Qoǵamda qordalanǵan máselelerdiń arajigin ajyratyp, jurtty mazalaǵan saýaldarǵa jaýap izdeý – jýrnalıstiń basty mindeti. Osy oraıda fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor Amangeldi Aıtalyǵa kópshilik kókeıindegi suraqtardy qoıǵan bolatynbyz.
– XIX ǵasyrda aǵylshyn premer-mınıstri Bendjamın Dızraelı «otarlanǵan ult tek táýelsizdigin jarııalaǵandyqtan táýelsiz bola salmaıdy» degen eken. Osy týraly siz ne der edińiz?
– Qańtar oqıǵasy bul pikirdiń óte oryndy ekenin, táýelsizdik tarıhtyń bizge bergen máńgi syılyǵy emes, syny ekenin eskertti. Táýelsizdigin jańadan alǵan el álemmen jańa qarym-qatynas, alys-beris qalyptastyryp, upaıyn túgendeý úshin ótpeli kezeńdi, keıde qandy oqıǵalardy bastan ótkizýine týra keledi. Metropolııa jumsaq ádistermen, tikeleı májbúrleýmen, astyrtyn aılamen de otarlanǵan ultty ýysynan shyǵarmaýǵa tyrysady. Álemdegi eń otarlaýshy ımperııanyń premer-mınıstri osyny meńzep otyr.
Prezıdent Qasym-Jomart Kemeluly «Táýelsizdik bárinen de qymbat» atty eńbeginde táýelsizdik alǵan 30 jyldyń ishindegi onyń ár belesine baǵa berdi. Elimiz túrli daǵdarystardan, ultaralyq, dinaralyq qaqtyǵystardan shyǵýdyń kúrmeýi qıyn joldaryn izdedi. Beıbit el bolyp álemge tanyldyq, naryqtyq ekonomıka baǵytynda kúrdeli reformalar jasalyndy, ekonomıkalyq daǵdarys ta biraz eńserildi. Degenmen táýelsizdik ártúrli psıhologııalyq kóńil kúı týǵyzdy. Ulttyq patrıotızmniń balalyq aýrýyna shaldyqtyq. Bul – táýelsizdik alǵan jas memleketterge tán rýhanı, saıası dert. Egemendigin XX ǵasyrdyń 60-jyldarynda alǵan afrıkalyq elderdiń búginde ókinishteri zor. Olar ótken tarıhı joldaryna «múmkindikti paıdalanbaǵan ýaqyt» dep baǵa beredi. Afrıkalyq jazýshy A.Kveı Arma «Jarqynshaq» atty romanynda saıası-ekonomıkalyq jáne etnıkalyq salada armandaǵan «altyn ǵasyrǵa» qol jetpek túgili, otarshylyq ómir salty men oılaý júıesiniń etek alǵandyǵyna jáne bul ulttyq rýhanı toqyraýǵa, ult elıtasynyń sol ahýalǵa jaıbaraqat qaraıtynyna qynjylady. Otarlaýshylardyń aqyl-sanada qaldyrǵan azaby men japasynan arylý – uzaqqa sozylatyn dúnıe. Bul – búgin bizdiń de bas aýrýymyz.
Biz ulttyq romantızmge de shaldyqtyq. Tabıǵı baılyǵymyz patrıotızmniń erekshe bir túrin – resýrstyq patrıotızmdi týǵyzdy. Qorjynynda at basyndaı altyny bar qaıyrshylar bolatynyn, ol altyn buıym, taýar bolmaıynsha baılyqqa aınalmaıtynyn, onyń kásibı eńbeksiz baılyq bolmaıtynyn endi ǵana túsine bastadyq. Eń basty baılyq – bilim, eń qýatty janarmaı ter ekenin de zaman ańǵartyp keledi. Shúkir, ultymyz tutastaı rýhanı dertke shaldyqqan joq. Ultymyzdyń altyn tini, ózegi bolashaqqa negiz bolarlyq tirek, qýat bolatynyn qańtar oqıǵasy da kórsetti.
