Epıdemııalyq jaǵdaıdyń kúrdelenýine baılanysty Almaty qalalyq taýarlar men kórsetiletin qyzmetterdiń qaýipsizdigi sapasyn baqylaý Departamentiniń karantındik jáne asa qaýipti ınfeksııalardy epıdemııalyq qadaǵalaý bóliminiń basshysy Saıat Qaýmetbaev jıi qoıylatyn suraqtarǵa jaýap berip, saqtyq sharalary týraly birqatar usynystaryn ortaǵa saldy.
– Siz álemdegi epıdemııalyq jaǵdaıdy qalaı baǵalaısyz? Jaǵdaı qashan turaqtalýy múmkin? Vırýs mýtasııaǵa ushyraı ma álde adamdar qyraǵylyqty toqtatty ma?
– Álemdegi epıdemııalyq jaǵdaı tym shıelenisip tur. Pandemııa qarqyn alýda. Búginde álem boıynsha koronavırýs ınfeksııasynyń 43 mıllıonnan astam jaǵdaıy tirkelip otyr. Bul óz kezeginde adamdardyń qaýipsizdik máselesine salǵyrt qaraýynan da órship otyrǵany jasyryn emes. Meniń oıymsha, epıdemııamen kúresýdiń eń qolaıly ádisi – qytaıdyń tásili. Ony Tynyq muhıty jáne Ońtústik-Shyǵys Azııa elderi basshylyqqa alyp qoldanýda. Bir táýliktiń ishinde Japonııada – 620, Malaızııada – 350, Koreıada – 75, al Qytaıda shamamen 30 jaǵdaı tirkelgen. Úndistanda táýligine 70 myńnan astam adam indettiń ilmegine ilinýde. Sovid-19 ınfeksııasy álem boıynsha múldem zerttelmegendikten, amerıkandyq jáne Eýropalyq aımaqtarda vırýstyń mýtasııasy joqqa shyǵarylmaıdy. Búkil jahan ǵalymdary osy baǵytta jumys istep jatyr.
– Búginde pandemııanyń ekinshi tolqynyna qatysty túrli boljamdar aıtylýda. Keıbir sheteldik sarapshylar ekinshi tolqyn aýqymdyraq bolady degendi aıtyp júr. Azamattar indettiń aldyn alý jáne ınfeksııanyń qarqyndylyǵyn tómendetý úshin qandaı qadamdar jasaý kerek?
– Belgilengen shekteý sharalaryn buzbaı jáne jeke saqtyq sharalaryn saqtaı otyryp, halyqty KVI – den barynsha qorǵaýǵa bolady. Betperde taǵý, áleýmettik qashyqtyqty saqtaý, adamdar kóp jınalatyn jerlerge barmaý, túrli otbasylyq is-sharalardan bas tartý aýrýdan aýlaq bolýdyń birden-bir joly. О́kinishke oraı, karantın talaby sál báseńdegeni sol edi, jurt jappaı toı-toılaýǵa kóshti. Bul ásirese, egde jastaǵy azamattar úshin asa qaýipti ekenin umytpaýymyz kerek. Qarttar men balalardy barynsha qorǵaýǵa tıispiz. Aǵymdaǵy epıdemııalyq jaǵdaıdy eskere kele ınfeksııanyń órshýine jol bermeýge jáne qarqyndylyǵyn tómendetýge bolady. Birinshiden, buqaralyq is-sharalarǵa (as berý, saltanatty otbasylyq toılar, úılený toılary, uzatý, mereıtoılar, eske alý, oıyn-saýyq, kınoteatrlar, kórermenderdiń qatysýymen sporttyq is-sharalar jáne t.b.), onyń ishinde úıde ótkizýge tyıym salý. О́kinishke oraı, bul tyıymdardy buzý faktileri aıyppuldarǵa qaramastan jalǵasýda. Ekinshiden, barlyq kúnderi oıyn-saýyq oryndarynyń (túngi klýbtar, karaoke) jáne arnaıy qoǵamdyq tamaqtaný obektileriniń (banket zaldarynyń, barlardyń, fýdkorttardyń), sondaı-aq jeksenbi kúnderi azyq-túlik jáne azyq-túlik emes jabyq bazarlardyń jumysyna tyıym salý. Úshinshiden, nysandardyń jumys berýshilerimen menshik nysanyna qaramastan, qyzmetkerlerdiń keminde 50% - yn, birinshi kezekte 50 jastan asqan qyzmetkerlerdi qashyqtyq formatta qamtamasyz etken abzal. Almatyda bul baǵytta keshendi sharalar qabyldandy. Mektepter men balabaqshalardaǵy bastaýysh synyptardaǵy kezekshi toptardyń jumysyn jalǵastyra otyryp, bilim berý jáne mektepke deıingi balalar mekemeleriniń jumysy qashyqtyqtan jalǵasýda. Kóp páterli úılerdiń kireberisteri men balalar alańdaryn profılaktıkalyq dezınfeksııalaý qaıta jańartyldy. Qoǵamdyq kólikte, qoǵamdyq tamaqtaný obektilerinde jáne demalys oryndarynda áleýmettik qashyqtyq pen betperde rejiminiń saqtalýyn tekserý jónindegi monıtorıngtik toptardyń jumysy qaıta jandandy.
