Irgeli ǵylymnyń izi bar, izdeýshisi joq

Grant ǵylymı zertteýge bólinse...

Látıpa Qojamjarova bıologııa ǵylymymen aınalysady. Irgeli ǵylymnyń mańyzyn qarapaıym tilmen túsindirgen ol qazirgi tańda ósimdikterdiń, maldyń túrin tanıtyn bıolog joq ekenin aıtady.

«Shyny kerek, balyqtyń túrin tanıtyn ıhtıologter de joq. Osydan kelip irgeli ǵylymdy qalyptastyratyn pánder boıynsha maman tappaı kelemiz. О́simdiktiń, maldyń, balyqtyń túrin tanymaı, bıologııalyq ereksheligin bilmeı, qalaı zertteý júrgizýge bolady? Qoldanbaly zertteýlerge kóńil bólindi de, irgeli zertteýler nazardan tys qalyp qoıa berdi. Bul degenińiz – árip tanymaıtyn balaǵa mátin oqytyp qoıǵandaı áreket. Jasandy jańbyr jaýdyryp jatyrmyz deıdi, muny qoldanbaly ǵylymnyń nátıjesi deıik. Al sol jańbyrdyń quramyn zertteıtin irgeli ǵylym damymaǵan kezde qoldanbaly ǵylymnyń qandaı nátıje kórsetkenin qaıdan bilemiz? Mysaly, Mańǵystaý oblysynda qýańshylyqtyń aldyn alý úshin jasandy jańbyr jaýǵyzbaq. Jańaǵy jańbyr qyshqyl ma, óli jańbyr ma, shyn máninde bizge qajet jańbyr ma, joq pa? Irgeli zertteý bolmasa, osy salmaqty suraqqa jaýap ta joq», deıdi Sh.Esenov atyndaǵy Kaspıı memlekettik tehnologııalar jáne ınjınırıng ýnıversıtetiniń professory, bıologııa ǵylymdarynyń kandıdaty L.Qojamjarova.

Memleket basshysy Ulttyq qoǵam­dyq senim keńesiniń otyrysyn­da irgeli ǵylymmen aınalysatyn ǵylymı-zert­teý ınstıtýttaryn tikeleı qarjylan­dy­rý tártibin engizýdi tapsyrǵan bolatyn. Osydan soń Bilim jáne ǵylym mınıstrligi «Ǵylym týraly» zańǵa ózgerister engizýdiń jobasyn ázirlep, jańa ózgeris jaqynda kúshine endi. Sóıtip, jaqynda «Ǵylym týraly» zań «Irgeli ǵylymı zertteýlerdi jú­zege asyratyn ǵylymı uıymdardy qar­jy­landyrý» deıtin bappen tolyqty. Biz byltyr «Ǵylymda sózden iske kóshý qıyn ba?» degen taldaý maqalamyzda atal­ǵan zańnyń ǵylymı ázirlemelerdi qar­jylandyrýǵa qatysty taraýynda dál osyndaı baptyń, «irgeli ǵylym» deı­tin sózdiń joq ekenin jazǵanbyz. Seń qozǵalǵandaı.

Endi osy ózgeristi tıimdi paıdalaný úshin kelesi qadam qandaı bolýy kerek? Bul suraqqa sarapshy L.Qojamjarova irgeli ǵylymmen de, qoldanbaly ǵylym­men de qatar aınalysyp otyrǵan maman retinde bylaı jaýap berdi: «Kez kelgen ǵylymı keńeske naǵyz ǵalymdardy, zertteýmen aınalysyp otyrǵan adamdardy jınaý kerek. Jáne magıstratýra men doktorantýradaǵy granttardy joǵary oqý oryndaryna emes, ǵylymı zertteýlerge, belgili bir zertteýmen aınalysar mamandy daıarlaımyn deıtin naqty bir ǵalymǵa berý qajet. Qazir bizde qalaı? Joǵary oqý ornynan ke­ıingi bilim granttary ýnıversıtetterge «býmalap» beriledi. Al onda dál sol taqyrypty zerttep júrgen maman bar ma? Bul eshkimdi mazalamaıdy. Grant berýshi ǵylymı zertteý júrgize júrip maman daıarlaıtyn ǵalymnan ótinish tol­tyrýyn, onda qandaı taqyryp zert­teletinin anyq kórsetýin, sol salada prak­tıkalyq tájirıbesiniń, óndiristik akti­siniń bolýyn, óndiriske engizetin jerin kelisip belgileýin talap etýi tıis. Sonda ǵana nátıje kóńilge qonymdy bolady».

