«Jasyl» energetıkanyń kúrdeli kezeńi

2022 jyldyń sońynda Halyq­ara­lyq energetıka agenttigi balamaly energetıka salasynyń damýyna qatysty boljamyn jańartty. HEA máli­m­deýinshe, álemdegi jańar­tyl­ǵan energııa kózderiniń qýa­ty al­dyńǵy jyly boljanǵan kólem­nen 30 paıyzǵa artady. Boljam bo­ıynsha 2022-2027 jyldary álem­de jańartylatyn energııa kózde­ri­niń (JEK) qýaty 75%-ǵa nemese 2400 GVt-qa artady. Agenttik máli­me­tin­she, jalpy elektr energııasyn óndirýde jańartylatyn energııa ny­san­darynyń úlesi 2021 jylǵy 25%-dan 2027 jyly 38%-ǵa deıin ósedi. Sóıtip, aldaǵy bes jylda bul nysandardyń qýaty keıingi 20 jyldaǵy kórsetkishinen asyp túsedi.

Bp.com málimeti boıynsha 2021 jyly álemde jańartylatyn energııa kózderinen óndirilgen elektr energııa­sy 3,7 trıllıon kVt/saǵatqa jetken. Bul bir jyl burynǵy kórsetkishten 16,2%-ǵa artyq. Salystyrar bol­saq, 2020 jyly bul kórsetkish 3,1 trln kVt/saǵ quraǵan. Jalpy, jańar­ty­la­tyn energııa kózderinen elektr energııasyn óndirý jyldan-jylǵa artyp keledi. Mysaly, 2021 jyl­dyń kórsetkishteri 2016 jylmen salys­tyrǵanda 50,6%, 2011 jyldan – 4 ese, 2001 jyldan – 15,8 ese, 1991 jyldan – 28,8 ese, 1981 jyldan – 68,4 ese, 1971 jyldan beri 131,1 ese ósti.

Balamaly kózderden óndirilgen energııanyń eń kóbi Azııa-Tynyq muhıty aımaǵynyń úlesinde. Ondaǵy kórsetkish 1,7 trıllıon kVt/saǵ, bul bir jyl burynǵydan birden 27,7%-ǵa artyq. Iаǵnı bul álemdegi «taza» elektr energııasynyń 46,2%-y. Odan keıingi orynda Eýropa (946,5 mlrd kVt/saǵ) men Soltústik Amerıka (714,1 mlrd kVt/saǵ) tur. Jalpy, osy úsh negizgi makroóńir JEK óndiretin bar­lyq elektr energııasynyń 91,6%-yn qamtamasyz etken. Oń­tús­tik jáne Ortalyq Amerıkada ja­ńar­tylatyn ener­gııa kózderinen elektr energııa­syn óndirý jyl saıyn 15,2%-ǵa ‒ 229,3 mlrd kVt/saǵ, Afrıkada 7,8% ‒ 49 mlrd kVt/saǵ, Taıaý Shyǵysta 18,3 % ‒ 18,5 mlrd kVt/saǵatqa deıin ósken. Al TMD-da JEK óndirý kóle­mi nebári 9,6 mlrd kVt/saǵatty qu­ra­dy.

Jel elektr stansalarynan ón­diril­gen energııa 1,9 trıllıon kVt/saǵ qurady, bul aldyńǵy jylmen sa­lys­tyrǵanda 16,6%-ǵa kóp. Mundaı qondyrǵylardyń úlesi álemdegi ja­ńar­­tylatyn energııa obektileri óndi­­retin kólemniń 50,9%-yn qura­dy. Al kúnnen alynǵan energııa kólemi 1 trıl­lıon kVt/saǵ, bul aldyń­ǵy jyl­men salystyrǵanda 22%-ǵa joǵa­ry. Azııa-Tynyq muhıty aıma­ǵynyń kún elektr­ stansalary álemdegi ja­ńartylatyn energııa nysan­dary óndiretin jalpy elektr ener­gııasynyń 15,9%-yn qamtamasyz etti.

Sońǵy 5 jyldaǵy JEK-tiń 85%-ǵa ósýi eki faktordyń nátıjesi bo­lyp tabylady. Birinshiden, ja­han­­dyq energetıka daǵdarysy nátıje­sinde qazba otyndary men elektr ener­gııasynyń qatty qym­bat­taýy ener­gııa tehnologııalaryn eko­no­mı­kalyq qaýipsizdik tur­ǵy­synan álde­qaı­da tartymdy etti. Ekinshiden, Re­seı­diń Ýkraınaǵa basyp kirýi qazba otyn ımporttaýshylarynyń, ásirese Eýropa elderiniń energetıkalyq qa­ýip­sizdik turǵysynan «taza» energııa kózderin baǵalaı túsýine ákeldi. Osylaısha, qazirgi energetıkalyq daǵ­darys jańartylatyn energııa ny­san­darynyń yqpalyn arttyrdy.

