi degen osy bolady. Etek-jeńdi jıyp, el boldy degen osy bolady. Biz el boldyq. Biz memleket qurdyq. Prezıdent aýyq-aýyq atap aıtyp, qadap kórsetip otyratyn osynaý qyp-qysqa, qarapaıym ǵana sóılemderde ǵa­jaıyp mán-maǵyna jatyr. El boldyq, memleket qurdyq degende biz egemendik alǵanymyzdy, táýelsizdik jarııalaǵanymyzdy ǵana aıtpaımyz. Aty táýelsiz de zaty táýeldi memleketter de tolyp jatyr jer betinde. Biz el boldyq degende eńsesi bıik elder qataryna qosylǵanymyzdy aıtamyz, biz memleket qurdyq degende sol memleketimizben myna jumyr Jerdiń tósine my­ǵym turǵanymyzdy aıtamyz. Nege bulaı aıtamyz? Qazaqstan Respýblıkasy táýelsizdigi­niń táı-táı basqan shaǵynan-aq alysqa da, jaqynǵa da, Shyǵysqa da, Batysqa da birdeı qarap, barsha eldermen tatý kórshilik, tyǵyz yntymaqtastyq, jemisti yqpaldastyq saıasatyn júrgizip, álem­dik qoǵamdastyqtan ekonomıkasy qýat­ty, saıasaty turaqty, jeri dáýletti, eli sáýletti memleket retinde óz ornyn oıyp turyp alǵandyqtan aıtamyz. Qazaq eli egemendiktiń eleń-alańyn­da-aq adamzat tarıhynda buryn-sońdy bol­maǵan qadamǵa baryp, qolyna ózi túsip turǵan tajal quralynan – atom qarýynan óz erkimen bas tartqandyqtan, sóıtip ıadrosyz álem qurýdy bastap berý arqyly búkil Jer júzine beıbit­shi­lik­tiń, izgiliktiń, jaqsylyqtyń, parasattyń úırenerlik úzdik úlgisin kelisti kórset­kendikten aıtamyz. «Bul elde jurt ta kóp, ult ta kóp, til de kóp, din de kóp, Táýelsiz Memleketter Dostastyǵynda halyqtardyń qyr­qysýy, dinderdiń tiresýi aldymen osylarda bastalady» dep talaı saıa­satshy sáýegeısip, bolashaqqa bal ashy­syp jatqan tusta san násildiń basyn qo­syp, tatýlyqtyń týyn tigip, eldik ura­ny­men uıysyp, ultaralyq, tilaralyq, dinaralyq jarasym men kelisimniń búkil álem alǵa tutatyndaı aıshyqty my­salyna aınalǵandyqtan aıtamyz. Bir kezde ortaq otanymyz bolǵan Odaq tarap, seksen jyldaıǵy keńestik ke­zeńde qalyptasqan sharýashylyq baı­lanystarynyń bári byrt-byrt úzilip, shańyraǵynyń byt-shyty shyqqan shaqta shıkizatyn ótkizetin jer taba almaı, alty aı boıy aılyq bere almaı, bar tap­qan-taıanǵanyn zeınetaqyǵa da, shákirta­qyǵa da jetkize almaı júrgen júdeý jyl­dardy bastan keshken el búginde álemniń 126 eline 200-den astam ónim túrin shyǵaratyn elge, halyqaralyq rezervi 60 mıllıard dollarǵa jýyq qar­jyny quraıtyn elge, ortasha aılyq jalaqysy 80 myń teńgege deıin artqan elge, ulttyq ál-aýqat deńgeıi jóninen álem memleketteriniń reıtınginde 110 eldiń arasynan 50-shi orynǵa shyqqan elge aınalǵandyqtan aıtamyz. Baıaǵy handyqtarymyzdyń kezinde de, keshegi ımperııalardyń tusynda da júz­degen jyldar boıy sheshilmeı kelgen, sheshilmegeni bylaı tursyn iri derjava­lardyń alaýyzdyǵynan aýyq-aýyq shıelenisip ketip, qarýly qandy qaqtyǵystarǵa da uryndyryp otyrǵan eń bir shetin máseleni – shekara máse­lesin aınalasy on bes jyldyń ishinde túbegeıli sheship, bir kezde ábden by­ty­syp bitkendeı kórinetin túıindi abaı­laǵan aqylmen, salqyn sabyrmen tarqa­týǵa qol jetkizgen, endi balalarynyń balalarynyń balalary el shetine alańdamaı ómir súretindeı, óz eli óleń tóseginde alshań basyp júretindeı el bolǵandyqtan aıtamyz. Táýelsizdik týyn tikkenine jıyrma jyl da tolmaı jatyp, qazaqsha aıtqan­da, aıdy aspanǵa shyǵarǵan, búkil Orta­lyq Azııadan birinshi bolyp, búkil Táýel­siz Memleketter Dostastyǵy ara­synan birinshi bolyp, búkil túrki ále­mi­nen birinshi bolyp, búkil musylman