Qoǵamdyq uıymdar aýylǵa bet bursa ıgi

ÚEU derekqorynyń kórsetkishteri boıynsha elimizde tirkelgen úkimettik emes uıymdardyń sany búginde 25 myńǵa jýyqtaǵan. Kórsetkishtiń 10 myń­nan astamyn salyqtyq esep usyn­ǵan uıymdar quraıdy. Birqatar derek kózine súıensek, belsendi uıym­dardyń sany 5 myńnyń aınala­synda. Bul baǵytta úkimettik qury­lym­dardyń júrgizip otyr­ǵan ju­mysy ÚEU derekqoryn jetil­dirý­men ǵana shektelmeıdi. Bul qadamdar mem­leket pen úshinshi sektor jáne bıznes arasyndaǵy ashyqtyqty da qam­tamasyz etetin bolady. Ári ÚEU tájirı­besinde qamtylmaǵan salalardy anyqtap, qoǵamnyń kúsh-jigerin sol baǵytqa burýdyń mańyzyn kórsetedi. Sa­rapshylardyń paıymdaýynsha, máse­le qoǵamdyq qorlardyń kórsetkishin anyq­­taýmen ǵana shektelmeıdi. Qoǵam­dyq qorlardyń qandaı da bir sala­da­ǵy belsendiligi mańyzdy. Sonymen birge qoǵam men azamattardyń múmkin­dik­terin, qolda bar resýrstary men qajet­ti­likterin taldaýdyń naqty quraly. Soń­ǵy ýaqytta jergilikti basqarý qu­rylymdary derekter bazasyna máli­metterdi usynbaǵan uıymdarmen aza­mat­tyq qoǵamnyń basymdyqtary jaıyn­da túsindirý jumystaryn júrgizýdi bel­sendi qolǵa alǵan.

Byltyr jastar saıasatyn damytý, qorshaǵan ortany qorǵaý men qoǵamnyń áleý­mettik osal tobyna qoldaý kórsetý baǵytynda memleketten úkimettik emes uıymdarǵa 1,8 mlrd teńge bólindi. Jas­tar saıasaty men balalar bastamalaryn qoldaýǵa – 554,1 mln teńge, al 305,4 mln teńge azamattyq qoǵamdy damytýǵa, onyń ishinde úkimettik emes uıymdar jumysynyń tıimdiligin arttyrýǵa, 231,5 mln teńge – bilim, ǵylym, aqpa­rat, dene shynyqtyrý jáne sport salasyndaǵy maqsattarǵa qol jetkizýge, 214,2 mln teńge – qoǵamdyq kelisim men jalpyulttyq birlikti nyǵaıtýǵa, 114,6 mln teńge – halyqtyń áleýmettik osal toptaryn qoldaýǵa baǵyttalǵan. Osy oraıda granttar men syılyqtar túrinde qarjylandyrýdyń jańa nysandaryn engizýdi birqatar sarapshy úkimettik emes sektordy azamattyq qoǵamnyń áleýmettik mindetterin sheshýdegi bel­sen­di ınstıtýttardyń biri retinde taný­dyń nátıjesi retinde qarastyrady.

Úkimettik emes uıymdardyń otan­dyq tájirıbesine toqtalǵan Qazaq­stan Azamattyq alıansynyń vıse-pre­zı­denti, saıasatker Dos Kóshim elimizde úshinshi sektor jobalaryn qoldaýǵa grant beretin kóptegen sheteldik uıym­dar men elshilikter de bar ekenin eske saldy. Sondaı-aq memleket tarapynan áleýmettik qajettiligi bar baǵyttarǵa ten­der arqyly qoldaý kórsetilip oty­rýy­nyń dálelin elimizde júzege asyp jatqan asyraýshysynan aıyrylǵan otbasylardy, kóp balaly analardy qorǵaý, naýqas balalarǵa, kemtar jan­dar­ǵa kómek kórsetý maqsatyndaǵy jobalar barysynan kórýge bolatynyn aıtady. D.Kóshim sonymen birge úki­met­tik emes uıymdardyń negizgi baǵyty paıdaǵa jumys istemeý ekenin alǵa tarta otyryp, órkenıetti elderde óz qar­jy­syna nemese demeýshiler esebinen jumys isteıtin uıymdardyń kóptigin negizge aldy. Bul elderde azamattardyń kópshiligi bastaǵan isine bar yntasymen kirisip, nátıje shyǵarýǵa, qoldaýǵa, muqtaj salalarǵa kómek qolyn sozýǵa daıyn.