Jalpy, adam damýynyń tizbegi jańartylatyn energııa kózderinen elektr qýatyn óndirýge birqalypty kóshýge beıimdelgen. Alaıda ótken jyldyń 24 aqpanynan keıin bul úderis údeı tústi. Teketireste qaz­ba otyndary qaqtyǵys quraly re­tin­de qoldanylatyny ejelden belgili. Sarapshylar Birinshi jáne Ekinshi dúnıejúzilik soǵystar energııa resýrstarynyń ártúrimen baılanysty bolǵanyn jáne nátıjesinde álem basymdyqtardy otynnyń basqa túriniń paıdasyna ózgertetinin aıtady. Máselen, birinshi dúnıejúzilik soǵys kómirden munaıǵa kóshýdi talap etse, Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń saldarynan atom energetıkasy paıda boldy. Al qazirgi «gaz bopsalaý» jaǵ­daıynda Ýkraınadaǵy soǵys jańar­tylatyn energııa kózderine kó­shýge myqty túrtki bolýy múmkin. Sonymen birge jańartylatyn qýat Ýkraı­nanyń energetıkalyq sektoryn soǵystan keıingi qalpyna kel­ti­rýde basymdyqqa ıe bolýy kerek. Ázirge Ýkraına soǵys jaǵ­da­ıyn­­da «jasyl» sektordyń damýy­na jaǵdaı jasaı almaıdy, sondyq­tan JEK-ke ınvestısııalar aǵynyn elestetý áli qıyn. О́ıtkeni Reseıdiń basyp kirýine baılanysty elde jel elektr stansalarynyń 90%-y jáne kún elektr stansalarynyń 30%-y isten shyqqan. Bul aımaqtyń jalpy jel qýatynyń shamamen tórtten birine jáne kún qýatynyń bes­ten bir bóligine áser etti. Sha­býyl­dyń mundaı aýqymy Ýkraı­na­nyń soń­ǵy jyldardaǵy ınvestısııa men jańar­ty­latyn energııany engizý boıynsha aımaqtaǵy jetekshi ornymen, son­­daı-aq generatorlardyń geogra­fııa­lyq ornalasýymen túsin­di­ri­ledi.

О́z kezeginde Eýropa sońǵy oqıǵa­lardan keıin kómirtegine táýel­di­lik­ten tezirek qutylýǵa asyq. Eger buryn Eýroodaqtyń JEK-ti damytý strategııasy birqalypty bolsa, soǵystyń bastalýymen bul másele EO úshin ǵana emes, Ortalyq Azııa elderi úshin de úlken mańyzǵa ıe bolyp, belsendi sıpat aldy. 2020 jylǵa qaraı Eýropa júıeli túrde energııa qospasyndaǵy jańartylatyn energııa úlesiniń 20 paıyzyna jet­ken bolatyn. JEK-ke kóshýdi tyń qarqynmen jyldamdatýdyń nátı­je­sinde ótken jyly jel men kún EO-da elektr energııasynyń rekord­tyq úlesin óndirip, birinshi ret gazdy basyp ozdy. Ember saraptama ortalyǵynyń esepteýinshe, olar 2022 jyly óndirilgen elektr ener­gııasynyń tórtten bir bóligin qura­dy. Otyn jaǵý shamamen 20%-ǵa teń boldy. Sonyń nátıjesinde óńir gazdy satyp alýdan mıllıardtaǵan dollar únemdedi. Sondaı-aq «jasyl» energııany Germanııa kóbirek óndirdi. Mundaı tehnologııalardy jıi qoldana bastaǵan elderdiń qatarynda Shvesııa, Danııa, Vengrııa bar. «Jasyl» energetıkaǵa kóshý reseı­lik gaz jetkizýdiń kúrt qysqa­rýyna áser etken. Bir jyldan az ýaqyt ishinde Germanııa kómir energııasyna ishinara oralý jáne atom elektr stansalary konservasııasynan bas tartý esebinen reseılik gazǵa táýeldiligin tolyǵymen jeńe aldy.