– Almatynyń bas sanıtar dárigeriniń qaýlysyna sáıkes, qalaǵa keletin barlyq halyqaralyq reıs jolaýshylarynda PTR-tekserýden ótkeni týraly anyqtama bolýy tıis. Sondaı-aq, dıagnostıkalyq sharalardyń biri jaqynda COVID-19 úshin IFT ádisin zertteý dep atalady. Dıagnostıkanyń osy ádisi týraly tolyǵyraq aıtyp berseńiz, ol PTR-dan nesimen erekshelenedi? Qandaı jaǵdaılarda test jasaý usynylady?
– Úkimet janyndaǵy vedomstvoaralyq komıssııa Qazaqstanǵa halyqaralyq reıstermen keletinderdi azamattyǵyna qaramastan PTR-testten ótkeni týraly anyqtamasyz ushaqtarǵa otyrǵyzýǵa jibermeý týraly sheshim qabyldady. Dıagnostıkalyq ádisterge keletin bolsaq, eń qolaıly ádis – PTR synaqtary, ony júrgizý úshin medısına qyzmetkerlerine muryn men jutqynshaqtyń shyryshty qabyǵynan tampon alý jetkilikti. Koronavırýsqa IgG jáne IgM klasty antıdenelerdi anyqtaı otyryp, COVID-19-ǵa IFT (ımmýnofermenttik taldaý) ádisimen zertteý anaǵurlym kúrdeli. Bul rette qan úlgileri zertteledi. IFT ádisiniń negizinde kontıngenttiń nemese halyqtyń toptarynyń keń aýqymyn zerthanalyq tekserý qajet bolǵan kezde sıgnaldyq ádis retinde paıdalanylatyn ekspress-testileý de jumys isteıdi.
– Sıpmtomy bilinbeıtin naýqastar týraly aıta ketseńiz. Qala turǵyndary áli de ózderin osy ınfeksııanyń qaýipti emestigine sendirýge tyrysýda.
– Epıdemııalyq turǵydan KVI-di sımptopmsyz tasymaldaýshylar – belgileri bar KVI naýqastaryna qaraǵanda qaýipti, óıtkeni olardyń ózderi aýrýdyń bar-joǵyn bilmeıdi jáne basqalarǵa juqtyryp, ınfeksııany eriksiz taratady.
– Qazir jappaı vaksına júrip jatyr. Biz kórip otyrǵanymyzdaı, KVI balanyń denesine qatty zııan tıgizbeıdi-mys. Olarǵa ekpe salý kerek pe?
– Búgingi tańda juqpaly aýrýlardyń aldyn alý úshin halyqtyń qaýipti toptaryn tumaýǵa qarsy vaksınalaý júrgizilýde. Bul, árıne qajet bolǵan soń jasalyp jatyr. KVI aǵymynyń aýyrlyǵy kúrdelene tússe ólim-jitim jaǵdaılary joǵary bolady. Ár azamat óz januıasyna jaýapkershilikpen qaraýǵa tıis. Sebebi ınfeksııa oınaıtyn zat emes. Indettiń alǵashqy tolqyny qanshama jannyń ómirin jalmady. Sodan sabaq alyp, jaqyndarymyzǵa qorǵan bolýymyz kerek.
– Qys mezgili jaqyndap keledi. KVI-den basqa qandaı qaýipti ınfeksııalar qaýip tóndirýi múmkin? Ártúrli ınfeksııalardy juqtyrý qaýpin qalaı azaıtýǵa bolady?
– Qysqy kezeńde adam aǵzasyna, atap aıtqanda tumaý, JRVI (jiti respıratorlyq vırýstyq ınfeksııalar), menıngıt (menıngokokk, serozdy), týberkýlez, pnevmonııa, tonzıllıt sııaqty kúzgi-qysqy maýsymdylyǵy bar keń taralǵan ınfeksııalar qaýip tóndirýi múmkin. Olardy azaıtý jáne aldyn-alý úshin saqtyq sharalaryn berik ustanyp, aǵzamyzdy dárýmendermen baıytqanymyz jón. Taza aýada kóbirek tynystap, dene jattyǵýlarymen aınalysqannyń artyqtyǵy joq. Betperde rejimi, áleýmettik alystaý, qoldy jýý, aǵzany nyǵaıtatyn taǵamdardy kóbirek tutynýdyń mańyzy zor.
– О́tken jyly ýlaný nemese durys tamaqtanbaý oqıǵalary kóp bolǵany týraly aıtylǵan. Aǵymdaǵy jyly jaǵdaı qandaı? Ýlaný qaýpine qandaı tamaq ónimderinen qoldaný jatady?
– Salystyrmaly túrde qaraıtyn bolsaq, aǵymdaǵy jyly tamaqtan ýlaný jaǵdaıy tómendegenin baıqaımyz. Bul KVI-ge qarsy shekteý sharalarymen-qoǵamdyq tamaqtaný men úı jaǵdaıynda jappaı otbasylyq is-sharalar (toı, úılený toıy, uzatý, eske alý jáne t.b.) ótkizýge tyıym salýmen, sondaı-aq halyqtyń basym kópshiliginiń jeke qaýipsizdik erejelerin saqtaýymen baılanysty. Qoldy sabynmen, antıseptıktermen jıi jýý kóp qıyndyqtyń aldyn alady. Ýlaný negizinen úıde daıyndalǵan konservilerge, sondaı-aq gıgıena men qol jýýdyń qarapaıym erejelerin elemeýden týyndap jatady.