Iá, sırek kezdesetin 7 túrli metall qospasynan quıylǵan bul Taıqazanǵa bıyl – 620, al onyń Túrkistanǵa ákelingenine 30 jyl tolyp otyr.
Jalpy salmaǵy 2 tonna, syıymdylyǵy 3 myń lıtr bolatyn qazan sý quıýǵa ǵana arnalǵan. Oǵan beısenbi kúni sý toltyrylyp, tátti aralastyrylyp qoıady eken. Kelesi kúni, ıaǵnı juma namazdan keıin tátti sý jurtqa taratylǵan. Odan keıin bos qazanǵa árkim óziniń ákelgenin, ıaǵnı saýdager – tıynyn, qasapshy – etin, ańshy – terisin, sharýa bıdaıyn tastaǵan. Ony shyraqshylar muqtaj adamdarǵa taratyp beretin bolǵan.
Zertteýshilerdiń dereginshe, on bólikten turatyn qazannyń astyndaǵy tireýishi segiz bólikten quralǵan. Búginde qazan quıylǵan peshtiń orny anyqtalyp, sol kezde jumys istegen sheberler jaıly zertteý jumystary júrgizilýde.
Zertteýshilerdiń deregine qaraǵanda, Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesinde saqtalǵan ortaǵasyrlyq Taıqazan 620 jyl buryn, ıaǵnı 1399 jyly Turannyń bıleýshisi Ámir Temirdiń buıryǵymen Túrkistannan 25 shaqyrym jerde ornalasqan Qarnaq eldi mekenindegi Ábdil Ázız Sharafýddın Tebrızı sheberdiń ustahanasynda quıylǵan. Taıqazan 1935 jyly Lenıngrad, qazirgi Sankt-Peterbýrg qalasynda ótetin Iran sheberleriniń III Halyqaralyq konferensııasyna úsh aıǵa jiberilgenimen 54 jyldan keıin, ıaǵnı 1989 jyldyń 18 qyrkúıeginde tarıhı otanyna qaıta oraldy. Bul iske, ıaǵnı kóne jádigerdiń Túrkistanǵa ákelinýine memleket jáne qoǵam qaıratkeri, ǵalym-etnograf О́zbekáli Jánibekovtiń qosqan úlesi zor.
Alyp qazannyń syrtynda úsh qatar jazý bar. Alǵashqy qatarda Qurannyń Táýbe súresiniń 19-aıatynan úzindi Paıǵambarymyzdyń: «Kimde- kim Alla taǵala úshin sý quıatyn ydys jasasa, jumaqta oǵan arnap haýyz daıyndaıdy», – degen hadısimen jalǵasqan. Sondaı-aq «Álemdegi shaıhtardyń sultany Ahmet Iаsaýıdiń mazary úshin Ámir Temirdiń buıryǵymen jasalǵan», – degen sózben qatar «jıyrmasynshy sháýál, 801 jyl», – dep ýaqytty aıshyqtaǵan. Bul bizdiń jyl sanaýymyzsha, 25 maýsym 1399 jyl degen sóz. Taıqazannyń avtory óz aty-jónin jazýdy da umytpapty.
Al jýyrda «Áziret Sultan» memlekettik tarıhı-mádenı qoryq-mýzeıi Elbasy N.Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý», «Uly dalanyń jeti qyry» baǵdarlamalyq maqalalaryn negizge ala otyryp, ataýly dataǵa oraı kórme uıymdastyrdy. Ortaǵasyrlyq qundy muralardy dáripteý arqyly jas urpaqqa tarıhymyzdy tanytý, olardyń paıym-parasatyn arttyrý, eldik sanaǵa baýlý, ótken tarıhymyzǵa degen qyzyǵýshylyǵyn oıatýdy maqsat etken kórme «Qaıta oralǵan jádiger» taqyrybynda Túrkistan qalasynyń Ámir Temir atyndaǵy jalpy orta mektebinde ótti. Qoryq-mýzeı qyzmetkeri K.Ásetova álemdegi eń úlken qazan jaıly muǵalimder men oqýshylarǵa áńgimelep, kóne muraǵa qatysty tyń derektermen bólisti.
«Elbasy N.Nazarbaev «Uly dalanyń jeti qyry» baǵdarlamalyq maqalasynda keıingi jyldary tabylǵan tarıhı jádigerler bizdiń babalarymyzdyń óz zamanyndaǵy eń ozyq, eń úzdik tehnologııalyq jańalyqtarǵa tikeleı qatysy bar ekenin aıǵaqtaıtynyn, bul jádigerler Uly dalanyń jahandyq tarıhtaǵy ornyna tyń kózqaraspen qaraýǵa múmkindik beretinin atap ótken bolatyn. Qoryq-mýzeı ótkizip otyrǵan kórme de búgingi urpaqtyń tarıhymyzǵa tyń kózben qaraýyna, babalarymyzdyń murasyn tereń tanı túsýine múmkindik jasaıdy», – deıdi kórme uıymdastyrýshylary.
Kórmeniń ekspozısııasyna 50-ge jýyq jádiger qoıylǵan. Olardyń qatarynda orys saıahatshysy A.Kýnnyń albomyndaǵy 1864 jylǵy fotosýretter men 1935 jyly Taıqazandy Sankt-Peterbýrgke alyp bara jatqandaǵy muraǵattyq sýret bar jáne 1989 jyly Ermıtaj mýzeıinen Taıqazandy shyǵaryp jatqan sátiniń muraǵattyq sýreti de qoıylǵan. Sonymen qatar Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesine kelgen tulǵalardyń fotosýretteri jáne qoryq-mýzeıdiń muryndyq bolýymen 2009-2014 jyldar aralyǵynda ótken jastar arasyndaǵy qazaq kúresinen respýblıkalyq «Taıqazan» týrnıriniń fotosýretteri, medaldary men muraǵattyq qujattary kópshilik nazaryna usynyldy.
Túrkistan oblysy