Ǵylym prosesterge túrtki bolsa da nátıje

Negizi kóbimiz bile bermeıtin, bil­sek te kóńil qoıa qoımaıtyn bir para­doks bar. Árbir mınıstrliktiń ja­nyn­­daǵy ınstıtýttarǵa 018, 019, 008 syn­dy bıýdjettik kishi, ıaǵnı memleket­tik baǵdar­lamalar arqyly irgeli ǵylymı nemese ǵylymı-tehnıkalyq zertteý­ler úshin qarjy bólinedi. Qarajat qa­ras­ty­ry­lǵandyqtan ǵalymdar izdenedi, zertteý júr­gizedi, zertteýdiń nátıjesi týraly qat-qat esep­ti grantty, ıaǵnı sol tapsyrysty berý­shige ótkizedi. Zertteýdiń nátıjesin zert­teý júrgizýge aqsha bólgen, tapsyrys ber­gen memlekettik organdar jumys barysynda qanshalyqty negizge alyp jatyr? Bul suraqqa júıeli jaýap tabý qıyn.

Saıasattaný boıynsha PhD doktory Indıra Rystına elimizdiń ǵylym­dy kommersııalandyrýy álemde joǵary baǵalanatynyn aıtady. Alaıda soǵan qaramastan kózge kórinetin, qanshama grant pen qarjyǵa júrgizilgen zertteýler nátı­jeleriniń jemisin bermeı kele jat­qanyn ortaq júıeniń joqtyǵymen baılanystyrady.

«Qazaqstannyń ǵylymdy kommer­sııalandyrý saıasaty shetelderde joǵary baǵalanady. Bul árıne jaqsy, óıtkeni muny ǵalymdardy yntalandyrýshy faktor dep aıta alamyz. Iá, zertteýshilerdi belgili bir dárejege jetkizetini, abyroıyn asyratyny túsinikti. Biraq ǵylymnyń basty, negizgi kórsetkishi retinde tabys tabýdy qoıýǵa bolmaıdy. Zertteý zertteý, izdený, qaraý, anyqtaý, zerdeleý, sebebin tabý, tereńine úńilý maqsatynda jasalýy qajet. Túptep kelgende, zertteýdiń máni sol zertteýdiń ózi bolýy tıis. Qolǵa alynǵan zertteý dál búgin aqshalaı tabys ákelmeýi múmkin, alaıda úlken bir prosesterge túrtki bolýy ǵajap emes. My­saly, mal sharýashylyǵymen aınalysyp otyrǵan oblystyń jergilikti bıýd­jetinen irgeli zertteý júrgizildi de­lik. Ǵalymdar biraz ýaqyt jumsaǵan zert­teýdiń nátıjesinde sol óńirde bıyl sút az bolýy múmkin ekenin boljady. Al sol zertteýdiń nátıjesin endi atal­ǵan salaǵa jaýap beretin memlekettik organ qarasa, sonda ǵana ǵylymnyń ıgi­ligin kóremiz. Aqıqatynda, másele irgeli nemese qoldanbaly zertteýde de emes, memlekettik saıasatta. Bul úshin qan­daı da bir ǵylymı zertteýlerdiń nátı­jesimen jumys isteý, soǵan súıenip she­shim shyǵarý júıesi memlekettik saıasatty qabyldaýdyń etıkasyna nemese dástúrine enýi kerek», deıdi Prezıdent janyndaǵy Qazaqstan strategııalyq zertteýler ınstıtýty Áleýmettik-saıası zertteýler bóli­miniń basshysy I.Rystına.

Onyń oıynsha, shetelderdegi ár mınıstr nemese vedomstvo basshysynyń janynda sol salanyń jiligin shaǵyp, maıyn ishken ǵalym-keńesshisi bolady. Bylaı qarasańyz, bul júıe bizde bar, ıaǵnı ár mınıstrlikke qarasty ǵylymı-zertteý ıns­tıtýttary jumys isteıdi. Alaı­da ondaǵy ǵylymı orta bir bólek, bas­qarýshy, sheshim shyǵarýshy tarap óz betimen «ómir súredi».

