El Táýelsizdiginiń tabystary týraly jıi aıtyp ta, jıi jazyp ta júrmiz. Sol tabystardyń ishindegi ult úshin eń bir mańyzdysy – kezinde keńestik ımperııanyń qıturqy saıasatynyń kesirinen tórtkúl dúnıege tarydaı shashylyp ketken qandastarymyzdyń ańsaǵan atajurtyna atbasyn tirep, ortamyzdy toltyrǵany. Qazaq eli táýelsizdigin jarııalaıtyn jyldyń basynda-aq jat jurttaǵy aǵaıyn Uly dalaǵa qaraı kósh basyn burdy.
Otyz jylǵa jýyq ýaqyt ishinde atajurtqa oralǵan qandasymyzdyń sany mıllıon adamnan asty. Kósh aldaǵy kúnde de jalǵasa beretini sózsiz. Áıtse de, atajurtqa alǵashqy bolyp at basyn tiregen kóshtiń jóni bólek.
Saryózek stansasy. Aýdannyń barlyq atqaminerleri tańnan sabylyp osynda júr. Tústiktegi Qoıantaýdan jelpı soqqan jyly lep qyrat-qyrqany jorǵalaı josyp, qystaı súrlengen qardyń kóbesi sógilip, qara jerdiń qyrtysy jipsip, dala býsana bastaǵan shaq. Qyrda mal tóldep, sharýashylyq basshylary murnyna sý jetpeı shapqylap júrgen kez. Naǵyz kókózek shaqta kúlli basshy-qosshylardy osynda aıdap kelgen oqıǵa mynaý: «Sonaý qıyrdaǵy Mońǵol elinen qazaqtyń kóshi kele jatyr». Bul ne kósh? Kimder kóship keledi? Bul suraqtyń jaýaby da keshikpeı belgili boldy.
Týra tús mezgili qara jerdiń qyrtysyn solqyldatyp, alystan ozandata gýdoktaǵan «Irkýtsk – Tashkent» poıyzy kelip toqtady. Uzyn sostavtyń orta sheninen júzderi dalanyń qońyr jeline totyqqan, janarlarynda jyly ot, júzderinde nurly shyraq, kózderinde úkili úmit... top adam topyrlap túsip jatyr. Bular san ǵasyr, sansyz jyldardan keıin atajurtyna tabany tıgen qazaqtar edi.
Kósh keledi!
Aǵaıyn kósh keledi!
Qarsy aldynan shyq endi, ósken eli,
Baýyrlarmen qaýyshý ońaı ma eken?!
Eki kózden móldirep jas keledi, – dep aqyn Israıl Saparbaı aǵamyz jyrlaǵandaı, bir sát ańtaryla qaraǵan stansa turǵyndary men aýdan halqy qandastaryna qaraı jamyraı umtyldy... Mundaı tarıhı qaýyshýdy sózben aıtyp jetkize almaıtyn sııaqtymyz. Bul oqıǵanyń ortasynda bolmasa da sol tusta «Sosıalıstik Qazaqstan» (qazirgi «Egemen Qazaqstan») gazetiniń tilshisi, aqyn Aıan Nysanaly:
Bul bárin saralaıtyn baıypty sát,
Bastan baq ushatyn bir taıypty shaq,
Qýanysh máre-sáre aqtarylyp,
Atajurt jatty ystyq jaıyp qushaq.
Toqtamaı ýaqyt kóshi tizbekteldi,
Gúl japty kúz bóktergen quz bókterdi,
Kózaıym bol, halqym-aý, kózaıym bol,
Baýyrlar baýyrlaryn izdep keldi, – dep jyrlaǵan eken. Budan artyq ne aıtýǵa bolady.
Kósh qalaı bastaldy?