Táýelsizdiktiń formýlasy: Táýeldilik – Táýelsizdik – ózara táýelsizdilik. Táýelsizdik alǵan memleket basqa eldermen aralasyp, yqpaldasyp ómir súredi. Qazaqstan búgin álemdik ekonomıkalyq ıntegrasııaǵa enip, 184 elmen munaı, astyq, basqa da taýarlarymen ózara saýda-sattyq qatynasty órbitip otyr. Sonymen birge biz jańa otarshyldyqpen betpe-bet kelip, onyń aýyr áleýmettik kataklızmder týdyratynyn kórip otyrmyz. Sheteldik kompanııalar elimizdiń ekonomıkalyq saıasatyna da, strategııasyn aıqyndaýda da qysym jasaıtyny belgili. Eldegi jumyssyzdyqtyń ósýi, eńbekaqynyń azaıýy, qazaq jumysshylarynyń ulttyq turǵydan kemsitýshilikke ushyraýy – osynyń dáleli.
Biz táýelsizdik alǵan afrıkalyqtardan saýatty, tehnologııadan da habarymyz mol, tabıǵı baılyǵymyz da bola tura nege kedeımiz degen oı mazalaı beredi. Erkindik aldyq degenmen, biz jańa otarshylardyń ǵana emes, óz sheneýnikterimizge de jem boldyq, suǵanaqtylyqqa, jemqorlyqqa beıim jandar bılikke keldi, ádildiktiń emes, sán-saltanattyń, molshylyqtyń úlgisin kórsetip, eldi azdyrdy.
– El táýelsizdigi týraly sóz qozǵalǵanda Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly máseleni aıtpaýǵa bolmaıdy. Osy Odaqty qurýǵa bastamashy bolǵan Qazaqstan edi, aınalyp kelgende kiriptarlyq noqtasyn ózimiz kıgen joqpyz ba degen pikir elde jıi aıtylady...
– Ekonomıst ǵalymdarymyzdyń aıtýyna qaraǵanda, Odaq elderi syrtqy ekonomıkalyq jaǵymsyz prosesterge qarsy tura aldy, ekonomıkalyq ósimge múmkindik týdy. Otyn-energetıkalyq kesheni, qara jáne túrli-tústi metallýrgııa, astyq ónimderi syrtqa kóbirek shyǵarylýda. Áıtse de tehnologııalyq jaǵynan básekege qabiletti ónim shyǵaratyn naryqtyq júıe qalyptasqan joq. Ekonomıkalyq, ıntegrasııalyq sharýashylyq keshenderi damı almaı jatyr.
Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq elderiniń alys-berisi ekijaqty paıdaly kelisimderge negizdelýi kerek edi. Biraq Odaqta ımporttan túsken tabystyń 92%-y Reseıdiń paıdasyna sheshiledi. Ekonomıkamyz negizinen shıkizatqa negizdelip, ınvestısııanyń 80%-y sol salalarǵa jumsalady. Ekonomıkalyq qarym-qatynastarda qazaqstandyq taýarlardy shektep, reseılik ónimdi qoldaý basymyraq. Teń quqyly qarym-qatynastarǵa jol ashylmaı turǵany anyq.
Reseı paıdasyna jumys isteıtin ortaq munaı, munaı ónimderi, elektr energııa naryǵy, temirjolda júk tasý tarıfteri, qubyrlar arqyly munaı tasymaldaý, basqa da máselelerdi ádil retteý keıinge ysyryla beredi, sebebi Reseı ekonomıkasy utyp otyr.
Endi mynany qarańyz. Keden salyǵynan túsken kiristiń 88%-y – RF, 7,5%-y – Qazaqstan, 3,5%-y Belarýs Respýblıkasyna tıedi. Osy máselelerdi ádil, demokratııalyq jolmen daýys berip shesheıik desek, Reseıdiń daýysy 75%, Qazaqstan men Belarýstiń árqaısysynyń úlesi 12,5% daýysqa ıe. Mundaı jaǵdaıda ózara teńdik bolýy múmkin emes. Sheksiz, absolıýtti basymdyq qaı salada da Reseıde. Al Eýroodaqta, mysaly, ár memleket barlyq máselelerdi sheshkende bir daýysqa ǵana ıe. Osyndaıda Ahmet Baıtursynovtyń myna sózderi oıǵa oralady.
