«KEGOC» AQ: Damyǵan elektrenergetıka salasy – turaqty ekonomıka negizi

– GOELRO – bul energetıkany damytýdyń jospary ǵana emes, keńes res­pýblıkalarynyń tutastaı halyq sharýashylyǵyn údemeli damytýdy kózdeıtin tuń­ǵysh memlekettik jos­par dep aıtýǵa bolady. Sol se­bep­ti alyp memleketti elektr qýa­­tymen to­lyq qamtamasyz etý­di kózdeıtin stra­tegııalyq qu­jatta óńirlerdi damytýdyń túr­li salalaryn jáne jańa ón­diristik kásiporyndardy salý máselelerin eskere otyryp, elektr jelileri men stansa­lar jú­ıesin qalyptastyrý qaras­ty­rylǵan.

Tarıhtan belgili, GOELRO jospary bastapqyda 10-15 jylǵa arnalyp, osy ýaqyt ara­lyǵynda ondaǵan óńirlik elektr stansalaryn (JES jáne SES) salý josparlanǵan. Ol tabıǵı, energetıkalyq jáne shıkizattyq resýrstardy, ár óńirdiń ózindik erekshelikterin eskere otyryp ázirlengen bo­latyn. Jospar boıynsha búkil memleket aýma­ǵyn­da ónerkásip nysandary oń­taıly ornalastyrylýy kerek edi. Demek, postkeńestik el­der­degi elektr energetıkasyn da­mytý jónindegi iske qosylǵan jáne júzege asyrylyp jatqan jobalardyń barlyǵy sol GOELRO josparynyń zańdy jal­ǵasy deýge bolady.

Qazaqstan energetıkasynyń tarıhy da sol qujatta bekitilgen bastamalardan bastaý alady. Sonyń ishinde «Elektr jelilerin basqarý jónindegi Qazaqstan kompanııasy» «KEGOC» AQ eli­mizdegi basty elektrjelilik kompanııa retinde sol dástúrdi jalǵas­tyryp, jyldan jylǵa Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń elektrjelilik ınfra­qu­ry­lymyn jetildirip keledi. Bul sózi­miz­ge kompanııanyń qalyptasýy jáne órken­deý tarıhy dálel.

KEGOC 1997 jyly qurylǵan sáti­nen bastap Qazaqstan Respýb­lıkasy eko­nomıkasynyń kúnnen kúnge artyp kele jatqan tutyný suranysyn es­kere otyryp, Ulttyq elektr torabyn (UET) da­mytý jáne jańǵyrtý jumys­taryn júrgizýdi qolǵa aldy. Ja­ńa ın­fraqurylymdyq joba­lardy iske asyrýdy josparlaý barysynda KEGOC bar­lyq eko­nomıkalyq, áleýmettik jáne geo­­grafııalyq aspektilerdi, ıaǵ­nı negizgi qýat kózderiniń or­nalasýy, ta­bı­ǵı resýrs­tar, ha­lyq sany jáne óńir­lerdi damytý josparlarynyń negizgi baǵyt­tary syndy máselelerdi únemi nazarda ustaıdy.

О́zderińizge málim, Qazaq­stan­­daǵy ne­gizgi qýat kózderi iri kómir kenish­te­ri­niń mańynda or­­nalasqan. Sonyń biri dúnıe júzindegi eń iri kómir kenishi – «Bogatyr» razrezi ornalasqan Ekibastuz kómir basseıni. Solaı bola tura, 2000 jyldardyń basynda elektr energııasyn tutyný kólemi kúrt ósken bolatyn. Sol sátterde Qazaqstannyń oń­tús­tik óńir­lerinde elektr ener­gııa­synyń tap­shylyǵy sezile bas­tady. Osy máseleni joıý úshin 2009 jyly KEGOC jalpy uzyn­dyǵy 1 097 shaqyrymdy quraıtyn Qazaqstannyń «Sol­tústik-Oń­tústik tranzıti 500 kV ekinshi elektr jetkizý jelilerin salý» jo­basyn júzege asyrdy.