Bul suraqty keńeıtip aıtar bolsaq, «Qazaqstan Respýblıkasy áli táýelsizdigin jarııalamaı turǵan shaqta, Mońǵolııadan kósh qalaı bastaldy?» degenge saıady. Jalpy, bul taqyrypty óte qanyq biletin bir adam – tarıhshy, qoǵam qaıratkeri, dál osy jyldary Mońǵolııa Mınıstrler keńesi tóraǵasynyń orynbasary qyzmetin jemisti atqaryp júrgen tulǵa – Zardyhan Qınıaatuly. Joǵarydaǵy suraqqa qatysty tarıhshy aǵamyz 1995 jyly Almaty qalasynda jaryq kórgen «Jylaǵan jyldar shejiresi» atty kórkem pýblısıstıkalyq eńbeginiń 178-shi betinde: «Kóshtiń týýyna túrtki bolǵan oqıǵanyń eń irisi, túpki tamyry buryn ulttardyń basyn baılap otyrǵan keńestik totalıtarlyq júıe ydyrap, ult halyqtarynyń azattyq kúni týǵanynan órbidi» depti. Árıne, bul tujyrymǵa alyp-qosarymyz joq. Desek de, shettegi qazaqtardyń atajurtqa bet túzeýine taǵy bir sebep, 1990 jyly 25 qazan kúni qabyldanǵan «Qazaq Sovettik Sosıalıstik Respýblıkasynyń Memlekettik egemendigi týraly Deklarasııasy» ekeni sózsiz. 17-baptan turatyn bul quqyqtyq qujattyń 14-shi babynda: «Qazaq KSR-i halyqaralyq qatynastardyń derbes sýbektisi bolýǵa, syrtqy saıasatty óz múddesine saı belgileýge... pravosy bar» delingen.
Osy oraıda, kópshilikke buǵan deıin beımálim keıbir oqıǵalardyń jibin tarqatýdyń oraıy kelip turǵan syńaıly. Aıtalyq, 1990 jyldyń kúzinde Mońǵolııa Respýblıkasyndaǵy mal sharýashylyǵy isimen tanysý hám tájirıbe almasý maqsatynda jarty jyldyq issaparmen Qazaq SSR-i Joǵary Keńesiniń HII shaqyrylym depýtaty, Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Keńesi Syrtqy jáne parlamentaralyq qatynastar komıtetiniń tóraǵasy Muhıt Izbanov bastaǵan bir top adam Mońǵolııaǵa bardy. Olarǵa memleket tarapynan júktelgen tapsyrma tipti basqasha bolatyn. Jýyqta ómirden ótken Muhıt Kárimulynyń aıtýy boıynsha, bular sol eldegi qazaqty atajurtyna kóshirýdiń jolyn qarastyryp, bul iske atalǵan memlekettiń kózqarasyn bilý úshin barǵan. Qysqasy, uly kóshtiń aǵytylýyna negizi sebepshi osy adamdar.
Biraq qazaqstandyq ókilderdiń bul áreketi eleýsiz qalmaǵan syńaıly. – Sol jyldary, – dep jazady Zardyhan Qınaıatuly: «Keńes Odaǵy KOKP Bas hatshysy Mıhaıl Gorbachev «Mońǵolııadaǵy qazaq qaýymynyń jaı-japsaryn anyqtańdar» degen tapsyrmany Syrtqy ister mınıstri Edýard Shevarnadze arqyly Ulanbatyrda otyrǵan Keńes eliniń elshisi V.N.Sıtnıkovqa tapsyrǵan» deıdi (Z.Qınaıatuly «Jylaǵan jyldar shejiresi». – Almaty: «Mereı» baspasy. 1995. – 176 b). Qyzyq bolǵanda, bul isti tııanaqtaý Mońǵolııadaǵy Keńes Odaǵy elshiliginiń keńesshisi, qazaq azamaty Qaıyr Omarovqa júkteledi. Qaıyr Rahymjanuly, dereý Baı-ólke aımaǵyna baryp, halyqpen kezdesip, ortalyqqa «eshkim kóshpeıdi, málimet jalǵan» degen aqpar bergen. Osylaı Máskeý alańsyz otyrǵanda kósh bastalyp ketti.
Kóshtiń jolyn ashqandar?
Joǵaryda atap ótkenimizdeı, osydan 30 jyl buryn Taldyqorǵan oblysy, Kerbulaq aýdanynyń ortalyǵy Saryózek stansasyna kelip túsken alǵashqy kóshtiń jaı-japsaryna oralsaq, eń áýeli atalǵan kóshtiń eki tizgin, bir shylbyryn ustaǵan adam – Saǵat Zaqanqyzy degen apamyz. Bul kisi qazir Almaty qalasynda turady. 1967-1971 jyldary Máskeý qalasyndaǵy Plehanov atyndaǵy Halyq sharýashylyq ınstıtýtynda bilim alǵan, keńestik qoǵamnyń tártip-tárbıesinen habary bar adam. Osy kisi 1990 jyly 19 naýryz kúni ózi eńbek etip júrgen Mońǵolııa memlekettik Baǵa komıteti ókilderimen birge Máskeýge keledi. Osy saparynda ýaqyt shyǵaryp Almatyǵa soǵady. Birden shetel qazaqtarymen baılanys jasaıtyn «Qazaqstan» qoǵamynyń (burynǵy «Otan») tóraǵasy Sháńgereı Jánibekovke barady. Bul ardaqty aqsaqal kezinde Uly Otan soǵysyna qatysqan, Keńes zamanynda 1976-1985 jyldary Qazaq KSR Mınıstrler Keńesi tóraǵasynyń orynbasary qyzmetin atqarǵan qaıratker tulǵa.