«Bul kúnge búgin emes, kópten kirdik,
Aldy-artyn ańdamaǵan betpen
kirdik...
Kiredi tentek esi tústen keıin,
Múshkilin halimizdiń endi bildik».
«Táýbege kelmeı jatyp qýanǵan adam túbi bir nársege jylaıdy» degendeı, mundaı Odaqqa baratyn jol bar, shyǵatyn jol joq...
– Elimizdiń múmkindigi men halyqtyń turmys-tirshiligin baǵamdaıtyn bolsaq, arasy jer men kókteı. Osy alshaqtyqty qalaı retteýge bolady?
– Prezıdent Qasym-Jomart Kemeluly halyqtyń tabysynda alshaqtyq paıda bolǵanyna basa nazar aýdarady. El ishindegi úlken narazylyq osy alshaqtyqqa baılanysty týyndap otyr. Ǵalymdardyń derekteri boıynsha elimizde 162 adam Qazaqstan baılyǵynyń jartysyna ıe. Elimizdegi 12 mln 85 myń 857 eresek adamnyń 96,6%-nyń jyldyq tabysy orta eseppen 10 myń dollardaı boldy. Al 2,7% (326 322) adamnyń tabysy jylyna 100 myń dollardy quraıdy. 0,35%-nyń (42 030 adam) tabysy 100 myńnan mln dollarǵa jetken. 0,05% (50 838 adam) tabysy 1 mln-nan 50 mln dollarǵa deıin jetken. 0,001%-y, ıaǵnı 162 adam shamamen el baılyǵynyń 55%-yn ıemdengen. Olardyń ishinen 112 adamnyń tabysy 50 mln-nan – 80 mln-ǵa deıingi aralyqty quraǵan. 45 adamnyń tabysy 80 mln dollardan 800 mln dollar shamasynda. Al 5 adamnyń tabysy 2 mlrd-tan 3 mlrd-qa deıingi aralyqty qamtıdy. Bular – eńbekpen, bilimmen, aqyl-parasatpen emes, bıýdjet esebinen baıyǵandar.
Eshqandaı qoǵamda barlyǵy da baı, bolmasa barlyǵy da kedeı bolmaıdy. Qoǵamnyń damý barysynda baı kedeılenip, kedeı eńbekpen dáýlettiler qataryna qosylady. At tóbelindeı bir toptyń baı bolyp, basqalardyń mańdaıyna kedeılik jazylǵandaı taǵdyr eldi oılandyryp qoımaıdy, áreketke ıtermeleıdi. Qańtar qasiretiniń túpki bir sebebi osynda.
– Áleýmettik ahýaldyń qyr-syry, astary tereń. Sonyń birine ǵana nazar aýdaraıyq. Bul – ýrbanızasııa. Ýrbanızasııanyń órisine kóńilińiz tola ma?
– Ýrbanızasııa – álemdik úrdis, ony tek jaǵymdy prosess dep qabyldaýdyń durys emestigin álemdik tájirıbe kórsetti. Qazaqstanda da sońǵy on jylda aýyl halqy qalalarǵa qaraı aǵyldy. Josparsyz, stıhııalyq kóshi-qondy qalalar qabyldaýǵa daıyn bolmady. Osydan kelip qalalar jumyssyzdyqtyń, qylmystyń, moraldyq azǵyndaýdyń, otbasylyq daǵdarystyń, ártúrli áleýmettik problemalardyń, ekstremıstik áreketterdiń ortalyǵyna aınaldy. Batys elderinde ýrbanızasııa birneshe ǵasyrǵa sozylyp, halyq birte-birte qalalyq turmys saltyna beıimdelse, bizde bul úrdis óte tez ótip jatyr. Bul memleketke qaýip-qater týǵyzady. Bir jaǵynan, qazaq dalasy bos, ıesiz qalyp jatsa, ekinshi jaǵynan, qalalarda, olardyń tóńiregindegi jumyssyz halyq, ásirese jastar tobyrǵa aınalyp, elde áleýmettik arazdyqty, jikshildikti, qarama-qaıshylyqty tereńdetip otyr. Bul qolamtada byqsyp jatqan ottaı, jel tursa ormandaǵy órtteı laýlaı beredi.