Sonymen qatar Eýropalyq ko­mıssııa azamattardy baǵanyń kenet­ten sharyqtaýynan qorǵaý, jańar­ty­la­tyn energııa kózderin paıdalanýdy jedeldetý jáne EO-ny energııadan táýelsiz etý úshin elektr energııasy nary­ǵyn reformalaýdy maquldady. Málim­delgendeı, 20 jyldan astam ýaqyt boıy elektr energııasy nary­ǵy­nyń qurylymy eýropalyq kompanııalar men tutynýshylarǵa jaqsy qyzmet etip, olarǵa birtutas na­ryq­tyń artyqshylyqtaryn paı­dalanýǵa múmkindik berdi. Alaıda Re­seıdiń Ýkraınaǵa shabýylynan týyn­daǵan energetıkalyq daǵdarys elektr energııasynyń birqatar osal tus­taryn kórsetti. Eýrokomıssııa jos­pary Reseıdiń Ýkraınaǵa basyp kirýine baılanysty baǵanyń turaqsyzdyǵynan keıin elektr ener­gııasyn óndirýde gazdy paıdalaný­dy kezeń-kezeńimen toqtatýǵa baǵyt­tal­ǵan.

Reseıdiń gaz shantajy Eýropany jańartylatyn energııa kózderin da­my­týmen belsendi aınalysýǵa ıtermeledi. Gaz baǵasy tym joǵary bolǵandyqtan Eýropa arzan energııa kózderin izdeıtini zańdylyq. Al Ortalyq Azııanyń keń aımaǵynda jel men kún energııasyn alý úshin dúnıe júzindegi tabıǵı qýattardyń shamamen 5%-y bar, bul jańartylatyn energııa sektoryn damytýǵa mol múm­kindikter beredi. Qazaqstanda jel energııasyn óndirý kún energııa­syn óndirýden úshten birine asady, al 2035 jylǵa qaraı aıyrmashylyq jeti esege artýy tıis. Bul úshin jel energııasynyń resýrsy jetkilikti. Respýblıka aýmaǵynyń shamamen jartysynda jeldiń jyldamdyǵy 30 metr bıiktikte sekýndyna 4-5 metrdi quraıdy. Eń joǵary jel áleýeti Kaspıı teńizi aýdanynda – Atyraý men Mańǵystaý oblystarynda, sondaı-aq soltústik pen ońtústik aımaqtarda. Qazaqstannyń otyn-energetıkalyq keshenin damy­týdyń 2030 jylǵa deıingi tujy­rym­damasynda Qazaqstannyń jel áleýeti jylyna 1 trln 820 mlrd kılovatt-saǵattan asatyny aıtylǵan. Alaıda gıdroenergetıkadan basqa, Oralyq Azııa óńirindegi barlyq elderde ult­tyq energetıkalyq balans­tar­daǵy jańartylatyn energııa kózderiniń úlesi óte az. Kóptegen qarjylyq, teh­nıkalyq jáne áleýmettik keder­gilerge baılanysty óńirdiń jańar­ty­latyn energııa kózderiniń eleýli áleýeti tolyq paıdalanylmaıdy. Qazaq­standa tipti jyldar boıy ıge­rilmeı jatqan bos jerler kóp. Al kómirsýtegimen qosh aıtysý Eýro­pa­n­yń jatsa da tursa da oıynan shyqpaıtyn tilegi. JEK negizindegi stansalar neǵurlym kóp salynsa, onyń gazǵa, demek Reseıge táýeldiligi de soǵurlym azaıady.

Sondyqtan da bolar, byltyr qazan aıynyń sońynda elimizge sa­par­laǵan Germanııa syrtqy saıası vedom­stvosynyń basshysy Annalena Berbok Qazaqstannyń jańartylatyn energııa kózderin óndirý úshin zor áleýetke ıe ekenin atap ótti. Onyń aıtýynsha, burynǵy keńestik respýblıka retinde kúrdeli geografııalyq jaǵdaıyna qaramastan, Reseıdiń Ýkraınaǵa shabýylyna qatysty óz us­tanymynan taımaǵan Qazaqstan qurmetke laıyq. Sonymen birge kez­desýde elordada sýtegi dıplo­ma­tııasy keńsesi ashylatyny má­lim­deldi. Qazaqstandyq tarap nemis bastamasyn qup alyp, ony bar­lyq jaǵynan qoldaýǵa daıyn ekendigin jetkizdi. Halyqaralyq keńse eki el úkimetiniń, sarapshylyq ortanyń arasynda jańartylatyn energııa kózderi salasyndaǵy ózara is-áre­ket­terdi nyǵaıtýǵa úlken úles qo­sa­tynyna senim bildirildi. Onyń aldynda Svevind nemis-shved kon­ser­niniń Hyrasia One enshiles kompanııasy men Qazaqstan úkimeti arasynda ınvestısııalyq kelisimge qol qoıyldy. Sóıtip, atalǵan ke­lisim sheńberinde Eýropa men Azııa­nyń energetıkalyq jáne shı­kizat qorlarynyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin Qazaqstanda taza ári ekologııalyq tıimdi jasyl sýtegin óndirý jónindegi álemdegi iri kásiporyndardyń birin salý jos­parlandy. Investor Svevind Group kompanııasy Mańǵystaý obly­synda qýaty jylyna 2 mıllıon tonna bolatyn jasyl sýtegi óndirisin qolǵa alatyn boldy. Joba boıynsha táýligine qýaty 255 myń tekshe metr sý tushytatyn qondyrǵy, 40 GVt jańartylatyn, ıaǵnı kún, jel energııa stansasyn jáne ne­gi­zinen eksportqa nemese ishki na­ryqta tutynýǵa arnalǵan 20 GVt sý elektrolızi óndirisin salý ári paıdalaný kózdelgen. Svevind óz qarajaty esebinen quny 50 mıllıard dollardy quraıtyn joba boıynsha jumysty bastady. Jobany júzege asyrý EO elderine elektr energııasyn eksporttaýǵa múmkindik beredi dep boljanýda.