Saıasatker atap ótkendeı, Qazaqstan­daǵy qoǵamdyq uıymdardyń alǵashqy kórset­kishi «Semeı – Nevada», «Jel­toqsan», «Azat» qozǵalysynan bas­taý alady. Atalǵan uıymdar qoǵam­ǵa qajettiligin áldeqashan deleldegen. Al saladaǵy jetispeıtin másele, endi-endi aıaǵynan turyp kele jatqan kóp­te­gen qoǵamdyq uıymǵa demeý­shi­lik kórsetetin uıymdardyń azdyǵy. Bul baǵytta sanaýly ǵana azamattardy aıtyp ótýge bolady. Ári olardyń kópshiligi qaıyrymdylyq jumystaryn jarııa ete bermeıdi. Kerisinshe, sportshyǵa, ártiske qoldaý kórsetetinder osy isin jarııa etý arqyly óziniń tanylmaldylyǵyn arttyrǵysy keledi. Nashaqorlyqpen kúres, olardy emdeýge qoldaý kórsetý sııaqty is-áreketter sırek. Sondyqtan da qoǵamǵa qoǵamdyq uıymdardyń qa­jettigi men atqaratyn rólin túsindirý ju­mystary júrgizilgende ǵana memle­ket­tik bılik, bıznes jáne úshinshi sek­tor­dyń ózara yqpaldastyǵy arta tús­pek.

Álemdegi baqýatty elder tájirıbe­sin­de úshinshi sektor qalaı jumys is­teı­di? Osy saýal negizinde úkimettik emes uıymdardyń reıtıngindegi alǵash­qy ondyqtyń jumysyna zer sal­ǵan saıasat­ker Aıdos Sarym Soltústik Eýropa elde­rindegi qoǵamdyq uıym­dardyń qu­pııasyna toqtaldy. Bul elderde kez kel­gen azamat kem degende úsh-tórt qo­ǵamdyq uıymnyń múshesi bolady. Iаǵnı shaǵyn ǵana aýdan ortalyǵynda jergilikti tarıhı uıymnyń múshesi retinde eskertkishterdi qorǵaý, ekolo­gııa­­lyq qozǵalystyń eriktisi, mádenı uıymnyń múshesi re­tin­de belsendi. Eý­ropa, Koreıa sııaqty kóptegen elde ere­sekterdiń, balalardyń horda án aıtý tájirıbesiniń ózi atalǵan elder­de jekelegen azamattardyń ózine una­ǵan iske yntyzarlyǵyn kórsetse kerek. Kásipodaqtar uıymyna, partııaǵa múshelikke ótý de ishki belsendilikti bildiredi. Eger de qoǵamda ózgeriske da­ıyn is-áreketter oryn alatyn bolsa, onyń nátıjesi azamattyq qundylyqtarǵa qyzmet etpek. Qoǵamishilik uıymdardyń damýy kez kelgen belsendi azamatqa kór­shilermen jaqsy qarym-qatynasta bolýǵa, kóterińki kóńil kúıde júrýge de yqpaly zor. Qoǵamdaǵy ár azamattyń belsendiligi men oǵan qoǵam tarapynan qol­daýdyń bolýy óz kezeginde eńbek ónim­diliginiń artýyna yqpal etetinin sarapshylar joqqa shyǵarmaıdy. On­daı azamattardyń eline, Otanyna degen sezimi de erekshe bolmaq. Tipten úki­met­tik ­emes uıymdarǵa birikken azamattar ózderi sol uıymnyń demeýshisi bola otyryp, qoǵamdy ıgi iske jumyl­dy­ryp jatsa, kánekı.