Usaq eldi mekenderdiń joıylýy, aýylda aǵa urpaqtyń azaıyp, orta jas pen jas urpaqtyń tabys kózin izdep qalaǵa, ásirese Almaty, Nur-Sultan, Shymkent sııaqty qalalarǵa qonys aýdarýy, jumyssyz halyqtyń atalǵan qalalarda shoǵyrlanýy áleýmettik máselelerdi odan ári shıelenistirip jiberdi. El astanasynda áli de eki mıllıonǵa deıin halyq sany ósedi degen boljam rastalsa, ol da áleýmettik qaýipsizdiktiń oshaǵyna aınalýy múmkin. Sol sebepti qalalar halqynyń ósýin báseńdetip, agroónerkásipke mán berý tıimdi bolatyn túri bar. Búgingi qalalarymyzdyń kelbeti de áleýmettik aıyrmashylyqty aıshyqtap tur.
Qoǵamdy saralaǵanda, jiktegende, qarama-qarsy kúshterdi taldaǵanda tek ultaralyq, dinaralyq, kásibı básekelestikten týǵan qaıshylyqtardy ǵana aıtamyz. «Qańtar qasireti» toptar arasyndaǵy áleýmettik problema kekshildikke ulasatynyna nazar aýdartady. Biz kúrdeli máseleniń sheshý jolyn endi naqtylaýdamyz.
Halyqtyń barlyq quqy aıaqqa taptalǵanda, eń sońǵy quqyq qalady – ol kóterilis, ereýil. Keıde jemisti, nátıjeli pikir almasýdyń ornyna halyqqa oq atylǵan jaǵdaılar da boldy. Keıde bılik atyna aıtylǵan oryndy syndy oppozısıonerlerdiń kezekti áreketi dep te eseptegen jaǵdaılar boldy. Osylar qordalanyp kelip halyqty ashyndyrdy.
– Siz Parlament Májilisiniń eki shaqyrylymynyń depýtaty boldyńyz. Eldegi saıası ahýaldy ishten, syrttaı da bilesiz. Saıası máselelerge arnalǵan eńbekter, maqalalar da jazyp júrsiz. Búgingi eldegi saıası bılik týraly pikir bólisseńiz.
– Bizdiń saıası, ıdeologııalyq muratymyz Konstıtýsııanyń 5-babynyń 1-tarmaǵynda bylaısha baıandalǵan: «Qazaqstan Respýblıkasynda ıdeologııalyq, jáne saıası áralýandylyq tanylady». Saıası tilmen aıtsaq, biz kóppartııalyq, kópıdeologııalyq plıýralızm ornyqqan, polısentrıstik júıege negizdelgen memleket qurýymyz kerek edi. Biraq bir urpaq almassa da biz ol maqsatqa jete almadyq. Abzaly, totalıtarızmnen birden sekirip demokratııaǵa jetý múmkin bolmas, óıtkeni bolshevıktik mentalıtet sanaǵa tereń sińgen. Reseıdiń bir saıası qaıratkeriniń «Kakýıý by partııý ne sozdavaı, vse ravno polýchaetsıa KPSS» degeni shyndyqqa jaqyn. Biz tek partııa júıesin ǵana emes, jeke basqa tabynýshylyq psıhologııasyn da jalǵastyrdyq.
Bizdiń elimizde mono-sentrıstik, bir lıderge, bir partııaǵa negizdelgen júıe quryldy. Nur Otan partııa degen aty bolmasa, saıası partııadan góri memlekettik apparatpen qabysqan, sonyń jalǵasy retinde qalyptasty. Parlament, máslıhat saılaýlary túgeldeı baqylaýda bolyp, rettelip otyrady. Osy ahýaldy tereń túsingen Prezıdent Qasym-Jomart Kemeluly bul partııaǵa ýaqytsha tóraǵa bolatynyn bildirdi. Ol túsinikti. Nur Otan saıası partııadan góri ekonomıkalyq, sharýashylyq problemalarǵa jaqyndaý. Bir jınalysynda partııa belsendileri ózderiniń elimizde salynǵan joldar, mektepter, aýrýhanalar, taǵy da basqa ıgi isterge ortaq ekenin baıandady. Osy jerde eger Nur Otan bolmasa da qarjy bólingen obektiler salynar edi ǵoı degen zańdy pikir týady. Al partııanyń mindeti eldegi saıası, áleýmettik-psıhologııalyq, ultaralyq, dinaralyq ahýaldy zerdeleý, saraptaý, boljaý emes pe degenimizge nazar aýdarylmady.