Kompanııa tarıhyndaǵy ekin­shi ári eń iri, aýqymdy joba – «Soltústik-Shyǵys-Ońtústik tranzıti 500 kV áýe jelilerin salý» (Shyǵys tranzıti). Atal­ǵan joba sheńberinde jal­py uzyndyǵy 1 770 sha­qyrymnan asatyn joǵary voltty elektr jeli­leri tartylyp, 2018 jy­­ly 500 kV sanatyna jata­tyn «Semeı», «Aqtoǵaı» jáne «Tal­dyqorǵan» syndy 3 jańa qosalqy stansa saly­nyp, paıdalanýǵa berildi. Qoldanysta júrgen bir­­­qatar energetıka nysandary qaı­­tadan jańartyldy.

«Soltústik-Ońtústik» 500 kV ekin­shi tranzıti jáne 500 kV Shyǵys tran­zıti paıdalanýǵa beril­gennen keıin Qa­zaq­stannyń soltústiktegi elektr stan­sa­larynan ońtústik óńirlerge elektr energııasyn tasymaldaıtyn júıequraýshy jelilerdiń ótkizý qabileti 2 100 MVt-qa deıin arta tústi. Iаǵnı osy áýe jeli­lerin salý arqyly ońtústik aımaqtardaǵy elektr qýatynyń tapshylyǵy máselesin joıýǵa jáne aldaǵy birneshe jylǵa sol aımaqta ósip kele jatqan elektr energııasyna degen tutyný suranystaryn qamtamasyz etýge múmkindik aldyq.

Kompanııa qoldanystaǵy ak­tıv­terdi jańartýǵa da asa kóńil bóletinin erekshe atap ótkim ke­ledi. Qazirgi tańda kompanııa 220-500 kV áýe jelilerin qaı­­ta jóndeý jobalaryn iske asyrýdamyz. Ondaǵy maqsat – elektr jelileriniń tehnıkalyq kórsetkishterin qalpyna keltirý jáne elektr qýatyn tasymaldaý sharttaryn kúsheıtýdiń arqasynda qyzmet etý merzimin keminde 30 jylǵa deıin ulǵaıtý arqyly Qazaqstan Ulttyq elektr toraby jumysynyń se­nim­­diligin arttyrý.

Taǵy bir asa mańyzdy joba bar, ol – «Qazaqstannyń Bir­tutas elektr ener­getıkalyq júı­esiniń Batys aıma­ǵyndaǵy elektr jelilerin kúsheı­tý». Joba aıasynda Oral-Atyraý-Teńiz baǵyty boıyn­sha 220 kV ekinshi áýe jelisin tartý ­kóz­delip otyr. Bul elektr qýa­tyn ótkizý qa­biletin eki esege ulǵaıtyp, óńirdegi tu­tyný­shy­lardy elektr energııasymen qamtamasyz etý senim­diligin arttyrýǵa múmkindik beredi.

«Sıfrlyq Qazaqstan» mem­lekettik baǵdarlamasy sheń­berinde KEGOC «aqyldy» je­lilerdi (SmartGrid) qalyp­tas­tyrýdy qolǵa aldy. Dálirek aıt­­qanda, qazir kompanııa «Bir­tutas elektr energetıkalyq je­lisiniń (BEJ) jumysyn bas­qa­rýdyń apatqa qarsy jáne rejimdik avtomatıkanyń orta­lyqtandyrylǵan júıesin en­gizý» jobasyn iske asyrýda, ja­qynda aıaqtalýy tıis.

Bolashaqtaǵy josparlar týraly aıtatyn bolsaq, búgin­gi tańda KEGOC turaqty tok jelisin qurastyrý múmkin­dikterin qarastyryp jatyr. Mun­daı jeli qoldanystaǵy jeli­lermen salystyrǵanda 4-5 ese­ge kóp qýat tasymaldaýǵa jáne ony edáýir qashyqtyqqa jetkizýge múmkindik bere­di. So­nymen qatar bul Qazaq­stannyń eksporttyq jáne tran­zıttik áleýetin ulǵaıtýǵa da jol ashady. Máselen, artylǵan elektr energııasyn Ortalyq Azııa jelileri arqyly Ońtústik Azııa elderine eksporttaýǵa bolady.

