Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Arhıvinde 26 tamyz kúni Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń «Semeı ıadrolyq synaq polıgonyn jabý týraly» Jarlyǵynyń 30 jyldyǵyna oraı «Qazaqstannyń álemdik ekologııaǵa qosqan tarıhı úlesi» atty dóńgelek ústel uıymdastyryldy, dep jazady Egemen.kz.
Is-shara onlaın formatta ótkizilip, beınekonferensııa baılanysy arqyly Nur-Sultan, Semeı, Kýrchatov jáne Almaty qalalarynan qatysýshylar qosyldy. Sondaı-aq sharaǵa memlekettik arhıvterdiń qyzmetkerleri, ǵalymdar, joǵarǵy oqý ornynyń stýdentteri men oqytýshylary qatysty.
Basqosýdyń maqsaty men taqyrybyna toqtalǵan Prezıdent Arhıviniń dırektory Jámılá Ábdiqadyrova óz sózinde Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Táýelsizdik bárinen qymbat» maqalasynda Semeı ıadrolyq synaq polıgonyn jabýda, jalpy ıadrolyq qarýsyzdaný máselesindegi Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy N.Á. Nazarbaevtyń rólin erekshe kórsetkenin atap ótti.
Prezıdent Arhıvinde Semeı ıadrolyq synaq polıgonyna qatysty qujattar, Qazaqstannyń ıadrolyq qarýsyzdaný jáne ıadrolyq qarýdy taratpaýǵa qosqan úlesi týraly materıaldardyń mol qory saqtalǵan.
1949 jyldyń 29 tamyzynda burynǵy Semeı oblysynyń aýmaǵynda qýattylyǵy 30 kılotonna bolatyn birinshi jarylys jasaldy. Al 1951 jyly ýran bombasy, 1953 jyly sýtek bombasy synaldy. Polıgon Semeı oblysymen qatar Pavlodar jáne Qaraǵandy oblystarynyń edáýir aýmaǵyn qamtydy. Semeı synaq polıgonynda 1961–1962 jyldary áýede jáne jer ústinde 50-ge jýyq ıadrolyq bomba synaldy. 1963 jyldan bastap halyqaralyq kelisim boıynsha jarylystar tek jer astynda júrgizile bastady. 1963–1988 jyldary jer astynda barlyǵy 343 ıadrolyq jarylys jasaldy. Osy jarylystardyń áserinen radıoaktıvti shógindiler jarylys bolǵan epısentrden bulttar men jel arqyly taraldy.
Semeı ıadrolyq synaq polıgonynyń ortalyǵy Kýrchatov qalasynda ornalasty. Asa qupııa ortalyq bolyp sanalǵandyqtan onyń aty jıi ózgerip otyrǵan. 1974 jyly «Kýrchatov» bolyp ózgertildi, onda I.V. Kýrchatov, Iý.B. Harıton, K.I. Shelkın, Iа.B. Zeldovıch, A.F. Ioffe, A.D. Saharov jáne taǵy basqa ǵalymdar jumys jasady. Qazir Kýrchatov qalasynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq ıadrolyq ortalyǵy ornalasqan. Ortalyqta atom energetıkasyn damytý baǵdarlamasyn qoldaýdaǵy ǵylymı-zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystar jasalady. Mundaǵy jumys týraly Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq ıadrolyq ortalyǵynyń Radıasııalyq qaýipsizdik jáne ekologııa ınstıtýtynyń dırektory Aıdarhanov Asan Oralhanuly óz baıandamasynda keńinen toqtaldy.
1989 jyldyń aqpanynda Semeıdegi atom polıgonyn jabý maqsatynda qurylǵan «Nevada-Semeı» qozǵalysynyń alǵashqy mıtıngisi ótkizildi. Ony belgili qoǵam qaıratkeri, aqyn Oljas Súleımenov basqardy. 1989 jyldyń qarashasynda Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi KSRO Úkimeti men Joǵarǵy Keńesine polıgondarda ıadrolyq synaqtardy shuǵyl arada toqtatý týraly úndeý joldady.