Elimizde túri demokratııalyq, mazmuny avtorıtarlyq býdandasqan, saıası ǵylymda «gıbrıdti», «ımıtasııaly» dep atalatyn júıe qalyptasty. Bir jaǵynan demokratııalyq saılaýlar ótip jatqandaı, ekinshi jaǵynan barlyǵy – bıliktiń baqylaýynda. Syrt kózge zań oryndalǵandaı bolyp kóringenmen, kimniń, qaı partııanyń jeńetini aldyn ala belgili. Bir jaǵynan sóz erkindigi bar, ekinshi jaǵynan ol belgili bir shekke deıin. Bir jaǵynan saıası mádenıet damyǵandaı kórinedi, ekinshi jaǵynan halyq keıde el men Elbasyn ajyrata almaıtyn jeke basqa tabynýǵa deıin jetti. Bir jaǵynan zań júzinde azamattyq erkindik bar, ekinshi jaǵynan ishki senzýra, úreı, saqtyq basym.
Al qazir qoǵam, saıası ómir jańarý aldynda tur. Bul búginnen erteńge bola salatyn prosess emes, baısaldylyqty, baıyptylyqty talap etedi. Elimizde demokratııa týraly ushqalaqtyq túsinik bar, qıt etse kóshege shyǵýǵa, petısııa jınaý, zańdy syılamaıtyn jaǵdaılar da mádenıetimizdiń tómendigin kórsetedi. Baısaldy bolsaq qana shańyraǵymyzdy shaıqaltpaı kózdegen maqsatymyzǵa jetemiz. Qaýip áli seıilgen joq. Terrorıster bizdiń kúshtik qurylymdardyń da, azamattardyń da qyraǵylyǵyn ańdyp, ózderine qolaıly sátti kútýde dep oılaǵanymyz jón. Al bılik kelise ketetinderdi emes, kelispeıtinderdiń pikirine jete nazar aýdarsa, qoǵamda kelisim, turaqtylyq mádenıeti qalyptasady.
– El bedeli biliminen kóriner degen sóz bar. Sońǵy ýaqytta Prezıdent Qasym-Jomart Kemeluly bilim salasyna, ásirese joǵary bilim salasyn reformalaýǵa alańdaýshylyq bildirip otyr. Ýnıversıtet professory retinde qandaı pikir aıtar edińiz?
– Alańdaýǵa úlken negiz bar. Búgin bilim áleminde ýnıversıtet mádenıeti degen mazmuny tereń, jan-jaqty úrdis bar. Qazaqstanda ýnıversıtet mádenıeti týraly aıtyla bermeıdi. Sebebi qaptaǵan jeke ýnıversıtettiń basym kópshiliginiń oqý-laboratorııalyq bazalary joq, memlekettik ýnıversıtetter – keshegi muǵalimder daıyndaıtyn pedınstıtýttar, bolmasa keıbir salalyq tehnıkalyq oqý oryndarymen biriktirgen gýmanıtarlyq baǵyttaǵy oqý oryndary. Bizdiń ýnıversıtetter ǵylymı ortalyqtarǵa aınala almady. Ýnıversıtettik joǵary rýh, ǵylymǵa tabyný, ortaq jaýapkershilik, namys sezile bermeıdi, akademııalyq erkindikke oqytýshylar da, stýdentter de daıyn emes. Basqarý salasynda keńestik mentalıtet basym. Solaı bola tura biz jyl saıyn myńdap maman daıarlap jatyrmyz. Biraq memlekettiń suranysy men bilim alýshylardyń ustanymy úılespeı keledi. Sosıologııalyq zertteýlerge júginsek, mynadaı ahýaldy ańǵarýǵa bolady: ýnıversıtette bilim alý jappaı sıpat aldy, bilim alýǵa qyzyǵýshylyqtan góri áskerden qashý, bir dıplomnyń ıesi bolýǵa umtylys basym. Búgingi stýdentterdi áleýmettanýshylar úsh topqa bóledi. Birinshi toptaǵylar – shynaıy bilim alyp, bilimine saı elge qyzmet etýge nıettiler. Ekinshi toptaǵylar da bilimge qushtar, biraq bilimin jeke bastyń maqsatyna – qalaıda laýazymdy, aqshaly qyzmetke turýǵa baǵyttaıdy. Olar bara-bara jemqorlyqqa da beıim bolady. Úshinshiler bilim úshin emes, joǵary bilimim bar dep aıtý úshin ǵana oqıdy, kez kelgen jerde jumys isteı beredi.