jur­tynan birinshi bolyp, búkil Azııa qurly­ǵynan birinshi bolyp álemdegi asa aby­roıly, bıik bedeldi uıymǵa – Eýropa­daǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna tóraǵalyq etýge qol jetkizgen el bolǵandyqtan aıtamyz. Jańa biz Qazaqstannyń Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymy­na tabysty tóraǵalyq etkenin aıttyq. Osy arqyly bizdiń elimiz óz tarıhynyń jańa bir belesine kóterildi. Abyroımen kóterildi. Endi biz álem saıasatynyń syrttaı baqylaýshysy emespiz. Endi biz álem saıasatynyń qatardaǵy qatysý­shysy emespiz. Endi biz álem saıasatyn qalyptastyratyn, aıqyndaıtyn elder­diń qataryna qosyldyq. Bizdiń elorda­myz Astana kári qurlyqtyń kókeıkesti máselelerin qarap, mańyzdy sheshimder qabyldaǵan Helsınkı, Parıj, Býdapesht, Lıssabon, Ystambul sııaqty qala­lardyń qataryna qosyldy. Biz tabysty tóraǵalyqpen de toqtap qalǵan joqpyz. Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymynyń 11 jyl­dan beri shaqyrylmaı kele jatqan Sammıtin shaqyrýǵa qol jetkizdik. Táý­elsizdik saraıynda 56 eldiń basshylary bas qosyp, eki kún boıy álemniń qaýipsiz damýynyń, demokratııalyq jolmen ór­kendeýiniń asa mańyzdy máselelerin talqylady. Sammıt nátıjesinde Astana Deklarasııasy qabyldandy. Astana Sammıti Qazaqstannyń, qazaqtyń abyroıyn jer jahanǵa jaıdy. Basqasyn aıtpaı-aq, tek osy oqıǵany el tarıhynda, halyq jadynda qaldyrý úshin-aq Astanada Saltanat arkasyn turǵyzýǵa bolar edi. Nursultan Nazarbaev eldigimiz, memlekettiligimiz úshin jıyrma jylda ja­saý­ǵa bolatynnyń bárin jasady. Eń bastysy, biz ekonomıkasy qýatty, saıa­saty turaqty, sózdiń tolyq maǵyna­synda irgeli memleket qura aldyq. Bári de salystyrý arqyly bilinedi. Salystyryp kóreıikshi. 1994 jyly bizde ár adamǵa shaqqan­daǵy ishki jalpy ónim jeti júz dollardan keletin. Búgin she? Búgin sol kór­set­kish 12 eseden asyp, ár adamǵa 9 myń dol­lardan kelip otyr. Prezıdent Qazaqstan halqyna bıylǵy Joldaýynda táýelsiz­dik tarıhynyń alǵashqy jıyrma jy­lyn­da ishki jalpy ónimniń kólemi Oń­tústik Koreıada 3 ese, Malaızııada 2 ese, Sıngapýrda 4 ese, Vengrııada 5 ese, Polshada 4 ese óskenin aıtqan edi. Al bizde 12 ese! Álemdik tájirıbede óz táýelsizdiginiń jıyrma jylynda mun­daı nátıjege eshqandaı el qol jetkizip kórmegen eken. Prezıdentimiz osy jaqynda ǵana, «Nur Otan» partııasynyń HIV sezinde jan basyna shaqqandaǵy ishki jalpy ónimniń kólemi boıynsha biz, basqa kórshilerimizdi aıtpaǵannyń ózin­de, Ýkraınadan 2 eseden astamǵa asyp túskenimizdi, Shyǵys Eýropanyń bir­qa­tar elderiniń aldynda turǵanymyzdy aıtty. Baǵasyn bilgen janǵa bul – bárimiz baǵyndyrǵan asqar bıik. Bul jeńis pe? Sóz joq, jeńis. El­diktiń jeńisi. Biz, aq-adalyn aıtqanda, ózgelermen birge egemendikke qol jetkizgen kezde táýelsiz memleket qura alsaq ta, el qatarly tura alsaq ta táýbe, táýbe deıtindeı jaǵdaıda edik. Shúkir, ondaı bolǵan joq. El ekenbiz. Rýhy kúshti, jigerli jurt ekenbiz. Basqalar istegendi biz de istep, basqalar tyndyrǵan sharýalardy biz de tyndyra alady ekenbiz. Tipti talaı­lardan artyq istep, artyq tyndyra alady ekenbiz. Oǵan aldymen ózimizdiń kózimiz jetti. Odan keıin ózgelerdiń kó­zin jetkizdik. Til-aýzymyz tasqa. Táýelsizdik toıyna osy­laı, asqaq abyroımen kelip otyrmyz. Bul saltanat pa? Sóz joq, saltanat. Eldiktiń saltanaty. Astananyń arkasy – Azattyqtyń arqasy. Arqadaǵy arka Alashty arqalandy­ryp tursyn! Saýytbek ABDRAHMANOV.