«Nevada-Semeı» halyqaralyq qozǵalysynyń tóraǵasy O.Súleımenovtiń atynan atalǵan qozǵalystyń ardageri, uzaq jyldar ǵylymı hatshysy bolǵan Lıýdmıla Prýs sóz sóıledi. Osy bir mereıtoı qarsańynda Oljas Súleımenov Qazaqstanda ǵana emes, sonymen qatar, shetelderde ótip jatqan mereıtoılyq sharalarǵa belsene qatysyp, ǵalymdarmen, ekologtar, qoǵam qaıratkerleri jáne jastarmen kezdesýlerde ıadrolyq qarýǵa qarsy qozǵalystyń ózekti máseleleri týraly suhbattasyp júrgenin jetkizdi.
Iаdrolyq qarýdy tolyqtaı jabýǵa Qazaq KSR Prezıdenti N.Á. Nazarbaevtyń 1991 jyly 29 tamyzda qol qoıǵan «Semeı ıadrolyq synaq polıgonyn jabý týraly» Jarlyǵy negiz boldy: «Qazaq KSR-iniń terrıtorııasyndaǵy Semeı oblysynda 1949 jyldan beri ıadrolyq qarý synaý júzege asyrylyp keledi. Osy ýaqyttyń ishinde onda 500-ge jýyq ıadrolyq jarylys jasalyp, onyń ózi myńdaǵan adamdardyń densaýlyǵy men ómirine nuqsan keltirdi.
QazKSR KSRO men AQSh arasyndaǵy strategııalyq áskerı tepe-teńdikti qamtamasyz etken ıadrolyq potensıaldy jasaý jónindegi óz boryshyn oryndaǵanyn eskerip jáne respýblıka jurtshylyǵynyń talaptaryna qulaq asyp, qaýly etemin:
Semeı ıadrolyq synaq polıgony jabylsyn. QazSSR Mınıstrler Kabıneti KSRO Qorǵanys mınıstrligi men KSRO Atom energetıkasy jáne atom ónerkásibi mınıstirligimen kelise otyryp, Semeı synaq polıgonyn odaqtyq respýblıkalyq ǵylymı-zetteý ortalyǵy etip qaıta qursyn. 1991 jyly onyń statýsyn jáne ǵylymı-zertteý jumystarynyń negizgi baǵyttarynyń tizbesin ázirlep bekitsin».1995 jyldyń sáýirinde Qazaqstannan sońǵy ıadrolyq raketa shyǵarylyp, sońǵy ıadrolyq qýat joıyldy.
Radıasııalyq medısına jáne ekologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory Talǵat Moldaǵalıev Semeı polıgony jabylǵannan keıin onyń saldaryn, onyń ishinde medısınalyq saldaryn joıý maqsatynda 1992 jyly 18 jeltoqsanda Qazaqstan Respýblıkasynyń «Semeı ıadrolyq synaq polıgonyndaǵy ıadrolyq synaqtardyń saldarynan zardap shekken azamattardy áleýmettik qorǵaý týraly» N 1787-HII Zańy qabyldanǵanyn atap ótti. Atalǵan Zańdy júzege asyrý aıasynda jergilikti halyqqa keńes berý-dıagnostıkalyq jáne stasıonarlyq túrdegi arnaıy medısınalyq kómek kórsetiledi.
Dóngelek ústel qatysýshysy Qazirgi zaman tarıhyn qujattandyrý ortylyǵynyń Ǵylymı-anyqtamalyq apparat jáne qujattardy paıdalaný bóliminiń basshysy Laýra Qadyrova arhıv qorlarynda jınaqtalǵan Semeı ıadrolyq polıgony boıynsha taqyryptyq toptamalar týraly aıtyp berdi. Arhıv qujattary kóptegen maqalalar men derekti fılmderdiń negizine aınalǵanyna nazar aýdardy.
2011 jyly QR Prezıdenti Arhıvi Semeı ıadrolyq synaq polıgonynyń tarıhyna qatysty arhıvtik qujattar negizinde «Kazahstan za bezıadernyı mır» atty qujattar jınaǵyn jaryqqa shyǵarǵan.
Shara barysynda arhıv qujattary negizinde daıyndalǵan «Qazaqstannyń álemdik ekologııaǵa qosqan tarıhı úlesi» tarıhı-qujattyq kórmesi kópshilik nazaryna usynyldy. Kórmege Arhıv qorynan Semeı polıgonyna qatysty túrli qujattar men fotosýretter qoıyldy.
Kórmeniń elektrondyq nusqasymen Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Arhıviniń saıtynda tanysýǵa bolady.