Bilim granty men oqýǵa jyl saıyn mıllıardtaǵan qarjy jumsalady, biraq memleket qarjysymen oqyǵandar memleket aldynda jaýapty emes. Sebebi ol jastardyń bilimine qaraı jumysqa ornalastyratyn jospar úkimette joq, memleket qarjysyn qaıtarý týraly zańdy talap ta joq. Mysaly, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń derekteri boıynsha 2021 jyly joǵary oqý ornyn bitirgenderdiń 60%-y ártúrli jumysqa ornalasqan, biraq alǵan bilimine saı jumys isteıtinder az. Sondyqtan bilim salasy men memleket suranysy ondaǵan jyldar boıy rettelmeı keledi. Erteń Reseı tehnıkalyq ýnıversıtetterin, ózimizdiń de oqý ornyn bitirgenderdiń maqsatty túrde naqty eńbek etetinin retteıtin, tipti mindetteıtin zań joldaryn oılastyrýdy búgin qolǵa alǵan jón.
– Sizdiń oıyńyzsha, «Jańa Qazaqstan» qandaı bolýy kerek? Qandaı qundylyqtar temirqazyq ustanym retinde júzege asyrylýǵa tıis?
– «Jańa Qazaqstan» jobasy – jan-jaqty taldaýdy, tolyqtyrýdy, naqtylaýdy qajet etetin óte mańyzdy ıdeıa. Sóz joq, qoǵamda ártúrli pikirler de aıtylar. «Jarqyn bolashaq sol bastalǵanǵa deıin qyzyqty» degen sóz bar, ol kóp baǵdarlamalardyń biri bolyp qabyldanar. Birqatar adam bul joba barlyǵyn úıip-tógip beretin molshylyqtyń kózi dep te qabyldar. Bizdiń halyq áleýmettik optımızmge úıir, keıde sol bolashaq bolyp qalǵandaı dúrligip ketetinimiz taǵy bar.
«Qańtar qasiretiniń» eń bir ózekti sabaǵy – qazaq halqynyń ulttyq tutastyqqa, birlikke, ortaq azamattyqqa umtylysy. 2016 jyly Aqtóbede bolǵan terrorıstik áreketterden keıin almatylyqtar da, astanalyqtar da, basqalar da sálemdeskende «Aqtóbeń qalaı, tynyshsyńdar ma» dep bolǵan oqıǵany tek bir aımaqtyń qubylysy dep oılaýshy edi. Jańaózendegi oqıǵalardy «anaý adaılar nege búlinip jatyr?» deıtin. Qańtar oqıǵasynda bir aımaqtyń, bir áleýmettik toptyń problemasy tutas qazaqtyń máselesi bolyp qabyldandy. Ultymyzdyń áleýmettik, psıhologııalyq aqparattyq keńistikte oı almasýy, pikir bólisýi tyǵyzdalyp, jaqyndasý, baýyrlasý úrdisi jyldamdady.
Taǵy da bir problema eriksiz nazar aýdarady. «Qańtar qasireti» negizinen qazaqtyń taǵdyryna baılanysty boldy, basqa dıasporalar ishteı tilektes bolǵan shyǵar, biraq tipti etnomádenı ortalyqtardyń únsiz qalýy da bul qazaqtyń ultishilik máselesi dep qabyldaǵandyqtan bolar.