– Qazaqstan energetıkteri taıaýda ǵana ózderiniń kásibı me­re­kelerin atap ótken bolatyn. Áriptesterińiz úshin tarıh qoınaýyna enip bara jat­qan 2020 jyl qalaı ótti?

– О́zińizge málim, 2020 jyly kóz ilespes jyldamdyqpen álemniń barlyq eline tarap ketken koronavırýs ınfek­sııa­synyń saldarynan bizdiń elimiz úshin de, tutastaı álem úshin de ońaı jyl bolǵan joq. Pandemııalyq jaǵdaı kóp­tegen kásiporyndardyń qyz­me­tine ózgerister engizýge yq­pal etti, sonyń ishinde bizdiń kom­pa­nııamyzdyń josparlaryna da ózgerister endi. Osy jaıǵdaıdy eskere otyryp, «KEGOC» AQ-nyń úzdiksiz qyzmet etýin qam­tamasyz etý úshin kompanııa menedjmenti barlyq qajetti shara­lardy jedel túrde qabyl­dap otyrdy. Koronavırýs der­tiniń taralýyna jol bermes úshin Jedel shtab quryldy. Shtab jumysy barysynda Nur-Sul­tan, Almaty qalalary men óńirlerdegi jaǵdaıǵa úzdiksiz monıtorıng jasalyp, kompanııa kóleminde atqarylyp jatqan barlyq shara úılestirilip otyrdy.

KEGOC kompanııasy bas­ty elektrjelilik kompanııa retin­de elimizdegi ómir súrýdi qam­tamasyz etýshi uıymdar qata­ryna jatady. Qazirgi kezdegi jaǵ­daıdyń qıyndyǵyna qara­mastan, kompanııa ujymy ju­myla qyzmet atqaryp, ózine júk­telgen mindetterdi abyroımen oryndap keledi. Eń birinshi kezektegi basty qyzmetimiz – tu­tynýshylar elektr energııasymen úzdiksiz qamtamasyz etildi. Júıeli operator retinde kompanııa Qazaqstan Respýblıkasynyń Birtutas elektr energetıkalyq júıesiniń (QR BEJ) senimdi jumysyn qamtamasyz etip, shekaralas memleketterdiń ener­go­júıelerimen qatarlas ju­­mys rejimderiniń senim­diligin qamtamasyz etý jáne úı­lesimdi basqarý úshin tu­raqty baılanysta boldy. Bul jumystar elimizdiń tutastaı ener­gojúıesiniń turaqty jumys isteýi úshin asa mańyzdy ekenin atap ótken jón.

Jyldy jaqsy kór­set­kish­termen aıaqtaǵaly otyrmyz. Kom­panııaǵa 2020 jylǵy 9 aı­dyń qorytyndysy boıynsha 37,6 mlrd teńge kóleminde ta­za kiris kirdi. Bul 2019 jyl­dyń sáıkes merzimimen salys­tyrǵanda 26,8%-ǵa artyq. Jyl sońyndaǵy qorytyndy boıynsha kórsetkishterimiz de jaǵymdy bolatynyna senimdimin.

Turaqty qarjylyq jaǵdaı­dyń kórsetkishi retinde kompanııa aksııalary baǵasynyń ózgerý dınamıkasyn qarastyrýǵa bo­lady. Sońǵy birneshe jyl qa­tarynan KEGOC aksııalary Qazaqstannyń qor naryǵyndaǵy eń tıimdi ári joǵary suranysqa ıe qundy qaǵaz bolyp sanalady. Qazirgi kezde «KEGOC» AQ-nyń bir aksııasynyń quny 1 700 teńge mańaıynda qubylyp tur. Bul alǵashqy ornalastyrylǵan baǵadan (bastapqy baǵasy – 505 teńge) 3,3 ese artyq. Osy ýaqyt­tar aralyǵynda «KEGOC» AQ-nyń aksıonerlerine tólengen dıvıdendterdiń jalpy kólemi 133,2 mlrd teńgeni qurady. 2020 jyldyń birinshi jartysynda ǵana aksıonerlerge 20 mlrd teńge kóleminde dıvıdend tó­lendi.