Osy oqıǵa jaıly Saǵat Zaqanqyzy 2015 jyly Almaty qalasynda jaryq kórgen «Uly kósh: aqıqat ben ańyz» atty kitabynyń 41-betinde: «1990 jyly 23 naýryzda Almatyǵa kelip, shetelderdegi qazaqtarmen mádenı baılanys jasaıtyn «Qazaqstan» qoǵamynyń tóraǵasy Sh.Jánibekov myrzaǵa jolyqtym. Mońǵolııada turatyn qazaqtar atamekenge kóship kelgisi keletinin aıttym» dep jazady. Kópti kórgen, tarlan tulǵa qazaq úshin jalyndap júrgen jastyń isine súısinse kerek: «Ázirshe túpki maqsatymyzdy jarııa etpeı, ondaǵy qazaqtardy tek jumys kúshi retinde kelý jolyn qarastyrsaq. Kúzde Qazaq KSR qurylǵanynyń 70 jyldyq torqaly toıy ótedi. Toıǵa kelińiz, shaqyrý jibereıin, sol kezde tolyq jaýabyn bereıin» dep Saqań apaıdy attandyrady.
Sháńgereı aqsaqal qazir Almaty qalasynda turady. Jasy 96-ǵa kelse de áli tyń. Jýyqta ardager qarııamen tildesip, joǵarydaǵy oqıǵa jaıly surap edik, kóptegen oqıǵa esinde eken. Bizdiń taraptan qoıylǵan «Elimiz áli táýelsizdigin jarııalamaı turǵanda, sheteldegi qazaqtardy jumys kúshi retinde kóshirip alý isi jeke ózińizdiń bastamańyz ba, álde memleket tarapynan qoldaý boldy ma?» degen suraǵymyzǵa ardager-aqsaqal «Árıne, bul úlken kisiniń qoldaýymen iske asqan sharýa» dep qysqa qaıyrdy. Osy oraıda, «Úlken kisi kim?» degenge sál aıaldaıyq. 1984 jyly Qazaq SSR Mınıstrler Keńesiniń tóraǵasy Báıken Áshimov Joǵary Keńeske aýysty da, onyń ornyna Nursultan Nazarbaev taǵaıyndaldy. Sh.Jánibekov osy tusta bir jyl (1984-1985) Nursultan Ábishulynyń orynbasary boldy. Eki tulǵa ejelden tanys adamdar. Demek, Shákeńniń aıtyp otyrǵan «úlken kisisi» sóz joq Nursultan Nazarbaev. Tipti qalaı oılasańyz da mundaı iri sheshimdi Memleket basshysynan basqa eshkim qabyldaı almaıdy.
Tarıhqa súrleý salǵan Sadyqulov
Jazbamyzdyń júlgesine qaıta oralaıyq. 1990 jyldyń sońynda atap ótilgen «Qazaq KSR qurylǵanyna 70 jyl» toıyna Mońǵolııadan Aıathan Turysbekuly men Saıt Zaqanuly (Saǵat apaıdyń inisi) delegat bolyp qatysady. Bul eki azamat aldyńǵy kelisim boıynsha Sh.Jánibekovke jolyǵady. Shákeń 6-7 aıdyń ishinde kóshi-qon máselesin pisirip qoıǵan eken. Keleli isti keıinge qaldyrmaý úshin mońǵolııalyq ókilderdi Taldyqorǵan oblysy Kerbulaq aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy Tileýjan Sadyqulovqa jumsaıdy.