Sarapshynyń sózine qarap «búginde irgeli ǵylymnyń izi bar, izdeýshisi joq eken-aý» degen oı keledi. Sebebi ir­ge­li ǵylym jasalyp jatyr, atalǵan baǵyt­­ta zertteýler júrgizilgen, áli de jal­ǵasyp keledi. Demek izi bar. Biraq sol zert­teýlerdiń qorytyndysyn qarap, ná­tı­jesine úńilip, izdep, iske asyryp, qol­­danyp jatqandar sırek. Iаǵnı kerek qyl­ǵan izdeýshisi joqtyń qasy. Bul neden týyp tur? Ǵalym I.Rystınanyń aıtýynsha, buǵan memleket ózi tapsyrys berip jasalǵan ǵylymı zertteýlerdiń nátıjelerin sol memlekettik basqarýda nemese memlekettik máseleni sheshý ke­zinde qoldana bilýdiń mádenıeti qalyp­taspaǵany sebep bolyp otyr.

«Menińshe, izdeýshisi joq degennen góri irgeli ǵylymnyń nátıjesin qalaı qoldaný mádenıeti áli qalyptaspady deý oryndy. Sol sebepti bizdiń basty saıası negizderimizge aınalǵan «ekonomıka men saıasattyń» arasyna býterbrod sekildi «ǵylymdy» qosý qajet. Mundaıda ekinshi bir mańyzdy máseleniń sheti shyǵady. Bul – ǵylymı zertteýlerdiń qorytyndysyn jarııalaý. Ǵalymdar kóbine boljamy qate shyǵyp qalýy múmkin ekeninen qorqady da, shyǵarýdy qalamaıdy. Zertteýshilerimiz nátıjesi qandaı bolsa da jarııalaýdan qoryqpaǵany abzal. Jaqsy, ǵalymdar jarııalaýǵa qulyqty delik. Biraq jaryqqa shyǵarý júıeli jolǵa qoıylmaǵan ǵoı. Qazaqstandyq ǵylymı materıaldar men avtorlardyń ortaq bazasy bolatyny bi­razdan beri aıtylyp keledi, alaıda áli qoldanysqa engen joq. Bizge belgili bir taqyrypty jaza qalǵanda sol týraly ǵylymı zertteýlerdiń, ony jarııalaǵan basylymdardyń tizimi shyǵa keletindeı júıe kerek», deıdi saıasattaný boıynsha PhD doktory I.Rystına.

Degenmen qoldaný sol izdeýden bas­talmaı ma? Memlekettiń, úkimettiń, mem­lekettik menedjerlerdiń tarapynan «Biz­de irgeli ǵylymnyń nátıjesi bar edi ǵoı, qaıda?» dep izdeý bolǵanda baryp qajetin tabý, ony paıdalaný, kádege jaratý iske asatyny anyq. Aldymen izdep tappasa, qaıdan qoldanady? Demek, bizde báribir izdeý bolmaı tur. Al izdeýdi jáne qajetin, tıimdisin tabýdy jeńildetý úshin ortaq júıeniń keregi sózsiz.

Prezıdent janyndaǵy Memlekettik basqarý akademııasynyń zertteý jumys­taryna jaýap beretin joǵary qyzmet ókiline habarlasyp, jýrnalıstik saýalymyzdy qoıdyq. Memlekettik basqarýda ǵylymı zertteýlerdiń nátıjelerin qolda­nýdy qalaı jolǵa qoıýǵa bolatynyn sol salanyń mamanynan bilýdi jón kórdik. Sóıtip: «Barlyq vedomstvolardyń janynda ǵylymı zertteýler júrgizetin ıns­tıtýttar bar. Vedomstvolardan ınstıtýt­tar­ǵa ǵylymı zertteý júrgizýge qarajat qarastyrylady. Ǵalymdar zertteýin jasap, esebin beredi. Biraq kóbine zertteýler nátıjesi memlekettik basqarýda, qandaı da bir sheshim shyǵarýda, strategııalyq jospar qurýda qoldanylmaıdy. Keıbir saıasattanýshylar irgeli ǵylymnyń nátı­jesin qoldaný mádenıeti memlekettik organdarda qalyptaspaǵanyn aıtady. Osy mádenıetti qalyptastyrý úshin ne isteý kerek?» dep suradyq. О́zi jaýap berýge aldyn ala kelisken akademııa mamanynan: «Iа ne smogý dat kommentarıı po vashemý voprosý. Est opredelıonnye ogranıchenııa, ızvınıte», degen hat aldyq...