Sondaı-aq kompanııanyń ne­gizgi aksıoneri «Samuryq-Qazyna» ulttyq qory bastamashy bolǵan – Bıznesti transformasııalaý baǵdarlamasyn iske asyrýdy jalǵastyrýdamyz. Baǵdarlamanyń basty maq­saty – bıznes-úrdisterdi ońtaı­landyryp, qyzmet tıimdiligin arttyrý. О́zderińizge belgili, qa­lyptasqan tártipterdi jáne qarym-qatynastardy ózger­tý jónindegi kez kelgen bas­ta­malardyń barlyǵy qyzmet­ker­ler arasynda kúmán tý­ǵyza­tyny sózsiz jáne kóbisiniń ózgeristerge qarsy bolýy da bek múmkin. Alaıda du­rys tań­dalǵan ádister men kom­mý­nıkasııanyń arqasynda kom­panııa ujymy atalǵan baǵdar­lamanyń qajettiligin moıyn­dap qana qoımaı, bar­lyǵy biraýyzdan qoldady. Son­dyq­tan avtomattandyrý jáne sıfr­landyrý jónindegi negizgi is-sharalar aıaqtalysymen jú­zege asyrǵan tranformasııa baǵ­darlamasynyń tıimdiligin bar­lyǵymyz sezinemiz degen oıdamyn.

– Qys mezgilinde elektr ener­gııasymen qamtamasyz etý máselesi kez kelgen qatardaǵy qazaqstandyqtardy qyzyq­tyrady desem, qatelespeıtin shy­ǵarmyn. Áńgimemizdi osy baǵytqa bursaq...

– Shynymen de, kúz ben qys mezgili energetıkter úshin asa qıyn jáne kúrdeli kezeń. Son­dyqtan erte kóktemnen bastap, kún jylyna salysymen biz Ulttyq elektr torabyn kezekti kúz-qys mezgiline daıyn­daýǵa kirisip ketemiz. Kom­panııa balansynda UET-ty quraıtyn uzyndyǵy shamamen 26,4 myń shaqyrymdy quraıtyn kerneýi 220-1150 kV elektr jetkizý jelileri jáne transformatorlarynyń bel­­gi­lengen qýaty 36,0 GVA-dan asa­tyn 80 elektr stansasy ki­redi.

Bıyl jóndeý-pro­fılak­tıkalyq jumystardyń bar­lyq josparlanǵan kóle­mi ýaq­tyly ári sapaly atqa­ryl­dy. Eń aldymen kompanııa­nyń elektr jetkizý áýe jeli­le­rinde jáne elektr stansııalarynda júrgizildi. Barlyǵy elektr energııasyn jetkizetin 95 jeli jáne stansalardaǵy jabdyqtardyń 56 danasy jón­deýden ótti. Budan bólek, ǵı­marattar men qurylǵylar jáne arnaıy tehnıkalar da jóndeldi. Bir aıta keterligi, stan­salar men áýe jelilerinde jóndeý-profılaktıkalyq ju­mystaryn júrgizý kezinde eńbek qaýipsizdigin qamtamasyz etý máselelerine erekshe kóńil bó­linedi. Barlyq fılıalda «Eńbek qaýipsizdigi men qorǵaý jónindegi óndiristik keńesiniń» ınstıtýty qalyptastyryldy. О́ndiristik jumysshylardy jeke qorǵaný quraldarymen qam­tamasyz etý úshin qo­maq­ty qara­jat bólinedi, ja­ńa normatıv­tik qujattar ázir­le­nip, nusqaý­lyq pen oqytý sharalary uıym­dastyrylady.

Kúz-qys mezgili bastalmas buryn qajetti materıaldardyń, qosal­qy bólshekterdiń, quryl­ǵy­lardyń apattyq qory qalyp­tastyryldy. Transforma­tor­larǵa qajetti maı men janar-jaǵar maıdyń qory da daıyndalyp qoıdy.