Uzyn sózdiń qysqasy, osy saparda Kerbulaq aýdanyna «jumys kúshi» retinde kelisimshartpen mońǵolııalyq qazaqtardy kóshirip alý jaıly sheshim qabyldanady. Bul arada tańdanarlyq jaıt, aýdan basshysynyń óz betimen tarıhı sheshim qabyldaýy. Qazir aıtýǵa ońaı... ol kezde basqasha-tyn. «Jylandy úsh keseń de, kesirtkelik shamasy bar» degendeı, KSRO-nyń irgesi eptep sógilgeni bolmasa, shańyraǵy áli shaıqalmaǵan shaq. T.Sadyqulovtyń osy isin tarıhqa salǵan tyń súrleý desek jarasatyn sııaqty.
T.Sadyqulov qazir Almaty qalasynda turady. Jasy seksenniń seńgirinde, deni saý, denesi shıraq. Bul maqalany jazý barysynda aǵamyzǵa telefon shalyp, mundaı tarıhı sheshimdi qalaı qabyldadyńyz? – dep suraq qoıdym. – Sheteldermen baılanys jasaıtyn «Qazaqstan» qoǵamy atynan mońǵolııalyq qandastardy qabyldap alý jaıly usynys túsken soń, kóp oılandym, – deıdi Tóleýjan aǵa. Áýeli oblys basshysymen aqyldasyp edim, ortaq mámile shyqpady. Sodan ne bolsa da basymmen jaýap bereıin dep sheshim qabyladym.
– Osy isińiz arqyly tarıhqa tyń súrleý salǵanyńyzdy bildińiz be?
– Árıne, ańǵardym. Túısigimde, qazaq eliniń bolashaǵy úshin jańa bastama jasap jatyrmyn-aý degen oı boldy.
– Sizdiń isińizdi respýblıkalyq deńgeıde qoldaǵandar boldy ma?
– Sharýany dabyrasyz atqarǵan jón degen sheshimde boldyq. Biraq sol tusta elimizdiń Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Valentın Dvýrechenskıı degen qostanaılyq azamat edi. Osy kisige jaǵdaıdy tanystyrdym. Mán-jaıǵa qanyqqan soń mınıstr myrza aýdannyń esepshotyna «kóship kelýshilerge kómek jasa» dep bir mıllıon rýbl aýdaryp berdi.
– Ony ne istedińizder?
– Qarajat qolǵa tıgen soń Jeldiqara bólimshesine qonystanýshylarǵa arnap turǵyn úıler salyp berdik. Onyń syrtynda árbir otbasyna sharýashylyq esebinen bir buzaýly sıyr, onshaqty saýlyq qoı erýlik retinde tegin berildi.
Atajurtqa alǵash taban tiregender
Kezinde osy oqıǵanyń basy-qasynda bolyp, kóshtiń buıdasyn ustaǵan apaıyna kómektesken ekonomıst-ǵalym Saıt Zaqanuly qazir Nur-Sultan qalasynda turady. Sáken Seıfýllın atyndaǵy agrotehnıkalyq ýnıversıtette sabaq beredi. Sákeń 2011 jyly el táýelsizdiginiń 20 jyldyq toıy qarsańynda «Egemen Qazaqstan» gazetine «Kósh osylaı bastalǵan edi» degen atpen maqala jarııalapty. Osy jazbada: «Sonymen araǵa ǵasyrlar salyp atamekenge qaraı qaıta bet túzegen aǵaıyn kóshi alǵash 1991 jyly naýryz aıynyń 12-si kúni Ulanbatyr qalasynan shyqty. Poıyzǵa otyrǵan 96 adamnyń barlyǵy da naǵyz eńbek jasyndaǵy qazaq azamattary edi. Poıyz Reseı jeri arqyly araǵa 5 kún salyp, Kerbulaq aýdanynyń ortalyǵy Saryózek stansasyna kelip jetti» («Egemen Qazaqstan», 20 naýryz, 2011) delingen eken.