«Jańa Qazaqstan» baǵdarlamasyn daıyndaý, júzege asyrý barysynda ulttyq múddeni úılestirý mańyzdy: áleýmettik-ekonomıkalyq, mádenıet, bilim, máseleleri men ulttyq-etnıkalyq problema. Osy eki ólshemdi bir-birimen yqpaldastyqta, biraq olardyń bir-birimen baılanysy týra emes, janama jáne ol ýaqyt óte kórinis alady. Bul faktor memlekettiń ultaralyq qatynastar, el ishindegi saıası, áleýmettik-psıhologııalyq ahýalǵa áser etedi. Sondyqtan «Jańa Qazaqstan» konsepsııasy qazaqstandyqtardyń, ásirese qazaq etnosynyń bilimi, demografııalyq jaǵdaıy, ólimi-týýy, ómir jasynyń uzaqtyǵy, eńbekpen qamtamasyz etýi, qylmysqa qatystylyǵy, kóshi-qon úderisi, qonystanýy, taǵy da basqa faktorlar negizge alynýy qajet. Búgin bizdiń Qazaqstandaǵy qazaqtardyń jaǵdaıynan málimetimiz tapshy. «Jańa Qazaqstandaǵy qazaqtar» degen aıryqsha baǵdarlama daıyndaıtyn ýaqyt jetken sııaqty.
«Jańa Qazaqstan» ıdeıasy qazaqtyń, qazaqstandyqtardyń qolymen jańa qoǵamǵa aınalady. Áli qazaq sanasyndaǵy masyldyq, enjarlyq basym. Sol sebepti qazaqtyń qolyna balyq emes, qarmaq berip, eńbek etýge, kásipke yntalandyrýǵa eńbegin baǵalaýǵa uıymdastyrý mindeti tur.
Pragmatızm týraly máseleler oryndy kóterildi. Pragmatızmniń eki jaǵy bar. Bir jaǵynan, tek paıda tabý, qara basynyń qamyn ǵana oılaý, aqshaǵa tabyný. Biraq másele aqshada emes, pále aqshanyń adamdy bıleýinde, aqshanyń bıligindegiler bizdiń elde barshylyq. Pragmatızmniń ekinshi aqylǵa qonymdy jaǵy – eńbekpen, iskerlikpen tabys tabý, aqshany maqsatqa sáıkes oryndy jumsaı bilý, dúnıe-múliktiń qadirin túsiný, bilimdi adamdy baǵalaý, daraqylyqtan arylý. Qazaqstan qoǵamyn jańartý eń aldymen qazaq halqynyń eldik sanasyna, iskerligine syn. Myń ólip, myń tirilgen qazaq «qańtar qasiretin» optımıstik tragedııaǵa aınaldyryp, elin jańartatyny sózsiz.
– Suhbatymyzdyń sońynda birer arnaıy suraq qoıaıyn. Siz N.Nazarbaevtyń 60 jasqa tolýyna baılanysty «Mysl» jýrnalynyń jetinshi sanynda maqala jarııaladyńyz. Búgin sol pikirińizdesiz be?
– Ol maqala – osydan jıyrma eki jyl burynǵy jumsaq avtorıtarızmdi ustanǵan prezıdent týraly pikir.
– Al Qasym-Jomart Kemeluly týraly pikirińiz qandaı?
– Qasym-Jomart Kemeluly memleket basshysy retinde, ásirese «Qasiretti qańtar» oqıǵasy tusynda, odan keıingi iri qadamdarymen de elge tereń tanyldy, senimge ıe boldy. Búgingi qıyn zamanda ol ońǵa da, solǵa da aýytqymaıdy. Qasym-Jomart Toqaev – reformatorlardyń ishindegi konservator, konservatorlardyń ishindegi reformator. Ol – Konfýsııdiń orta jolyn ustanatyn lıder.
Áńgimelesken
Ǵabıt ISKENDERULY,
«Egemen Qazaqstan»