Nátıjesinde, Energetıka mınıstrliginiń Atom jáne ener­­getıkalyq qadaǵalaý jáne baqylaý komıteti «KEGOC» AQ-na 2020-2021 jyldary kúz-qys mezgilindegi jumysqa da­ıyn ekendigi týraly qujatty bekitilgen merziminen buryn tabystady. Sol sebepti, otandastarymyzdy KEGOC ujymy Qazaqstannyń Ulttyq elektr torabynyń aldaǵy qysqy kezeńde de esh aqaýsyz, senimdi jumys isteýin qamtamasyz etedi dep sendire alamyn.

– Bıyl Qazaqstan Res­pýblıka­synyń Prezıdenti asa mańyzdy ekonomıkalyq bas­­tamalardy kóterdi. Olar kvazı­memlekettik sektordy da aınalyp ótpeıtini anyq. Atap aıtsaq, Memleket basshysy otandyq kásipkerlerdiń qu­qyǵyn qorǵaýǵa erekshe nazar aýdardy. Sizdiń kom­pa­nııańyz bul baǵytta qandaı ister tyndyrdy?

– Qazaqstandyq óndirýshiler­men qarym-qatynas ornatý – bizdiń kompanııa qyzmetiniń bas­ty baǵyttarynyń biri. Bul oraıda «KEGOC» AQ «Sa­­m­u­ryq-Qazyna» ulttyq ál-aýqat qorynyń kompanııalar toby­nyń quramynda ekenin, al otan­dyq óndirýshiler qordyń uzaq merzimdi seriktesteri ekenin atap ótkim keledi. Kompanııamyz Qazaqstanda óndirilgen taýarlardy satyp alý kólemin ulǵaıtý boıynsha júıeli jumys atqaryp keledi. Atap aıtsaq, joǵaryda atalǵan ınfraqurylymdyq jo­­balardy iske asyrý kezin­de kompanııa temir-beton buıym­daryn, temir tireýlerdi, kabel-sym sııaqty ónimderdi, baılanys konden­satorlaryn, trans­formator­lardy, relelik qor­ǵanys panelderin jáne avto­matıkanyń keıbir túrlerin otan­­dyq óndirýshilerden satyp alady.

Nátıjesinde, máselen, 2019 jyldyń qorytyndysy bo­ıyn­sha «KEGOC» AQ-da satyp alý kólemindegi jalpy jer­gilikti ónim úlesi 60% nemese 34 mlrd teńgeni qurady. El ishin­de kompanııa negizinen reak­tor, transformator, arnaıy teh­nıka, metalqurylǵylaryn, oqshaýlaǵyshtardy, motor maılaryn, akkýmýlıator batareıa­laryn, kabeldik ónimderdi, órt sóndirý quraldary, boıaý materıaldaryn, janar-jaǵar maıdy jáne basqa da kóptegen ónimderdi satyp alady.

KEGOC sonymen qatar Mú­gedekter qoǵamymen tyǵyz ju­mys isteıdi. О́ndiristik maman­dar úshin barlyq zamanaýı talaptarǵa saı keletin arnaıy kıim-keshekti turaqty túrde osy uıymnan satyp alady.

– Baqytjan Tóleýqa­jy­uly, buǵan deıin «KEGOC» AQ-nyń barlyq jetis­tigi – ujymnyń judyryqtaı jumylýynyń, qalyptasqan korporatıvtik joǵary máde­nıet­tiń arqasy dep birneshe márte aıtyp qaldyńyz. Bul jol­ǵa qalaı keldińizder?

– Men bul pikirimdi qaıtala­ǵym kelip tur, kompanııamyzdyń barlyq jetistigi – uıymshyl ujymnyń tynymsyz atqaryp kelgen aýqymdy jumysynyń jemisi. Ujym, ıaǵnı adam kapıtaly – KEGOC kompanııasynyń eń basty ári qundy aktıvi sanalady.