Endeshe, atajurt topyraǵyna alǵash taban tiregen azamattar kimder edi jáne olar qalaı ornalasty? «Bul adamdardy árbir sharýashylyqqa bólip-bólip ornalastyrdyq» deıdi Tóleýjan Sadyqululy aǵamyz. Jeke-jeke jiliktep aıtar bolsaq:
«Amankeldi» kolhozyna: A.Áshim, A.Qurmanǵazy, Sh.Saldarhan, M.Qýatbek, Q.Tuhan, H.Atrethan, Iý.Rahymjan, Iý.Álimjan, K.Amankeldi, B.Ýathan, T.Saıasat, A.Qýatbek, M.Qasymbek. «Basshı» sovhozyna: K.Ozat, B.Jaılanhan, Q.Tóleýhan, Q.Meıramhan, M.Nyǵmet, Q.Toqtaýhan, Q.Saýlethan, M.Kúlshash, Q.Nazgýl, Q.Áshim. «Arqarly» sovhozyna: Q.Bodan, K.Bolat, K.Seıt, H.Ermek, Q.Aldamhan, Ch.Mýsahan, M.Maral, M.Marjangúl, Ú.Ábilseıit, Ú.Esimseıit, Z.Berdimurat, A.Semserhan. «Qarashoqy» sovhozyna: M.Serhan, Q.Qazez, Q.Saılaýhan, M.Bolyshan, D.Amankeldi, A.Boıathan. «Jolaman» sovhozyna: bári derlik maıtalman mehanızatorlar – M.Asaýı, M.Jeńishan, Q.Qaıbar, T.Marat, H.Satypaldy, N.Qajymuqan, J.Sosıalbek jáne qurylys mamandary – K.Bıbıgúl, Q.Bolathan, J.Marks, Q.Sharıpa, Jumadil, T.Súkirbaı. «Qyzyljar» sovhozyna: Aıbolat, M.Nurǵajy, B.Qabylmurat, Sovethan, L.Bekjan, A.Erjan, Sekeı, Beıbithan, Q.Kúlsharhan, Meıramgúl, M.Ǵazez, Sh.Qadylbek, R.Semserhan, H.Jarqyn, Shynarbek, M.Manarbek, Z.Saýlethan, N.Tileıhan, Ábilbek, Jumahan, Ý.Qalıza. «Jeldiqara» bólimshesine: M.Smahan, H.Jalelbek, S.Tóken, M.Toqtar, Q.Zoıa, Jaılanhan, U.Amanjol.* * *
Osylaı alǵash ret atajurtyna taban tiregen qazaqtar alǵashqy aılardaǵy úırenisýden ótken soń, barlyǵy turyp qaldy. О́ıtkeni, artta qalǵan 150 myń qazaq «bular qaıter eken» dep qulaq tigip qarap otyrǵan. Sóıtip, keshikpeı uly kóshtiń ekinshi tynysy ashyldy. Eki aıdan keıin, ıaǵnı mamyr aıy týǵanda, Taldyqorǵan oblysynyń Alakól aýdanyna 150 otbasy, Andreev (qazirgi Úıgentas) aýdanyna 120 otbasy, Shyǵys Qazaqstan oblysyna 400 otbasy, Pavlodarǵa 200 otbasy, Qostanaıǵa 160 otbasy, Jezqazǵan oblysyna 275 otbasy: Ulanbatyr qalasynan, Nalaıqy, Erdenet, Baǵanor sııaqty ken oryndarynan jáne Kenteı, Selenge, Dornod, Tup, Sýhe-batyr qatarly aımaqtardan kóship kelip qonystandy.
Mońǵolııadan bastalǵan kósh osylaı qarqyn alǵan tusta, atalǵan salaǵa qatysty eki eldiń Eńbek mınıstrleri «Qos memleket arasynda jumys kúshin almasý jaıly» 1991 jyly 20 maýsym kúni Almaty qalasynda kelisim-shartqa qol qoısa, osy jyldyń 18 qarashasynda «Basqa respýblıkalardan Qazaqstannyń aýyldyq jerlerine jumys isteýge tilek bildirýshi baıyrǵy ult ókilderin qonystandyrý tártibi men sharty týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Keńesiniń áıgili 711-shi qaýlysy qabyldandy. Bir qyzyǵy, bulardyń barlyǵy táýelsizdikke deıin bolǵan oqıǵa. Sóz túıinin aıtar bolsaq, tarıhta aty qalǵan qazaq kóshi osylaı bastaldy.
Sýretterde:
Qazaqstan Respýblıkasynyń Eńbek mınıstri S.Beısenov pen Mońǵolııa Eńbek mınıstri S.Solmon kelisim-shart jasasýda. Almaty qalasy, 1991 jyl, 20 maýsym.
Qazaqtyń alǵashqy kóshin qabyldaǵan qaıratker tulǵa – Tóleýjan Sadyqulov. Almaty qalasy, 2020 j.
Kollajdy jasaǵan Záýresh Smaǵul, «EQ»