Búgingi tańda elimizde jıyntyq qýaty shamamen 2955 MVt quraıtyn jańartylatyn energııa kózderiniń 130 nysany jumys isteıdi. Bıyl qýaty 257 MVt 15 jańa joba iske asyrylmaq. 2022 jyldyń sońynda Qazaqstanda jańartylatyn energııa kózderin paıdalanatyn energııa óndirýshi uıymdardyń orna­tyl­ǵan qýaty 2,4 myń MVt-qa jetti, bul bir jyl burynǵydan 18,8%-ǵa artyq. Ornatylǵan qýattylyqtyń basym bóligi kún elektr stansalaryna tıesili: 1,1 myń MVt, bir jylda 10,6% kóbeıdi. Odan keıin jel elektr stansalary: 958 MVt, 40,1% kóbeıdi. Shaǵyn GES qýaty 280 MVt, bıoelektr stansalarynyń qýaty 1,8 MVt boldy. Osy merzimde JEK nysandary óndirgen elektr energııasy 5,1 mlrd kVt/saǵ qurap, bir jyl burynǵymen salystyrǵanda birden 21,1%-ǵa ósti. Bul rette jalpy elektr energııasy óndirisindegi JEK ny­sandarynda óndirilgen elektr energııasynyń úlesi ázirge nebári 4,5% ǵana.

Eýropalyq qaıta qurý jáne damý bankiniń Transition report 2022-23 esebinde Qazaqstanǵa kommýnaldyq qyzmetterge tarıfterdi ýaqyt óte kele shyǵyndardy óteý deńgeıine jaqyndatý kerektigi jóninde keńes berilgen. EQDB ókilderiniń aıtýynsha, bul resýrsty únemdeıtin minez-qulyq úlgisin, sondaı-aq jańartylatyn energııa kózderi men energııa únemdeıtin tehnologııalarǵa jeke ınvestısııalardy yntalandyrý úshin qajet.

О́zgermeli geosaıası jaǵdaıda Qazaqstannyń energetıka salasynyń aldynda jańa syn-qaterler tur. EO elderi, AQSh jáne Ulybrıtanııa re­seı­lik energetıkalyq resýrs­tardan bas tartty jáne álemdik naryqtardaǵy energııa baǵasynyń buryn-sońdy bolmaǵan ósýi jańar­ty­latyn energııany keńirek paıdalaný qajettiligin týdyrdy. Qazirde ja­qyndap kele jatqan elektr qýa­ty­nyń tapshylyǵy, apattarǵa áke­letin ınfraqurylymnyń tozýy, qalalardaǵy adam tózgisiz tútin se­kildi ótkir problemalar keleshe­gi­miz­ge kirbiń túsiretini anyq. Saladaǵy aıanyshty jaǵdaı «jasyl» energetıkany turaqty damytýǵa múmkindik bermeıdi. Sarapshylardyń aıtýynsha, aldaǵy 10-15 jylda kó­mir paıdalanýdan bas tartý qıyn. Al JEK qalyptastyrýdyń mańyzy Qazaq­stan­nyń kómirtegi beıtarap­ty­ǵyna qol jetkizý baǵdarlamalary aıasynda da tereńdeı túsedi. Bul rette elimizdiń dekarbonızasııa boıynsha halyqaralyq mindettemeleri taǵy bar.