«Bizdiń qoǵam da osy baǵytta jyljýy kerek» degen oıymen bólisken A.Sarym elimizdegi belsendi úkimettik emes uıymdar kórsetkishin aımaqqa shaǵyp qaraǵanda túkke turǵysyz bolyp qalatynyn alǵa tartty. Sonymen qatar eldegi qoǵamdyq-saıası ómir qala, oblys, aýdan ortalyqtarymen shektelip qa­latyny qynjyltady. Qoǵamdyq uıym­dardyń jergilikti jerlerde analar keńesi, aqsaqaldar alqasy sııaqty jaqsy úlgisi bar degenimizben de aýdan, aýyldarda adamdardyń basyn qosatyn rýhanı-mádenı, qoǵamdyq sharalar az, úkimettik emes uıymdardyń sany mardymsyz.

Osy oraıda aýyl balalaryna fýt­bol alańdaryn salyp berý úlgi­sin­­degi jarqyn mysaldardy alǵa tart­qan sarapshy uıymshyldyq pen pat­rıotızmdi damytýda uıymdyq, ujym­dyq úlgidegi is-áreketterdiń jetis­peı­tinin alǵa tartty. Sonymen qatar fermerlik uıym­dardan góri kooperatıvter sanyn kóbeıtý ujymdyq uıym­shyl­dyq­ty, adamdardyń bir-birine degen senimin nyǵaıtýǵa yqpal etpek. Mundaı belsendilikti ájeler an­sambl­­­deri negizinde de damytýǵa bola­dy. Bul óz kezeginde qoǵamnyń qarttar bó­li­giniń jalǵyzsyramaýymen qatar otbasy uıymshyldyǵyna da yqpal etetini sózsiz. Aýyldyq jerlerde áje­leri­mizdiń qobdıshasynda saqtalǵan beshpet, saqına, bilezik tárizdi kóne buıym­dardy jınaý arqyly jergilikti mýzeılerdiń jumysyn jandandyrý da qoǵamdy izdeniske bastaıtyn ıgi is. Sondyqtan da irgeli isterdi uıym­das­tyrýda bastapqyda ákim­dik­ter­diń, partııalardyń osy iske nazar aýdarýy mańyzdy. Búginde áleý­mettik jeliniń aza­mattardyń ishki belsendiligine keri yqpaly turǵysynda oılaryn ortaǵa salǵan sarapshynyń aıtýynsha, azamat­tyq qoǵamnyń jarqyn kórinisi qoǵam­nyń izgilikke bastaǵan kez kelgen qada­my­nan kórinetini anyq.

Elimizdegi qoǵamdyq uıymdardyń bel­sendiligi pandemııaǵa baılanys­ty erik­tiler qozǵalysy barysynda erek­shelendi deýge negiz bar. Qıyn jaǵ­daı­da bir-birine kómek qolyn sozyp, qo­ǵamda bolyp jatqan oqıǵalarǵa beıjaı qa­raı almaıtyn azamattardyń bar ekeni qýantady. Endigi kezekte úshinshi sektordyń kúsh-jigerin týǵan ólkeni damytýǵa, balalar men jasós­pirim­der jobalaryn qoldaýǵa, qarttarǵa kómek­tesýge jumyldyrýǵa baǵyttaý qajet­ti­gin quptaǵan sarapshylar bul baǵytta ujymdyq belsendi uıymdarmen qatar eli­mizdiń árbir azamaty qoǵamdaǵy óz ornynyń mańyzdy ekendigin túsingeni abzal.

ALMATY