Kompanııa qyzmetkerleri úne­mi joǵary korporatıvtik máde­nıetti kórsetip keledi. Bul ádilettilik, ashyqtyq, syı­las­­­tyq, teń múmkindikter, ur­paqtar sabaqtastyǵy men úzdik álemdik tájirıbe jáne HR-tehnol­ogııalarǵa súıengen tıimdi kadrlyq saıasattyń, sondaı-aq basshylyq pen qatardaǵy jumysshylar arasyndaǵy ózara úzdiksiz dıalogtyń máýeli jemisi dep bilemin.

«KEGOC» AQ-da barlyq qyzmetker ustanatyn qaǵı­dat­tar men dástúr jáne erejeler engen qundylyqtar júıesi qalyptasqan. Jyldar boıǵy úzdiksiz jáne jaýapkershiligi joǵary jumystyń arqasynda Ulttyq elektr torabynyń tu­raq­ty jumysyn qamtamasyz etýdegi kompanııanyń mıssııalyq jaýapkershiligin sezinetin teń­dessiz qarym-qatynas máde­nıe­ti qalyptasty.

Mundaı mádenıet adamdardy kásibı qyzyǵýshylyqtary boıynsha biriktirip, óndiristegi qıyndyqtarǵa jumyla tótep berýge yqpaldastyrady. Biraq munymen shektelip qalmaı, ol turaqty túrde damyp, ýaqyt óte kele jetilip, ishki jáne syrtqy ortanyń ózgerýine baılanysty beıimdelip otyrady.

Taǵy bir mańyzdy faktor, kompanııanyń alǵa qoıǵan maq­sattaryna jetýinde barlyq qyzmetkerimizdiń úlesi bar. Iаǵnı árbir mamannyń kásibı jáne jeke áleýetin damytýǵa, man­saptyq satymen ósýine bar­lyq jaǵdaı jasalǵan. Kom­panııada jyl saıyn daryndylar toby jasaqtalady. Bylaısha aıtqanda, kadrlyq rezerv dep aıtýǵa bolady. Oǵan jyl qo­ry­tyndysy boıynsha únemi joǵary kórsetkishter kórsetetin qyzmetkerler kiredi.

Qyzmetkerlerdiń eńbekaqy­sy jáne olarǵa áleýmettik qoldaý kórsetýdiń basqa da túrleri óte mańyzdy, árıne. Bul baǵyttaǵy jumystardyń barlyǵy adamdardy bar kúshin salyp, bıik belesterdi baǵyndyrýǵa, jańa jetistikterge jetýge yntalandyrady.

Jyl saıyn kompanııa eń­bek áýletteri ınstıtýtyna jáne qyzmetkerlerge mate­rıal­­­dyq qoldaý kórsetedi. Kor­po­ratıvtik qundylyqtardy qa­lyp­tastyratyn jáne damytatyn áleýmettik baǵyttaǵy is-sharalardy uıymdastyrady.

Bul jumystar oń nátıje kórsetip otyr. «Samuryq-Qa­zyna» UÁQ» AQ kompanııalar tobynyń arasynda «KEGOC» AQ áleýmettik turaqtylyq pen ujymnyń aralasý ındeksi bo­ıynsha turaqty túrde eń joǵary kórsetkishterge ıe bolyp keledi. 2019 jyly júrgizilgen zertteýler boıynsha «KEGOC» AQ-da áleýmettik turaqtylyq ındeksi 90%-ǵa jetti. Onyń aldyndaǵy jylmen salystyrǵanda (85%) bul kórsetkish 5 pýnktke joǵary. Ákimshilik-basqarýshylyq ujym­nyń aralasý ındeksiniń kór­setkishi de oń nátıje (74%) kór­setip keledi, al 2018 jyly 69% bolǵan.

Jalpy, kompanııa mened­j­menti qysqa merzimdi mindet­temeler men uzaq merzimdi maq­sat­tardy naqty ári aıqyn túsinedi. «KEGOC» AQ-nyń min­deti – uzaq merzimdik turaqty damý bolyp tabylady!

Suhbattyń sońynda barsha qazaqstandyqtardy kele jat­qan Jańa jyl merekesimen quttyqtaǵym keledi, al áriptes­terimdi kásibı mereke – Energetık kúnimen quttyqtaımyn!

Áńgimelesken

Ǵabıt Iskenderuly,

«Egemen Qazaqstan»